“Бу ҝүнү һеч дүшмәнимә дә арзуламырам”. Астара Ҝөмрүк Идарәсиндә бу дејимин нә гәдәр дәгиг јериндә ишләндијини анладым. Ҹәнубда идарә “Гуантанамо” һәбсханасы адландырылыр. Биз дә орада оланда бир идарәнин һәбсханаја неҹә бәнзәдијинин шаһиди олдуг. Артыг бир ајдыр ки, Ирана адламаг истәјәнләр ҝәрәк дәмир бармаглылар арасындан кечсин. Кәнардан мүшајиәт едән шәхс “Гуантанамо”дан хилас оланларын сифәтиндә севинҹини, һәлә дә гуртулуш нөвбәсини ҝөзләјәнләрин үзүндәки изтирабы ајдын сезә биләр. Дәһшәтдир, оралар...
Әл ҹибә ҝирмәјәндә
Билмирәм јазыны неҹә башлајым ки, сизә дә хош олсун. “Бизим Гуантанамо” һагда о гәдәр информасија әлдә етдик ки, сил-сүпүр етмәк чох чәтиндир...
Астара Ҝөмрүк Идарәсинин гаршысына һәр ҝүн топлашыб Ирана ҝедәнләр артыг һәјатларындан, јашајыш тәрзләриндән безибләр. Һәтта бәзиләри бу ҹүр јашамағын мүмкүнсүз олдуғуну дилә ҝәтирирләр, анҹаг разылашмаја да билмирләр. Чүнки башга јердә иш тәминаты јохдур ки, ора үз тутсунлар. “Гуантанамо” башдан-ајаға коррупсија оҹағыдыр. Ҝиришдән-чыхыша гәдәр ортада пул сөһбәти вар. Ҝүнү-ҝүндән дә һәбсхананын вәзијјәти биләрәкдән ағырлашдырылыр ки, инсанлар әзаба дөзмәјиб “кисә”ләринин ағызыны ачсынлар. Тәсадүфи дејил ки, артыг дәмир бармаглыглар бир ајдыр идарәнин гаршысында “пејда” олуб. Вә бу бармаглыглар үч мәрһәләлидир. Чох надир һалларда адам тапылар ки, һәр үч мәрһәләјә дөзүб Иран сәрһәдинә рүшвәтсиз јахынлашсын. Буну баҹаран адам да ҝәрәк сәһәр саат 6-да идарәнин гаршысында олсун вә ахшам 16-17-дән сонра тиканлы мәфтилләри адлаја биләр. Чохлары да бу ағрыја дөзә билмир. Нәтиҹәдә гәпик-гәпик јығылан ҹибләрә ахыдылыр. Идарәдә “Ҝенералны һесаб” дејилән бир “гурум” вар. Бир гисм адам ораны “Ҝенерал гапысы” да адландырыр. Јәни 20 манат өдәмәклә бир анын ичәрисиндә о үзә кечә биләрсән. Бу мәбләғдән бир аз өдәјәнләр исә бир нечә саат јубадылыр. Үмумијјәтлә, әлләрини ҹибләринә салмајанлар Аллаһын үмидинә галыр. Аллаһын үмидинә галанлара һәмин ҝүн сәрһәди адламаг нәсиб ола да биләр, олмаја да...
Сәсини чыхарда билмәзсән. Танымадығын “мүһафизә хидмәти”нин әмәкдашлары башынын үстүнү кәсдирир.
Бармаглыглар арасында нөвбә ҝөзләјәнләрин аһ-вајы, гышгырығы, наләси, ән сонда етираз сәсини јүксәлтмәси белә һеч нәји дәјишмир. Үрәји ҝедән ким, тәзјиги галхан ким. Бүтүн бунлар кимсәни нараһат белә етмир. Ҹәнублуларын өз дили илә десәк “демагог” олмасан, вај һалына. Ҝәрәк бир аз һајгырасан ки, сәнә һансыса формада шәраит јарадылсын. Иши асајиши горумаг олан, анҹаг гочу јығнағы олан бир груп шәхс Астаранын уҹгар кәндләриндә јашајан, хүсуси сечилмиш енликүрәк ҝәнҹләрдир. Үзәриндә “мүһафизә хидмәти” јазылмыш ҝөдәкчәләр ҝејинәрәк инсанлара һәдә-горху ҝәлирләр. Лап касыбы, фағыры ајагларынын алтына салыб дөјүр, ҝәтирдији малын һамысыны әлә кечирирләр. Јахынлыгдакы полис идарәси исә һеч нә олмамыш кими һәр ҝүн фәалијјәтини давам етдирир...
Һәр бир әрзағын өзүнүн “рүсуму” вар
Елә ҝүн олур ки, һеч 200 нәфәр ҹәнублу Ирана кечә билмир (Һәр 10 дәгигәдән бир ики-үч нәфәр хилас олур). Даими ҝедиш-ҝәлиш едәнләр дејирләр ки, буну биләрәкдән едирләр: “Бу ҹүр оланда инсанлар мәҹбур олуб пул верир. Иран ҝөмрүјү бизә чох шәраит јарадыр. Дүздүр, мәһсулларыны ҝәтириб онлара хејир веририк. Анҹаг јохлама заманы бизи о гәдәр дә инҹитмирләр. Јубатма чох надир һалларда олур. Әрзаг алыб Астара тәрәфә кечәндә исә ”рүсум" тәләб едирләр. Ади бир кағыз парчасы да вермирләр ки, өдәдијимиз пулун мигдары ора јазылсын. 10 килограма гәдәр әрзагдан “рүсум” алмырлар. 10 кг-дан артыг олду ки, башламалысан пул пајламаға. Бир әрзагдан чох ҝәтирсән артыг сәндән шүбһәләнирләр. Һәр бир алынан малын өзүнүн “рүсум” гијмәти вар. Гијмәти бир аз баһа олан әрзаға ҝөрә чох пул вермәлисән. Билдијимизә ҝөрә, Назирләр Кабинетинин гәрары вар ки, 50 кг-а гәдәр јүкү пулсуз ҝәтирә биләрик. Анҹаг имкан вермирләр. Аддымбашы пул тәләб едилир. Әрзаг сонда елә бир гијмәтә сәнә баша ҝәлир ки, ону Астаранын дүканларындан алмаг даһа сәрфәлидир".
Биләрәкдән белә шәраит јарадылдығыны дејән алверчиләр дејирләр ки, бәзи мәмурлар һәр бир әрзағын Астара ҝөмрүк мәнтәгәсиндән бурахылмасында мараглы дејилләр: “Пендир аланда ҝәрәк аилә үчүн алдығыны сүбут едәсән. Әҝәр беш килодан артыг алсан, демәли, сатмаға алырсан вә чох вахт ону әлиндән алыб анбара атырлар”.
Ҝестапо режими
Биз идарәнин гаршысында оланда о јандан Азәрбајҹана ҝәлән, дәмир бармаглыглары ҝөрән, инилтини ешидән, аһ-ваја гулаг кәсилән иранлылар дәһшәтә ҝәлдиләр. Онлар белә мәнзәрә илә гаршылашаҹагларыны ағылларына ҝәтирмирдиләр. Бизимкиләр рүшвәт тәләб едәндә исә гејд-шәртсиз верирләр. Анҹаг миннәт вура-вура тәхминән белә дејирләр: “Нејнијәк дај, нөјүтүнүз јохдур. Мәҹбуруг ки, сизләри биз доландыраг да”.
Ирана ҝетмәјин ән раһат јолу таксидир. Машында үч сәрнишин ҝөтүрән сүрүҹү адамына бахыб пул алыр. Мәсәлән, бизим журналист олдуғумузу билмәјән, Ирана ҝәзмәјә чыхдығымызы ешидән шәхс 100 маната апара биләҹәјини деди. Сонрадан өјрәндик ки, 90-а, һәтта 75-ә ҝетмәк мүмкүндүр. Мәлум олду ки, үч сәрнишиндән алынан пулун 60 манаты Иран ҝөмрүјүнә верилир. Сүрүҹүләрдән һәлә ки, бизим тәрәф ҹидди шәкилдә пул алмыр. Анҹаг јахын заманларда бу ишә дә гол гојулаҹаг. Белә ки, сығортасы олмајан машынлар һәр “рејс” үчүн 10 манат өдәмәли олаҹаглар.
“Астара Ҝөмрүк Идарәси әсл ҝестаподур. Бурада инсанларла вәһшиҹәсинә давранырлар. Сөјән ким, дөјән ким... Истәкләри одур ки, биз безәк о тәрәфә кечмәјәк. Кимә шикајәт едирсән ет, һеч бир көмәји јохдур. Әксинә даһа чох инҹидилирсән. Вар гүввәләри илә чалышырлар ки, бизә мане олсунлар. Орадан чох мал кечирә билмәјәк” - бу сөзләрин мүәллифи Бәһрам адлы таҹирдир.
Идарәнин рәисини ҝөрмәк мүмкүн дејил
Идарәнин рәисинин үзүнү индијә гәдәр һеч бир садә астаралы ҝөрә билмәјиб. Гәбул ҝүнләри олса да, киминсә ора ајаг басмасы һансыса мөҹүзә сајәсиндә бәлкә мүмкүн олду. Рәисин мүавини исә Дашкәсәнин иҹра башчысы Әһәд Абыјевин гардашы, полковник Гадир Абыјевдир. Ә.Абыјевин башга бир гардашы Вагиф Абыјев дә идарәдә мүһүм вәзифәләрдән бириндә чалышыр. Шикајәтләрин дә ән чоху мәһз Абыјевләрдәндир. Ҹамаат дејир ки, бу ики шәхс онлара ган уддурур.
Башга вәзифәлиләр дә инсанларла јола ҝетмир, анҹаг...
Астаралыларын сөзләринә ҝөрә, идарәдә ишләјән кичик мәмур белә ајда бир машын дәјишдирир: “Ајда 200-300 манатлыг евдә кирајә галан, һәр ҝүн баһалы ресторанларда шам едән шәхс һөкумәтин пулу илә неҹә долана биләр?”.
Суал олдугҹа мараглыдыр вә ҹавабы бизә бәлл
