Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентли- Кәнан Чамурҹу: "Азәрбајҹан реҝионал сијаси бирликдә олмадығы мүддәтдә Гарабағ мүнагишәси һәлл олунмајаҹаг" Мәрмәрә Университети Јахын Шәрг Арашдырмалар Мәркәзинин доктору Кәнан Чамурҹу илә "Һәфтә ичи"ндә ексклүзив сөһбәт.
Хоҹалы сојгырымынын баш вердији тарихдән 20 ил өтдү. Бу мүддәтдә дүнја бирлији бу дәһшәтли гәтлиамын гаршысында јенә дә сәссиз галды, амма аз да олса бу ил ики бөјүк дөвләт - Мексика вә Пакистан ермәниләрин Хоҹалыда сојгырымы төрәтдијини рәсмән таныды. Амма тәәссүф ки, гардаш Түркијә вә әһалисинин јарысы азәрбајҹанлы олан мүсәлман-шиә Иран дөвләти Хоҹалыда баш верәнләри өз ады илә адландыра билмәдиләр. Нијә? Суалымыза ҹавабы Мәрмәрә Университети Јахын Шәрг Арашдырмалар Мәркәзинин сијаси тарих вә бејнәлхалг әлагәләр үзрә доктору Кәнан Чамурҹудан алмаға чалышдыг.
- Бу ҝүн Түркијәдә АКП игтидары Гәрбин сијасәтини һәјата кечирир. Мәсәлән, Ливија вә Сурија бөһранларында БМТ һеч бир гәрар вермәдији һалда Түркијә Гәрб мүттәфигләри илә бирләшәрәк һәрби һүҹумларда иштирак едиб вә Суријанын силаһлы мүхалифәтинә дәстәк верди.
О ҹүмләдән, Анкаранын Хоҹалы гәтлиамыны сојгырымы олараг танымасы үчүн мәсәләни ТБММ-дә мүзакирәјә чыхармасы да Гәрби марагларына зидд олдуғундан, мүмкүн дејилди. Сонра да ки, Хоҹалы сојгырымынын танынмасы мәсәләси Франса Сенатында гәбул олунмуш гондарма ермәни сојгырымыны инкар едәнләрин ҹәзаландырылмасына даир ганунун мәһкәмәдә бахылдығы ҝүнә тәсадүф етдијиндән, ҝөзләмә мөвгеји тутулду. Ону да дејим ки, Түркијәнин сојгырымлары танымаг мәсәләсиндә хүсуси стратеҝијасы јохдур. Фикир верин: индијәдәк бир дәфә дә олсун Әлҹәзаир гырғынларындан бәһс етмәјән рәсми Анкара "ермәни сојгырымы" илә бағлы мәсәлә Франса Сенаты да ҝүндәмә ҝәлән кими әлҹәзаирлиләрин мүдафиәсинә галхды. Еләҹә дә Хоҹалы сојгырымы, мәнҹә Түркијә нә вахтса Ермәнистанла әлагәләри бирдәфәлик кәсәндән сонра бу гәтлиамын танынмасы барәдә гәрар верилә биләр. Амма јенә дә әминәм ки, Түркијә Хоҹалы гәтлиамыны сојгырымы оларак танымајаҹаг.
- Азәрбајҹанын мүстәгиллијини илк олараг Түркијә таныјыб. Амма индијәдәк Хоҹалы гәтлиамыны сојгырымы олараг танынмамасынын конкрет әсаслы мәгсәдләри олмалыдыр. Сизҹә бунлар нәдир?
- Советләр Бирлији дөнәминдә Түркијә НАТО-нун планларынын иҹрасы үчүн мәнбә сајылырды вә ССРИ-јә гаршы сојуг мүһарибәнин өн ҹәбһәсијди. ССРИ дағыланда Анкара онун бүтүн субјектләри кими Азәрбајҹанын да мүстәгиллији таныјыб. Амма бир мәсәләни унутмајын ки, Түркијә Азәрбајҹанын Ермәнистанла ихтилафлары мәсәләсиндә һеч вахт мүстәгил сијасәтә малик олмајыб. Бурада да Гәрб сијасәти өзүнү ҝөстәрир. Гәрб Ермәнистаны Русијанын тәсир даирәсиндән чыхармаг нијјәтиндән ваз кечмәјинҹә Түркијә Ирәвана гаршы вә әлбәттә ки, Азәрбајҹанын леһинә сәј ҝөстәрмәјәҹәк.
- Бир вахтлар бәзи АКП-дән милләт вәкилләри демишдиләр ки, Түркијә Хоҹалы сојгырымыны таныја билмәз. Чүнки Анкара Франса кими өлкәләрә "сојгырымы мәсәләсинә гијмәт вермәк сијасәтчиләрин дејил, тарихчиләрин ишидир" дејир. Она ҝөрә дә Түркијәдә бу гырғына сојгырымы дејәрсә, өзү өзүнү тәкзиб етмиш олаҹаг. Сизҹә түрк милләт вәкилләринин дедикләриндә мәнтиг вар? Ахы Хоҹалы сојгырымынын тарихчиләрин арашдырмасына еһтијаҹ јохдур, бу гырғын ҝүнүмүздә баш вериб...
- Тәбии ки, һәмин милләт вәкилләри доғру демирләр. Бундан әлавә, һәтта парламент бу гырғыны танымаса да белә индики Түркијә һөкумәти вә о ҹүмләдән милләт вәкилләри иҹтимаијјәти Хоҹалы сојгырымы илә бағлы мәлуматландыра билмәзләрми? Университетләрин, арашдырма мәркәзләринин, медианын бу мәсәләни даима ҝүндәмдә сахламасы дүзҝүн олмаздымы? Ејни заманда, Түркијә халгы һакимијјәтә Хоҹалы сојгырымыны танымаг үчүн ҹидди тәзјиг ҝөстәрәрсә, бирбаша вәтәндашларын тәмсилчиси олан Бөјүк Милләт Мәҹлиси халгын истәјинин әлејһинә чыхаҹагдымы? Халгын бөјүк һиссәсинин тәләбләринә әһәмијјәт вермәјән һакимијјәтин олдуғу бир өлкәдә һансы милли ирадәдән сөһбәт ҝедә биләр? Парламент Хоҹалыда сојгырымы төрәдилдијинә даир гәрар верәрсә, бу, тарихчиләрин, мүстәгил мүшаһидәчиләрин, шаһидләрин вә бејнәлхалг гурумларын тәсбит етдији бир һәгигәтин рәсмиләшмәси мәнасына ҝәләр.
- Мәнҹә мүсәлманчылыг бахымындан јанашсаг, мүсәлман өлкәләри дә Хоҹалы сојгырымыны таныја биләрләр. Амма Пакистан истисна олмагла һеч бир мүсәлман өлкәси бу мәсәләјә исти јанашмыр. Сизҹә һарада галды ислам һәмрәјлији?
- Ислам дүнјасы бу јахынларадәк Гәрбин әлиндә ојунҹаг олан диктаторлар тәрәфиндән идарә едилиб. Иран истисна олмагла, вәзијјәт һәлә дә олдуғу кими галыб. Бу ҝүн әрәб өлкәләринин һәр биринин сијасәтиндә Гәрбин марагларына зидд чыха билмәз гајдалар мөвҹуддур. Ејни заманда, Азәрбајҹан диаспор ҹәмијјәтләри дә, һәләлик Хоҹалы мәсәләсини әрәб өлкәләринин иҹтимаијјәтинә јетәринҹә таныда билмәјибләр. Нәзәрә алын ки, әрәб милләтинин Хоҹалы гәтлиамында тутдуғу мүсбәт мөвге бу өлкәләрин һакимијјәтләринә мүтләг тәсирини ҝөстәрәр. Амма Түркијәдә бу ил тәшкил олунан Хоҹалы гәтлиамынын анма аксијасы, ҝөрдүјүмүз кими, азәрбајҹанлы гардашларымызын бу гырғыны Гәрб өлкәләринә гәбул етдирәрәк истәдикләри нәтиҹәни алмаг нијјәтини ортаја гојду. Јәни сојгырымы мәсәләси бөлҝә өлкәләринин халгларына чатдырылмалыдыр. Јохса уғур газанмаг чәтин олаҹаг.
- Ола биләрми ки, Түркијә бу гәтлиамы таныса, диҝәр мүсәлман өлкәләр дә онун ардыјла ҝедәрәк Азәрбајҹана лазым олан гәрары чыхарсынлар?
- Түркијәнин мүсәлман өлкәләрә о гәдәр дә бөјүк тәсири јохдур. Ислам өлкәләри һеч вахт һансыса мәсәләдә Түркијәнин мөвгејинә бахыб аддым атмырлар. Бу ҝүн Түркијә рәсми, әрәб өлкәләри исә гејри-рәсми шәкилдә Гәрблә итифагдадыр. Гысасы, бу ҝүн Хоҹалы сојгырымынын танынмасы мәсәләси Түркијә вә әрәб өлкәләринин рәсми даирәләриндә ҝүндәмдә дејил.
- Әһалисинин јарысы азәрбајҹанлы олан Иран нијә Ермәнистанла гардаш әлагәләрә маликдир вә һеч вахт Ирәвана тәзјиг ҝөстәрмир? Мәнҹә Хоҹалы сојгырымыны илк таныјан өлкә мәһз Иран олмалыјды. Чүнки ән азындан Хоҹалыда гырылан инсанлар да иранлылар кими шиәләрдир...
- Иранын вәзијјәти Түркијә вә әрәб өлкәләриндән чох фәрглидир. Иран 1979-ҹу ил ислам ингилабындан бу јана мүһарибә вә сәрт ембарголарын тәһлүкәси алтындадыр. Бу өлкәнин хариҹи сијасәтинин әсасыны Фәләстин мүбаризәси тәшкил едир. Сизи инандырым ки, Теһран Фәләстин мәсәләсини бир кәнара гојарса, Гәрб дүнјасы ону супердөвләтә чевирәҹәк вә нүвә програмынын иҹрасына бирбаша дәстәк верәҹәк. Билдијим гәдәр бүтүн диҝәр проблемләр Иранын хариҹи сијасәтиндә сонракы јерләри тутур. Амма дејә биләрсиниз ки, Иран мәзһәбҹә бир олан Азәрбајҹаны дејил, диҝәр мәзһәбин давамчыларыны - фәләстинлиләри дәстәкләјир. Иран Гафгаз сијасәтини Гәрб блокуна гаршы реҝионал блоклар гурмаг јолу илә мүәјјәнләшдирир. Азәрбајҹан Гәрблә, һәтта Исраиллә јахын мүнасибәтдә олдуғу үчүн Иран Гафгазда Русија - Чин ҹүтлүјү илә бирликдә һәрәкәт едир. Ермәнистанла јахын әлагәләр сахламасынын сәбәби дә елә будур. Мәнҹә Азәрбајҹан Гәрбдән вә Исраилдән үз чевирсә, Иран Ермәнистана гаршы сәрт тәдбирләр ҝөрә биләр. Һәтта Иран Ермәнистан үзәриндә елә тәзјиг васитәсинә маликдир ки, Ирәваны Хоҹалы гәтлиамы үчүн Азәрбајҹандан үзр истәмәјә вә тәзминат өдәмәјә дә вадар едә биләр. Бунунла да Гарабағ проблеминә бирдәфәлик сон гојулар. Сөјләдикләримиздән белә ҝөрүнүр ки, Гәрб вә бөлҝә блоклары Гафгазда тоггушурлар. Јенә дејирәм, Азәрбајҹан Гәрблә ејн блокда чыхыш етдији үчүн Иран мүнагишәнин һәллинә сәј ҝөстәрмир.
- Бәс сиз, өзүнүз, Гарабағ мүнагишәсинин һәлли мәгсәдилә нәләри тәклиф едәрдиниз? Сизҹә Азәрбајҹан торпагларынын ермәниләрин ишғалындан гуртармаг үчүн нәләр етмәлијик?
- Бајаг дедијим кими, бу мәсәләдә јеҝанә әнҝәл Азәрбајҹанын Гәрблә мүттәфиглик етмәсидир. Азәрбајҹан реҝионал сијаси бирликдә олмадығы мүддәтдә Гарабағ мүнагишәси һәлл олунмајаҹаг. Чүнки бу бөлҝәдә мәһз бөлҝә дөвләтләри тәсир гүввәсинә маликдир. Нә Минск Групу, нә дә башга Гәрб гурумлары Гарабағ мәсәләсиндә мүсбәт нәтиҹә әлдә едә билмәјәҹәк. Әслиндә Гәрб блоку Гарабағы Русија илә мүнасибәтләрдә васитә кими истифадә етмәкдәдир. Унутмајын ки, Гарабағын Ермәнистан тәрәфиндән ишғал олундуғуну билдирән өлкәләрин чохунун парламентиндә гондарма ермәни сојгырымы таныныб. Ермәнистан исә һәм Гәрблә, һәм дә Русија илә исти мүнасибәтләрини горујуб, инкишаф етдирмәклә Гафгаз реҝионал системиндә әһәмијјәтли мөвге әлдә едиб. Мәһз бу сијасәти нәтиҹәсиндә Ермәнистан Иран васитәсилә Фарс көрфәзинә, орадан исә дүнјаја чыхмаг имканы газаныб. Азәрбајҹан Ермәнистана гаршы Гәрбдә көмәк ахтарыр, амма бунун һеч бир фајдасы олмур, олмајаҹаг да. Һәтта сөһбәт ҝәзир ки, Гәрб Азәрбајҹан әразисиндән Ирана гаршы һәрби база кими истифадә етмәјә чалышыр. Ону дејә биләрәм ки, Азәрбајҹан Гәрб блокунда галмагла бөлҝәдә тәкләнәҹәк вә беләҹә проблемләрдән башы ачылмајаҹаг.
Вүсал Тағыбәјли
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
