Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән: Бу ҝүн һүзүнлә долу ҝүнләрдән бир. Бу ҝүн Бәшәр вә Ҹин тафаларынын онунҹу Имамы, Имам Әлијјән Нәгинин (әлејһис сәлам) шәһадәт ҝүнүдүр. Биз АБНА олараг бу һүзнлә әлагәдар илк өнҹә Заманын Саһиби Имам Мәһди (Аллаһ онун зүһуруну тезләшдирсин), о һәзрәтин һагг наиби Имам Хаменеи вә үмум дүнја мүсәлманларына дәрин тәслијјәт веририр вә бу дәрдлә бөлүшмәји өзүмүзә борҹ билирик.
Мөвзу илә бағлы зијарәтчиләримизә 10-ҹу Имам барәсиндә сил-силәвари гыса анлајыш веририк.
Шиәләрин 10-ҹу имамы
Сәләфи: Имам Ҹавад
Хәләфи: Имам Һәсән Әскәри
Дини: Ислам
Тәвәллүдү: Мәдинә 829-ҹу ил
Вәфаты: Самирра, Ираг 868-ҹи ил
Атасы: Мәһәммәд ибн Әли
Ушаглары: Һәсән
Имам Әлијјән-Нәги (ә) һиҹрәтин ики јүз он икинҹи или зил-һиҹҹә ајынын он бешиндә Мәдинә јахынлығындакы Сәрја адлы бир јердә анадан олмушдур. Атасы Имам Ҹавад (ә), анасы исә һөрмәтли Сәманә ханым олмушдур. О, елә әввәлдән фәзиләтли вә тәгвалы бир кәниз иди. Онунҹу Имамын ән мәшһур ләгәбләри Нәги вә Һади олмушдур. О Һәзрәтә "үчүнҹү Әбүлһәсән" дејирләр.
Имам Һади (ә) һиҹрәтин ики јүз ијирминҹи илиндә әзиз атасынын шәһадәтиндән сонра сәккиз јашында икән Имамәт мәгамына јетишмишдир. О Һәзрәтин Имамәт мүддәти отуз үч ил, үмуми өмрү исә гырх бир ил вә бир нечә ај олмуш вә һиҹрәтин ики јүз әлли дөрдүнҹү илиндә Самирра шәһәриндә шәһадәтә говушмушдур.
Имам Әлијјән-Нәгинин (ә) һәмәсри олмуш хәлифәләр
Имам Әлијјән-Нәги (ә) Имам олдуғу мүддәт әрзиндә ашағыда адлары чәкилмиш Аббаси хәлифәләринин һәмәсри олмушдур:
Мәмунун гардашы Мөтәсим (217–227 һ.г);
Мөтәсимин оғлу Васиг (227–232 һ.г);
Васигин гардашы Мүтәвәккил (232–248 һ.г);
Мүтәвәккилин оғлу Мүнтәсир (алты ај);
Мүнтәсирин әмиси оғлу Мүстәин (248–252 һ.г);
Мүтәвәккилин диҝәр оғлу Мөтәзз (252–255 һ.г).
Имам Әлијјән-Нәги (ә) ады сонунҹу чәкилмиш хәлифәнин (Мөтәззин) һакимијјәти дөврүндә зәһәрләнәрәк шәһид олмуш вә евиндәҹә дәфн олунмушдур.
Имам Әлијјән-Нәгинин (ә) дөврүндә сијаси-иҹтимаи вәзијјәт
Аббасиләр һакимијјәтинин бу мәрһәләси ону диҝәр мәрһәләләрдән ајыран бир сыра хүсусијјәтләрә малик олмушдур. Инди һәмин хүсусијјәтләрдән бир нечәсини нәзәринизә чатдырырыг:
1. Хилафәтин әзәмәт вә һејбәтинин итмәси; Истәр Әмәвиләрин һакимијјәти дөврүндә, истәрсә дә Аббасиләр дөврүндә хилафәтин өзүнәмәхсус әзәмәти олмушдур. Анҹаг Имам Әлијјән-Нәгинин (ә) дөврүндә хилафәтдә түркләрин вә гулларын нүфуз тапмасынын нәтиҹәси олараг хилафәт өз әзәмәтини итирмиш, бу үнсүрләр ону истәдикләри кими идарә едирдиләр. Хәлифә јалныз символик бир мәна дашыјырды. Анҹаг буна бахмајараг, нә вахт мүхалифләр тәрәфиндән бир тәһлүкә һисс едилирдисә, хәлифә вә бүтүн әтрафындакылар ону дәф етмәк үчүн үмуми бир разылыға ҝәлирдиләр.
2. Сарајдакыларын әјләнҹә илә ҝүн кечирмәләри; Аббаси хәлифәләри һакимијјәтдә јаранмыш бошлугдан истифадә едиб кеф, әјләнҹә,ејш-ишрәтлә мәшғул олараг ҝеҹә мәҹлисләри тәшкил едирдиләр. Һөкумәт башдан-баша фәсадла долмушду. Тарих онларын бу әјләнҹәләринин һамысыны гәләмә алмышдыр.
3. Зүлм, һагсызлыг вә өзбашналығын јајылмасы; Зүлм вә һагсызлығын јајылмасы, һәмчинин, бејтүл-малы гарәт едиб әјләнҹә вә әјјашлыға сәрф етмәк ҹамааты ҹана јығмышды.
4. Әләви гијамларынын артмасы. Аббаси хәлифәләри һакимијјәтләринин бу мәрһәләсиндә чалышырдылар ки, ҹәмијјәт арасында Әләвиләрә гаршы нифрәт јаратмагла онлары тар-мар етсинләр. Әләвиләрин һәр һансы бир гијамынын кичик фәалијјәти мүшаһидә едилән кими дәрһал амансызҹасына онун гаршысыны алмаға ҹәһд ҝөстәрилирди. Бунун дә сәбәби о иди ки, һөкумәт ҹәмијјәтдә јаратдығы горхуја бахмајараг, өзүнү гејри-сабит, гејри-гануни билиб бу кими гијамлардан чох горхурду. Әләвиләрин бу мүддәт әрзиндәки фәалијјәти белә олмушдур ки, онлар киминсә адыны чәкмәдән ҹамааты Мәһәммәдин (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) нәслиндән сечилмиш бир нәфәрин әтрафында топлашмаға дәвәт едирдиләр. Чүнки гијам башчылары ҝөрүрдүләр ки, һәрби дүшәрҝә сајылан Самирра шәһәриндә мәсум Имамлар тәгиб олунур, белә олдуғу һалда, онлар мүәјјән бир шәхси (јәни һәр һансы бир мәсум Имамы) рәһбәр тәјин етмәклә онун һәјатыны тәһлүкә илә үзләшдирәр вә һәтта өлүмүнә сәбәб ола биләрдиләр. Бу гијамлар ҹәмијјәтдә јаранмыш зоракылыг вә өзбашыналыгларын нәтиҹәси олуб бирбаша онларла әлагәдар олмушдур. Мәсәлән, диҝәр Аббаси хәлифәләри илә мүгајисәдә Пејғәмбәр (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) аиләсинә нисбәтән әлагәси олан вә һакимијјәти дөврүндә шиәләр үчүн һеч бир тәһлүкә доғурмајан хәлифә Мүнтәсирин дөврүндә бир гијам олсун белә, баш вермәмишдир. Тарихчиләр тәкҹә 219-270 һиҹри гәмәри илләри арасында баш верән он сәккиз гијамы гејд етмишләр. Бу гијамларын әксәријјәти мәғлубијјәтлә нәтиҹәләнмиш вә Аббаси һөкумәти тәрәфиндән јатырылмышдыр.
Имам Әлијјән-Нәгинин (ә) ҝизли фәалијјәтләри
Имам Әлијјән-Нәгинин (ә) Имамәти дөврүндәки Аббаси хәлифәләри арасында һамыдан чох Мүтәвәккил о Һәзрәтлә һәмзаман олмушдур. Буна ҝөрә дә, онун Имам Әлијјән-Нәгинин (ә) мүгабилиндәки мөвгејини арашдырмаг даһа мәгсәдәујғун олар.
Мүтәвәккил Бәни-Һашимә гаршы чох кобуд вә дүшмәнҹәсинә рәфтар едирди. О,Бәни-Һашимә гаршы даима бәдҝүман олмуш вә онлары һәмишә мүттәһәм етмишдир. Онун вәзири Үбејдуллаһ ибн јәһја ибн Хаган да, һәмишә онун јанында Бәни-Һашимә гаршы төһмәтләр гошараг ону бу тајфаја гаршы пис рәфтар етмәјә вадар едирди. Мүтәвәккил Әләвиләрә гаршы зүлм вә инсафсызлыгда санки бүтүн Аббаси хәлифәләрини өтүб кечмишди.1 Мүтәвәккилин Әли (ә) вә онун өвладларына гаршы мисли ҝөрүнмәмиш бир дүшмәнчилији вар иди. Әҝәр бир нәфәрин Әлијә (ә) рәғбәт бәсләдијиндән хәбәр тутсајды,бүтүн мал-дөвләтини мүсадирә едиб өзүнү дә өлдүрәҹәкди. Елә буна ҝөрә дә, Имам Әлијјән-Нәги (ә) Мүтәвәккилин һакимијјәти дөврүндә өз фәалијјәтини ҝизли шәкилдә апарыр, шиәләрлә мүнасибәтдә сон дәрәҹә еһтијатла һәрәкәт едирди. Буну тарихчиләрин ашағыда гејд етдикләри һадисә дә бир даһа тәсдиг едир.
Мәһәммәд ибн Шәрәф дејир: "Мәдинәдә Имам Әлијјән-Нәги (ә) илә бирликдә јол ҝедирдим. Имам бујурду: "Сән Шәрәфин оғлусан?" Дедим: ки, бәли. Истәдим о Һәзрәтдән бир суал сорушам. Имам мәни габаглајыб бујурду: "Биз инди ҹамаатын чох ҝет-ҝәл етдији күчәдәјик, бура суал јери дејил."
Бу һәдисдән һаким гүввәләрин ҹәмијјәти нә гәдәр чәтинликдә сахламасы вә еләҹә дә, Имам Әлијјән-Нәгинин (ә) мәҹбури шәкилдә ҝизли фәалијјәтини ачыг-ашкар бәјан етмәси баша дүшүлүр. Имам Әлијјән-Нәги (ә) узаг шәһәр вә кәндләрдә јашајан шиәләрлә дә ејнилә бу ҹүр һәрәкәт едирди. Онларын ҝөндәрдији шәри верҝиләри, һәдијјә вә нәзирләри ҝизлинҹә гәбул едирди. Тарих китабларында гејд олунмуш бу ҹүр һадисәләрдән биринә нәзәр салаг:
Мәһәммәд ибн Давуд Гумми вә Мәһәммәд Тәлһи дејир: "Гум вә онун јахынлыгларындан јығылмыш хүмс, һәдијјә вә нәзирләри Имам Әлијјән-Нәгинин (ә) һүзуруна апарырдыг. јолда о Һәзрәтин көндәрдији гасид јетишиб бизә хәбәр верди ки, ҝери гајыдаг. О билдирди ки, инди бунлары Имама (ә) тәгдим етмәк үчүн мүнасиб вахт дејил. Биз ҝери гајыдыб бүтүн јүкүмүзү дә өзүмүздә сахладыг. Бир мүддәт кечдикдән сонра о Һәзрәтин әмрилә она чатдырмаг истәдијимиз шејләри онун өз ҝөндәрдији дәвәләрә јүкләјиб сарбансыз һүзуруна ҝөндәрдик. Бундан бир гәдәр кечдикдән сонра о Һәзрәтин һүзуруна ҝетдикдә, бизә бујурду: "Ҝөндәрдикләринизә баха биләрсиниз." Биз онлара бахдыгда ҝөрдүк ки, ҝөндәрдијимиз шејләр олдуғу кими галыб." Дүздүр, бу һадисәнин Имам Әлијјән-Нәгинин (ә) Мәдинәдә, јохса Самиррада олдуғу мүддәтдә баш вермәси мәлум олмаса да (Самиррада һөкумәтин нәзарәти даһа чох олмушдур), анҹаг бу, шиәләрин Имама ҝизли вә дөвләт мәмурларындан хәбәрсиз әлагәләриндән бир нүмунәдир.
Вәкиллик әлагә васитәси кими Шиә Имамларынын Аббаси хәлифәләри дөврүндә үзләшдији бөһранлы вәзијјәт онлары шиәләрлә әлагә сахламаг үчүн башга бир васитә ахтармаға мәҹбур етди. Бу да Имамларын шиәләрлә әлагә васитәси тәшкил едиб мүхтәлиф шәһәр вә кәндләрдә вәкилләр вә нүмајәндәләр тәјин етмәсиндән ибарәт олмушдур. Бу һәрәкәтдән әсас мәгсәд вәкилләр васитәсилә мүхтәлиф јерләрдән хүмс, зәкат, нәзир, һәдијјә вә бу кими шејләрин јығылараг Имама чатдырылмасы, һәмчинин, шиәләрин фигһи вә әгидәви суалларына Имам тәрәфиндән ҹаваб верилмәси вә вәкилләрин бу чәтинликләри сијаси нөгтеји-нәзәрдән һазыркы вәзијјәтлә ујуғунлашдырмасы олмушдур. Имамларын фәалијјәтиндә бу һәрәкәтин бөјүк ролу олмушдур. Самирра шәһәриндә ҹидди нәзарәт алтына алынмыш Имам Әлијјән-Нәги (ә) атасы Имам Ҹавадын (ә) иҹра етдији вәкил вә нүмајәндә тәјинетмә ишини давам етдирәрәк мүхтәлиф шәһәр вә кәндләрә вәкил вә нүмајәндәләр тәјин едирди. Доғру јола јөнәлмиш бу вәкилләр јухарыда гејд олунмуш мәгсәдләри там шәкилдә тәјин едирдиләр.
Имам Әлијјән-Нә
