1993-ҹү илдән башлајараг һәр кәс, о ҹүмләдән мән дә бир чох илләр әрзиндә Ҝәнҹә гијамы һагда чох данышмышыг вә бу мәшум һадисәни дәјәрләндирмишик. Анҹаг 1993-ҹү илин ијунунда Ҝәнҹәдә силаһлы үсјан шәклиндә башлајан вә Бакыда халг һакимијјәтинин деврилмәсилә нәтиҹәләнән һәмин һадисәләр һаггында һәр шејин ашкар олдуғу, бүтүн фактларын үзәринә ишыг салындығына даир мүлаһизәләрлә, тәбии ки, разылашмырам. Она ҝөрә дә мәнә мәлум олан бир чох фактлары “Азадлыг”ын охуҹулары илә бөлүшәҹәјәм.
(әввәли өтән сајларымызда)
Диктатуранын ајаг сәсләри
Тәбии ки, бу һадисәләр силаһлы дөвләт чеврилиши иди. Она ҝөрә ки, һәлә 1992-ҹи илин ахырларындан башлајараг, һәрби вә сијаси мүхалифәт бүтүн имканларыны бирләшдирәрәк, гануни һакимијјәти девирмәк үчүн ҹидди һәрби-сијаси планлар гурмушду. О заман шиддәтлә давам едән мүһарибәјә, торпагларын итирилмә тәһлүкәсинин реал олмасына бахмајараг, өлкә вә милләт үчүн јарана биләҹәк һеч бир дәһшәтли тәһлүкә суи-гәсдчиләрә һакимијјәт вә сәрвәт әлдә етмәк наминә өз мәкрли нијјәтләрини һәјата кечирмәјә мане олмады. Бу һакимијјәт вә сәрвәт һәрислији һәм һәмин әрәфәдә, һәм дә ондан сонракы илләрдә Азәрбајҹан халгынын әбәди-әзәли һаггы олан торпагларын әлдән ҝәтмәсинә, азәрбајҹанлыларын һүгуг вә азадлыгларынын итирилмәсинә, Әлијевчи диктатуранын јарадылмасына ҝәтириб чыхарды.
Һадисәләрин сонракы мәрһәләсиндә исә һәтта бу силаһлы үсјанын иштиракчыларынын өзләри дә ја һәбсханалара атылдылар, ја өлдүрүлдүләр, ја да өлкәдән гачыб ҝетмәјә мәҹбур олдулар. Азәрбајҹан исә бир нечә он ил ҝеријә атылды...
Ермәниләрин там мәғлубијјәти
Елчибәјин һакимијјәтә ҝәлмәси һансы әһәмијјәтли дәјишикликләри јаратмышды? Милләтин мәнәви-психоложи руһу јүксәлмиш, милли орду јарадылмыш вә уғурлу јај кампанијасы нәтиҹәсиндә Гарабағ әразисинин ашағы-јухары 70 фаизи ермәни гулдур бирләшмәләриндән азад едилмишди, өлкәдә демократик дәјишикликләрин әсасы гојулмушду. Өтән јазыларда гејд етдијим кими, мүһарибә галибијјәтли сонлуға доғру јахынлашмагдајды. Ермәниләр исә һәмин әрәфәдә һәрби вә мәнәви бахымдан там мәғлубијјәтә уғрадылмыш, Азәрбајҹанын бүтүн шәртләрини гәбул етмәклә савашы дајандырмаг үчүн васитәчиләр ахтарышындајдылар. Онлар бунун үчүн һәм бејнәлхалг тәшкилатларын, һәм халг дипломатијасынын, һәм дә о заманларда Азәрбајҹана сәфәр едән депутатларын васитәчилији дә дахил олмагла, бүтүн мүмкүн имканлара баш вурурдулар. Онлар атәшкәс мүгавиләсинин имзаланмасыны, Азәрбајҹанын ирәли сүрдүјү бүтүн шәртләрин әсасында сүлһ данышыгларынын башланмасыны исрарла тәклиф едирдиләр.
Ермәнистанын кечмиш президенти Тер-Петросјанын өзү дә етираф едир ки, о вахтлар вәзијјәт һәддән артыг үмидсиз иди вә Азәрбајҹанын бүтүн шәртләрини гәбул етмәк әрәфәсиндәјдиләр. Гоншу дөвләтләрин, әсасән дә Иран вә Русијанын вәзијјәти ермәниләрин хејринә дәјишмәк үчүн ҝөстәрдикләри бүтүн сәјләрә бахмајараг, Азәрбајҹан ордусу инадла ирәлиләмәкдә вә ишғал едилмиш торпаглары сон сантиметринә гәдәр азад етмәк үзрә иди. 12 ијун 1992-ҹи илдә башлајан вә һәмин илин октјабр ајында баша чатан јај кампанијасы уғурла јекунлашдырылды вә Азәрбајҹан милли ордусунун өн һиссәләри Ханкәндинин 10-15 километрлијиндә мөһкәмләнди. Биз һәрби әмәлијјатларын ән гыса заманда ән уғурлу нәтиҹәләрлә баша чатаҹағына һеч бир шүбһә етмирдик, Чүнки бу шүбһәни јарадаҹаг һеч бир фактор, демәк олар ки, јох иди. Бу инам һәм дә онунла мөһкәмләнирди ки, ермәниләр, артыг октјабр ајында сүлһ данышыгларына башламаға вә Азәрбајҹанын бүтүн шәртләрини гәбул етмәјә һазыр олдугларыны билдирдиләр. О ҹүмләдән Азәрбајҹанын Дағлыг Гарабағ үзәриндә мүбаһисәсиз һакимлијини дә гәбул етмәјә һазыр идиләр. Онлар садәҹә, бир тәклиф (шәрт јох) ирәли сүрүрдүләр ки, Дағлыг Гарабағын Совет дөврүндә олдуғу кими, мухтаријјәти сахланылсын. Азәрбајҹан үчүн бундан даһа јахшы нә ола биләрди? Мәһз, октјабр ајында бүтүн ҹәбһә хәтти бојунҹа атәшкәсин тәмин едилмәси үчүн илкин һазырлыгларын ҝөрүлмәсинә башланылды. Бунун үчүн дә һәмин вахт тәмас хәттинә илк мүшаһидәчиләр групу ҝөндәрилди. Бүтүн бунлар һагда мән әввәлки јазыларымда гејд етмишдим.
Јај вә гыш кампанијаларынын мүгајисәси
Бурада исә бир мүһүм деталы ајрыҹа гејд етмәк истәјирәм: јај кампанијасынын мүддәтинә хүсуси фикир верин. Бу кампанија 1992-ҹи илин мај ајынын орталарындан ијулун 12-нә гәдәр олан мүддәтдә башланмышды. Һәмин ҝүнләрдә халг һакимијјәти тәсәввүрә ҝәлмәз дәрәҹәдә бөјүк ишләр ҝөрәрәк, бүтүн ресурслары сәфәрбәр етмәји вә уғурлу бир кампанијаны башламағы баҹармышды. Бу аны она ҝөрә хүсуси гејд едирәм ки, бир гәдәр сонра 1993-1994-ҹү илләрин гыш кампанијасы барәдә фрагментләри дә јазараг, онларын мүгајисә олунмасы үчүн имкан верән бүтүн тәфәррүатлары тәсвир едәҹәјәм. Мәсәлә бурасындадыр ки, һәмин гыш кампанијасы үчүн Әлијевин бүтүн ресурслары бирләшдирмәк вә ән уғурлу әмәлијјата башламаг имкан варды, амма онун башладығы һәрби авантүра һеч бир позитив нәтиҹә илә јекунлашмајараг, әксинә, там мәғлубијјәт вә бөјүк фаҹиәләрлә баша чатды.
Иддиалы пијада...
Халг һакимијјәтинин бу уғурлары, демократик дәјишикликләрин уғурла дәринләшдирилмәси, әлбәттә, Азәрбајҹаны севмәјән гоншу дөвләтләрин вә онларын дахилдәки әлалтыларынын јаратдығы коалисијанын һеч хошуна ҝәлмирди. Онларын һәр икиси Азәрбајҹандакы бу ағыр просесләрин белә уғурлу нәтиҹәләрлә баша чатмасыны һеч истәмирдиләр. Гоншу дөвләтләрин мәкрли планларына бағлы олан бу чеврәләр санки ҝүҹлү, инкишаф етмиш, галиб бир Азәрбајҹанын мөвҹудлуғунда мараглы дејилдиләр вә бүтүн нијјәтләрини һәмин мәкрли планларла бирләшдирмишдиләр. Мәһз буна ҝөрә дә јај кампанијасынын уғурлу нәтиҹәләри ачыг-ашкар бәлли оландан сонра һәмин дахилдәки сијаси вә һәрби гүввәләр сәјләрини бирләшдирәрәк коалисија јаратдылар вә фәаллашдылар. Онлар бу фәалијјәтин нәтиҹәләрини һесаблаја билмәјәҹәк гәдәр садәлөвһ дејилдиләр, амма бу ҹинајәтә һазыр идиләр. Вә биз бу ҝүн һәмин ҹинајәтләрин һансы нәтиҹәләрә ҝәтириб чыхардығыны даһа ашкар вә даһа ағрылы шәкилдә мүшаһидә едә билирик: итирилмиш торпаглар, мүһарибәдә там мәғлубијјәт, милјонларла гачгын вә нәһајәт, диктатура... Бәли, мәһз диктатура вә аилә һакимијјәти һәмин һәрби-сијаси гијамын нәзәрдә тутдуғу, әлдә етмәк истәдији нәтиҹә иди. Садәҹә, хырда бир нүансла: бинәва Сурәт Һүсејнов, о ҹүмләдән, бир чох башгалары бу мәкрли ојунларын архасында кимин, кимләрин вә һансы һоггаларын планлашдырылдығыны анлајаҹаг гәдәр ағыллы дејилдиләр. Сурәт Һүсејнова елә ҝәлирди ки, бу “мүзәффәр” јүрүшүн фаворити вә мәркәзи фигуру одур, амма гыса заманда бәлли олду ки, бу адам садәҹә, “пешка”дыр. Бүтүн просесләрин архасында дајанараг, ән инамлы шәкилдә онлары идарә едән режиссор исә о иди - ҹәнаб Һејдәр Әлијев!
Иса Садыгов
(арды вар)
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
