Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлији- Әт гидасы, демәк олар ки, һазыр шәкилдә, организмин маддәләр мүбадиләси үчүн тәләб олунан әсас ваҹиб маддәләри дә өзүнә дахил едир. О, организмдә һәзм просесинин вә бунунла бәрабәр башга веҝетатив (јәни битки һәјатынын һадисәләринә ујғун) просесләрин ҝедишатыны гысалдыр вә беләликлә, ҹанлы һәјатын фәал тәзаһүрү үчүн даһа чох вахт, маддә вә енержи гәнаәт едир… Битки гидасы илә јанашы әт гидасына адәт, формалашан инсанын физики гүввәсинин вә мүстәгиллијинин артмасына фөвгәладә көмәк едир. Амма әт гидасынын әсас әһәмијјәти о олур ки, зеһнә гидаланма вә инкишаф үчүн әввәлкинә нисбәтән даһа чох маддәләр верәрәк бејинә тәсир ҝөстәрир вә онун нәсилдән-нәслә даһа сүрәтлә вә долғун тәкмилләшмәсинә имкан јарадыр…
Неолит дөврүнүн инсанлары овладыглары һејванын јумшаг һиссәләрини мәнимсәјир, галан һиссәләрини — дәрисини «дөшәмә» вә «ҝејим» кими, сүмүкләрини исә аләт, габ вә ја мәишәт әшјасы кими истифадә едирди. Овдан әлдә едилән әт инсан организминә лазыми маддәләри верир, организм артыг «ишдән» хилас олур, јемәкарасы вахт узанырды. Башга тәрәфдән, әт бир гида кими инсаны даһа сағлам вә ҝүҹлү едир, онун әгли инкишафына әһәмијјәтли тәсир ҝөстәрирди. Битки әрзағы илә јанашы, ов нәтиҹәсиндә әтин дә әлдә едилмәси барәдә Фридрих Енҝелс јазырды: «Ов вә балыгчылыг, һәр шејдән әввәл, битки гидасынын мүстәсна истифадәси илә бәрабәр, әтин истеһсалына кечиди нәзәрдә тутур. Бу исә чох ваҹиб аддымын әламәтидир.
Әт гидасынын истеһлакы һәлледиҹи әһәмијјәти олан ики јени мүвәффәгијјәтә ҝәтириб чыхарыр: одун истифадәси вә һејванларын әһлиләшдирилмәси. Биринҹиси һәзм просесини даһа чох гысалдыр, чүнки о, инсанын дамағына, белә демәк ҹаизсә, јарыбишмиш гида чатдырыр; икинҹиси, әт гидасынын еһтијатларыны артырыр. Чүнки овла јанашы о, јени мәнбә ачыр, бурадан гиданы даһа мүнтәзәм ҝөтүрмәк олур. Бундан әлавә, өз тәркибинә ҝөрә әтдән ҝери галмајан сүд вә сүд мәһсуллары шәклиндә јени әрзаг верир. Беләликлә, бу һәр ики мүвәффәгијјәт артыг инсанын азад олмасы үчүн јени васитә олур».
Әт гидасы илә ән чох неандертал адам гидаланыр. Онларын јашама вахтынын бир һиссәси Вүрм бузлашмасы дөврүнә дүшүр. Бу дөврдә нәһәнҝ һејванлар јашајыб. Инсан онлары овлајанда, мүәјјән вахт үчүн әт тәҹһизаты јарада билиб.
Инсан әрзаг мәгсәдилә ҝетдикҹә даһа чох һејван нөвләри овлајырды. Мәсәлән, неолит дөврүндә јапонлар әллидән чох һејван овуна чыхырдылар.
Инсан мүәјјән инкишаф мәрһәләсиндә һејванлары әһлиләшдирмәјә башлајыр. Лап гәдимләрдә 14 нөв һејван әһлиләшдирилиб. ХIХ әсрин ахырында бу, тәгрибән әллијә чатыб. Беләликлә, инсан 140 000 һејван нөвүнүн чох бир һиссәсини, лакин ән фајдалыларыны әһлиләшдириб.
Дүнја мүһарибәләриндә хырда бујнузлу һејванларын, јахуд мал-гаранын әлә кечирилмәси гәләбә сајылырды. Гәләбә шәрәфинә тәнтәнәләрдә, бајрам вә диҝәр шадлыг мәрасимләриндә һејван кәсмәк бир адәт шәклини алырды.
«Авеста»да инәк һаггында белә бир фикир вардыр: «инәкләр бизим ҝүҹүмүз, гидамыз, палтарымыз, гәләбәмиздир». Бу сөзләр бөјүк һәгигәтә сөјкәнир.
Һеродотун јаздығына ҝөрә, фарслар инсанын тәвәллүдү ҝүнүнү ән бөјүк бајрам сајмышлар. Инди дә онлар ад ҝүнләриндә бөјүк гонаглыг дүзәлдирләр. Варлылар сүфрәјә бүтөв шәкилдә одда биширилмиш өкүз, ат, дәвә вә башга һејванлар да верирдиләр. Касыбларын сүфрәсиндә исә јалныз хырдабујнуз һејванларын башлары ола билирди.
Бир чох халгларда һејван кәсмәк бајрам кими бир һадисә сајылырды. Бу мүнасибәтлә һејван кәсилән аиләдә шәнлик тәшкил олунур, достлар, гоһумлар, гоншулар гонаг чағырылырды.
Орта әсрләрдә, һәтта ондан әввәлки дөврләрдә дә көчәри вә отураг һәјат кечирән халгларын бөјүк сајда һејван сүрүләри вә нахырлары олмушдур. Буна мисал татарлары ҝөстәрмәк олар. Италјан сәјаһәтчиси П.Карпини (1182-1252) өз гејдләриндә јазыр: «Онлар һејванла — дәвә, өкүз, гојун, кечи илә һәддиндән артыг зәнҝиндирләр».
Ескимосларын ән чох хошладыглары әрзаг мәһсуллары әт вә балыг олмушдур. Бу милләтин ады һинду дилиндә «чиј әт јејәнләр» сөзүндән төрәмәдир.
Һәр бир халг јашадығы јердән, замандан, шәраитдән вә сахладығы һејванлардан асылы олараг өзүнәмәхсус әт хөрәкләри кәшф едиб өз мадди-мәдәнијјәт тарихләринә јазмышлар. Онларын арасында һәтта чиј әтдән һазырланмыш хөрәкләр дә вардыр.
Чинин инди «Јунан» адланан әјаләти барәдә мәшһур сәјаһәтчи Марко Поло белә јазырды: «Сизә дејим ки, орада тојуг, гојун, мал вә ҹамыш әтини чиј јејирләр. Касыблар саллагханаја ҝедир, кәсилмиш һејванын гара ҹијәри чыхарылан кими ҝөтүрүб апарырлар. Ону хырда-хырда доғрајыр, сарымсаг вуруб сахлајыр вә сонра да јејирләр. Варлылар да чиј әт јејир».
Ајры-ајры халгларын әт хөрәкләри олдугҹа әлвандыр: тикә вә дөјүлмүш әтдән, ичалатдан, баш-ајагдан һазырланмыш мүхтәлиф ләзиз јемәкләр. Бүтүн әт хөрәкләринин «әҹдадларынын» тәрәггиси һејваны бүтөв вә шагга шәклиндә од, көмүр үзәриндә, ја да онларын тәсирлә биширмәкдән ибарәтдир.
Гојун он бир мин ил бундан әввәл Јахын Шәрг халглары тәрәфиндән әһлиләшдирилмишдир. Африканын Нил вадиси боју гојунун ән гәдим әһлиләшдирмә јерләриндән бири сајылыр.
Гојун әтини Шәрг өлкәләриндә даһа чох јејирләр. И.Березин Иран хөрәкләриндән бәһс едәркән белә јазыр: «Чох дәринә ҝетмәдән, демәк олар ки, Иран хөрәкләри ики һиссәјә бөлүнүр: пловлар-чиловлар вә кабаблар. Биринҹиләр үстүнлүк тутур. Әксәр һалларда бу хөрәкләрин һазырланмасында гојун әтиндән истифадә олунур».
Түркләр гојундан чох дадлы гују кабабы һазырлајырлар. Беләки, гојунун ҹәмдәји дәринин ичинә јерләшдирилиб чаланын ичәрисинә гојулур вә үстү торпагла өртүлүр. Сонра үзәриндә од галаныр. Мүәјјән вахт кечәндән сонра дәри чаладан чыхарылыр, јарылыр, ҹәмдәк дәридән чыхарылыр. Беләҹә чох ләзиз бир јемәк һазыр олур.Бу үсул кечмиш Советләр мәканында јашајан шәрг халгларына да мәлумдур. Бундан башга, ҹәмдәји гајнар тәндирин ичәрисиндән асмагла тәндир кабабы һазырланыр.
Монголларда һејванын, мәсәлән, гојунун вә ја кечинин ичалатыны чыхарыб ичинә көзәрмиш дашлар јығырлар вә ҹәмдәји тикирләр. Нәтиҹәдә әт өз ширәсиндә бишир.
XVI әсрдә Азәрбајҹанын Ширван һиссәсиндә олмуш инҝилис сәјаһәтчиси белә јазыр: «Орада чох јахшы гојун әти олур. Гојунлары бөјүкдүр, ири гујругларында чохлу јағ вардыр. Дүјү вә гојун әти фарсларын әсас јемәјини тәшкил едир».
Азәрбајҹанлыларын, һәмчинин ләзҝиләрин әнәнәви јемәкләриндән бири «долдурма» олмушдур. Ону белә һазырламышлар: јениҹә кәсилмиш гојунун мәдәсини тәмизләјиб јујурлар, ичәрисинә онун хырда тикәләрә доғранмыш бөјрәкләрини, гара вә ағ ҹијәрини, үрәјини јығырлар, дүјү вә әдвијјатлар әлавә едиб гарышдырырлар, мәдәни тикирләр. Ики вә ја үч саат суда биширирләр. Әти јејир, сујуну исә һәм чөрәклә јејир, һәм дә ајрыҹа ичирләр.
XIX әсрдә чәркәзлә дә ичи чыхарылмыш гојуну кәлләпачасыз бөјүк газанда бишириб гатыгла јејирди.
Гојун әтиндән од үзәриндә кабаб биширмәк бүтүн Шәргдә гәдимләрдән адәтдир. Ҝөрүнүр, кабаб гәдим Јунаныстана да бурадан јајылмышдыр.Мүасир дөврдә кабабы бир чох Шәрг вә Авропа өлкәләриндә, еләҹә дә кечмиш Советләр мәканында олан республикаларын әксәријјәтиндә биширирләр.
Кабабын мараглы бир варианты ујғурлара мәхсусдур. Онлар кабабы (кавапы) биширәркән тикәләри әввәлҹә уна батырыр, сонра исә шиши од үзәринә гојурлар.
Һејвандарлыға елми диггәт артандан сонра, гојунларын јахшы ҹинсләринин сечилиб бәсләнмәсиндә әсаслы дәјишикликләр олуб. Мәсәлән, 1710-ҹу илдә инҝилисләрин бәсләдији гојунларын орта чәкиси 17 килограм олмушдур. Зоотехника саһәсиндә өз ишинин устасы олан Беквиллинин 1795-ҹи илдә Инҝилтәрәдә бәсләдији гојунларын орта чәкиси артараг 36 килограмы кечмишдир.
Мүәллиф:
Мәтләб Әлизадә Нуруш оғлу, Јусиф Гулијев Ејјуб оғлу
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
