Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлији- Фәгиһин Вилајәтинә даир бир нечә әгли дәлилләр мөвҹуддур. Әгли дәлилләрин һәр бириси бир нечә мүгәддимәдән тәшкил олунуб.
Биринҹи әгли дәлил мүгәддимәләр ашағыдакылардыр:
1. Фәрди вә иҹтимаи мәнафеләри горумаг, һәрҹ-мәрҹлијин гаршысыны алмаг, ҹәмијјәтдә асајиш јаратмаг үчүн һөкумәтин мөвҹудлуғу зәруридир.
2. Ән идиал һакимијјәт мәсум имамын рәһбәрлији алтында гурулмуш һакимијјәтдир.
3. Идеал һакимијјәт гурмаг мүмкүн олмадыгда маһијјәтҹә она охшар бир һөкумәт гурулмалыдыр. Мәсумларын һөкумәтинә әл чатмадыгда, бу һөкумәтә ән јахын үсул-идарәдән фајдаланмаг лазымдыр.
4. Мөвҹуд һөкумәт мәсумларын һөкумәтинә үч бахымдан мүнасиб олмалыдыр: Ислам һөкмләриндән хәбәрдарлыг, тәгва, нәфс истәкләриндән узаг руһи бәнзәрлик, мүдиријјәт баҹарығы, иҹтимаи-сијаси гаврајыш. Бејнәлхалг мәсәләләрдән хәбәрдарлыг, дүшмән гаршысында шүҹаәт, актуал вә приоритет мәсәләләрин мүәјјәнләшдирилмәси бу гәбилдәндир.
Гејд олунмуш мүгәддимәләр әсасында белә бир гәнаәтә ҝәлирик ки, имамын гејб дөврүндә мәсумлара мүвафиг шәртләрә даһа чох малик олан шәхс һакимијјәтә саһиб дурмалыдыр. Бу шәхс ҹәмијјәти камиллијә доғру апармалыдыр. Әлбәттә ки, дејилән шәртләри јалныз зәрури сәҹијјәләрә малик фәгиһ васитәси илә өдәмәк олар.
Биз сөһбәтимизин әввәлиндә дә һакимијјәтин зәрурилијини вурғуладыг. Вилајәти-фәгиһ нәзәријјәсини гәбул етмәк үчүн мүгәддимәләрдән бири үмумијјәтлә һакимијјәтин зәрури сајылмасыдыр. Әксәр мүтәфәккирләр вә сијасәтчиләр бу мүгәддимәни гәбул едирләр. Јалныз анархистләр вә марксистләр бу принсипә гаршы чыхыр. Һәзрәт Әли (ә) бу барәдә бујурур: “Истәр әдаләтли вә хејирхаһ, истәрсә дә, залым вә ҝүнаһкар һакимин мөвҹудлуғу халгын еһтијаҹыдыр.”[25] Һәзрәтин һазыркы бујуруғу ҹәмијјәтдә һакимијјәтин зәрурилијини ҝөстәрир.
Икинҹи мүгәддимәни дә ҝениш шәрһ етмәјә еһтијаҹ јохдур. Мәсум дедикдә Пејғәмбәр (с) вә онун 12 ҹанишини нәзәрдә тутулур. Биз шиәләр бу зүмрәнин мәсумлуғуна инанырыг. Онлар нә сәһвән, нә дә биләрәкдән ҝүнаһа, хәтаја јол вермәзләр. Онларын данышыг вә әмәлләриндә нөгсан јохдур. Мәсумлуг сәҹијјәси инсана һакимијјәт һаггы верән ән мүһүм сәҹијјәдир. Һакимләрин вә мәмурларын шәхси мәнафе хатиринә ҹәмијјәтә зүлм етдији ҝөз габағындадыр. Јанлыш бир гәрар ҹәмијјәтдә фәсад јарадыр. Амма мәсум шәхс ҝүнаһа јол вермир, дүшүнҹә бахымындан ихтилафдан узагдыр. Кәлам елминдә билдирилир ки, мәсумлуг сәҹијјәсинин елм вә бәсирәтдә көкләри вар. Мәсум белә бир елм вә аҝаһлыға маликдир. Мәсум дедикдә камил әгл вә елми сајәсиндә биләрәкдән вә ја сәһвән ҝүнаһа, хәтаја јол вермәјән инсан нәзәрдә тутулур. Ағыл тәсдиг едир ки, белә бир фәрдин һакимијјәти идеал оласыдыр. Ҹәмијјәтин фајдасына ишләјәҹәк һөкумәт јалныз бу һөкумәтдир. Һазыркы дәлилин 3-ҹү мүгәддимәси ән мүһүм мүгәддимәдир. Онун шәрһи үчүн бир нечә мисал ҝөстәрәк:
Тәсәввүр един ки, он нәфәр ҹәмијјәт үчүн чох фајдалы вә ләјагәтли шәхс суда боғулур. Биз бүтүн имканлардан истифадә етмәклә онлардан јалныз једдисини хилас едә биләрик. Амма бу үч нәфәрдән үчү һөкмән батасыдыр. Белә бир вәзијјәтдә сағлам ағыл нә һөкм едир? Мүмкүндүрмү ки, сағлам ағыл үч нәфәри хилас етмәк мүмкүн дејил дејә он нәфәрин батмасы илә разылашсын? Һансы ки, вәзифә бу истигамәтдә аддым атмагдыр. Бу он нәфәрдән нечә нәфәрин хилас едиләҹәји мүһүм дејил. Сағлам ағыл һөкм едир ки, он нәфәри хилас етмәк мүмкүн дејилсә, боғуланлардан һәр һансыны хилас етмәк зәруридир. Бәли, ағыл һөкм едир ки, имкан һәддиндә батан инсанлары хилас етмәк лазымдыр. Башга бир һал нәзәрдән кечирәк. Тутаг ки, дәниздәки инсана көпәк балығы һүҹум едир. Биз она көмәк әли узатсаг да, көпәк балығы онун бәдәнини јаралајасыдыр. Белә бир һалда ағыл нә һөкм едир? Һөкм едирми ки, ону сағ-саламат хилас етмәк мүмкүн олмадығы үчүн көмәксиз гојмалыјыг? Јәгин ки, ҹаваб ајдындыр.
Јухарыда нәзәринизә чатдырылан ики мисалда үмуми бир гајда нәзәрә чарпыр. Бу гајда ағыл тәрәфиндән гәбул олунур. Үчүнҹү мүгәддимә дә бу гајдадан ибарәтдир. Әҝәр идеал нәтиҹә әлдә етмәк мүмкүн дејилсә, ҝүҹ чатан бир нәтиҹә үчүн чалышмаг лазымдыр. Һөкумәтин мөвҹудлуғу зәрури бир еһтијаҹдыр. Онун идеал вәзијјәти мәсумун иштиракы илә тәмин олунур. Амма мәсумун олмадығы бир дөврдә идеала јахын бир вәзијјәт үчүн чалышмалыјыг. Идеал һөкумәт гурмаг мүмкүн дејил дејә бу иши бошламаг олмаз. Ағыл разылашармы ки, идеала чатмаг мүмкүн олмадығы үчүн идеала јахын бир шәраити әлдән бурахаг? Ағыл һөкм едир ки, идеала чатмағын мүмкүн олмамасы бәһанәси илә бу мөвзуну бир кәнара гојмаг олмаз. Ејни заманда нөгсан бахымындан бүтүн һакимијјәтләри дә ејни билмәк олмаз. Истәнилән бир һалда, һакимијјәт мәсәләсиндә даһа јахшы ҝөстәриҹи үчүн сәј ҝөстәрмәк лазымдыр.
Дөрдүнҹү вә сонунҹу мүгәддимә илә бағлы дејә биләрик ки, һөкумәтин ән јүксәк һәддә мәгсәдәујғунлуғуну тәјин едән шәрт һакимин Ислам вә Ислам һөкмләри илә јетәрли танышлығыдыр. Һаким һәмин биликләр әсасында ҹәмијјәти доғру јола јөнәлдә биләр. Бәсирәт, әһатәли билик, јетәрли мәһарәт һаким үчүн зәрури шәртләрдәндир. Мәсумун иштиракы олмајан дөврдә бүтүн бу хүсусијјәтләрә һамыдан чох фәгиһ маликдир. Јалныз фәгиһ Ислам һөкмләрини арашдырмагла ән мәсләһәтли гәрара ҝәлә билир. Әлбәттә ки, фәгиһлик тәкликдә бәс етмир. Һакимин тәгвалы вә мүдиријјәт баҹарығына малик олмасы зәруридир.
Арашдырмалардан сонра ҝәлдијимиз мәнтиги вә гәти нәтиҹә будур ки, мәсумун иштиракы олмајан дөврдә зәрури шәртләрә малик фәгиһ сорағынҹа ҝетмәлијик. Белә бир шәраитдә јалныз фәгиһин һакимијјәт һаггы вар. Фәгиһ олан јердә башгаларынын һакимијјәти гејри-ганунидир.
Вилајәти-фәгиһ нәзәријјәсинин икинҹи дәлили әгли дәлилдир. Бу дәлилин дә өз мүгәддимәләри вар:
1. Халгын малы вә ҹаны үзәриндә һакимијјәт Аллаһ-тааланын рүбубијјәт шәниндәндир. Јалныз Аллаһын изни илә тәјин едилмиш шәхс бу бахымдан гануни сајылыр.
2. Халгын малы вә ҹаны үзәриндә һакимијјәт һаггы Аллаһ-таала тәрәфиндән һәзрәт Пејғәмбәр (с) вә мәсум имамлара верилмишдир.
3. Мәсум рәһбәрин иштиракы олмајан дөврдә ја Ислам һөкмләри сәһнәдән чыхмалыдыр, ја да бу һөкмләрин иҹрасы үчүн кимсә тәјин едилмәлидир.
4. Мәсумун олмадығы дөврдә Ислам һөкмләринин сәһнәдән чыхмасы Аллаһын һикмәти илә бир араја сығмыр. Она ҝөрә дә бу ишә башгаларындан даһа мәсләһәтли шәхсин тәјин едилмәси ағылын һөкмүдүр.
5. Зәрури шәртләрә малик фәгиһ, јәни тәгвалы вә иш баҹарығы олан алим бу ишә башгаларындан даһа сәлаһијјәтлидир.
Демәк, Пејғәмбәр (с) вә мәсум имамлар олмајан дөврдә зәрури шәртләрә малик фәгиһ һакимијјәт үчүн иҹазәлидир.
Инди исә мүгәддимәләри арашдыраг:
Биринҹи мүгәддимәни сөһбәтимизин бу мәгамынадәк бир нечә дәфә нәзәрдән кечирмишик. Вилајәти-фәгиһ нәзәријјәсинин илкин еһтималлары вә Ислам һөкумәтиндә халгын ролу мөвзуларындан данышаркән бу нөгтәләри арашдырмышыг. Сон гәнаәтимиз бу олуб ки, инсан Аллаһ тәрәфиндән јарадылдығындан вә онун бүтүн варлығы Аллаһа мәхсус олдуғундан, диҝәр бир тәрәфдән, башгаларынын малына иҹазәсиз әл апармаг зүлм сајылдығындан, Инсана һакимијјәт һаггы Аллаһа мәхсусдур. Ону да гејд етдик ки, Аллаһ-таала бу һаггы ләјагәтли инсанлара һәвалә едә биләр.
Икинҹи мүгәддимәдә халгын Ислам һөкумәтиндә иштиракы нәзәрдән кечирилди. Гејд етдик ки, мүсәлманларын үмуми етигадына әсасән, инсанларын малы вә ҹаны үзәриндә һакимијјәт Аллаһ тәрәфиндән Пејғәмбәрә (с) верилмиш һагдыр. Шиәләр бу әгидәдирләр ки, Пејғәмбәрдән (с) сонра һәмин һагг онун 12 ҹанишининә өтүрүлмүшдүр.
Үчүнҹү вә дөрдүнҹү мүгәддимәләрдә белә бир суал ҹавабландырылыр: Пејғәмбәр (с) вә мәсум имамын олмадығы бир дөврдә нә етмәк лазымдыр? Јохса Исламда һакимијјәт вә сијаси гүдрәт үчүн нәзәрдә тутулмуш иҹтимаи-сијаси һөкмләр олдуғу һалда Аллаһ онларын тәтбигини дајандырмышдыр? Имамын иштиракы олмајан дөврлә бағлы ики фәрзијјә јүрүтмәк олар: Аллаһ иҹтимаи һөкмләрин иҹрасыны нәзәрдә тутур, ја да бу һөкмләрин һәјата кечирилмәсиндән дашыныр. Инди бу ики еһтималы арашдыраг.
Әҝәр мәсумун иштиракы олмајан дөврдә јалныз намаз вә оруҹ кими фәрди һөкмләрин иҹрасы нәзәрдә тутулмушдурса, бу мүнасибәт Аллаһын һикмәтинә зиддир вә гејри-мүмкүн сајылмалыдыр. Принсипҹә, пејғәмбәрлик механизминин вә сәмави шәриәтин тәсисиндә гајә будур ки, инсан әбәс јарадылмамышдыр. Мәгсәд инсаны өз тутумунда камиллијә чатдырмагдыр. Амма инсан ағлы сон камиллији өзбашына дәрк етмәкдә аҹиздир. Бу сәбәбдән дә Аллаһ пејғәмбәрләр ҝөндәрир, дин шәклинд
