Мүәллиф Илја Земтсов 70-ҹи илләрдә Азәрбајҹан Коммунист Партијасы Мәркәзи Комитәсиндә шөбә рәиси ишләјиб. Сонрадан Азәрбајҹанда әлдә етдији тәәссүратлар вә фактлар әсасында китаб јазыб
башланғыҹы өтән сајларымызда
Сусмағын әвәзи...
Ҹидди бир гајда формалашыб: биринҹи катиби тәнгид едирләр, о өзүнә һагг газандырмаға ҹәһд белә ҝөстәрмир, мүгәвва кими сусур. Сәбәби ајдындыр: Ким ҝүнаһкар дејил ки? Сабирабад рајон партија комитәсинин катиби Булајев өјрәнир ки, онун јери сатылыб. Катибләр арасында “киши сөвдәләшмәси” бағланмышды: “дири” вәзифәјә һеч ким пул вермирди. “Вурулмуш” јер уғрунда мүбаризә апармаг олар, ачыг алгы- сатгыда иштирак етмәк мүмкүндүр. 100-200 мин рубла гәдәр... Ким чох верир. Булајев јахшы ишләјирди, вахтында һамынын һаггыны верирди, онун гоншусу олан рајонун катибләриндән бири даһа варлы рајона тамаһ салды. Дејирләр, тәшкилат шөбәсинин мүдири Бағырова 300 мин рубл рүшвәт верди. Булајевә вәзифәдән ҝетмәк тәклиф едилди. Она гаршы әдаләтсизлик едилмишди. Булајев шикајәт етмәди, дүшүндү ки, бундан биринҹи катиб Ахундовун да хәбәри олмамыш дејил. Јахуд чохиллик партија тәҹрүбәси ону даһа ағыр нәтиҹәләрдән чәкиндирди. Булајевин нәзакәтлилијини МК-да гијмәтләндирдиләр. Ону Гәбәләјә биринҹи катиб ҝөндәрдиләр. Өзү дә буну Азәрбајҹанда ҝөрүнмәјән формада - тәмәннасыз етдиләр. Азәрбајҹан КП МК-нын биринҹи катиби шөһрәт газанмыш адамды вә тәвазөкарлығы гијмәтләндирә билирди.
Катибләрин иши һәддиндән чох саһәни әһатә едирди, һәр саһәдә дә наразылар, донгулдананлар варды.
***
Бу һәјат һеч дә һәмишә бал дадмыр. Партија мәктәбләриндә верилән тәһсил вә ихтисаслашма там тәкмил дејил. Гәрар гәбул едәркән “синфи һәссаслыға” бел бағламаға мәҹбур олурдулар. ССРЫ-дә бир гајда јаранмышды: шикајәт әризәси тәдбир ҝөрүлмәк үчүн... ҝүнаһкарын... үстүнә ҝөндәрилирди, демократик мәркәзләшмә принсипи белә иди.
Принсип принсипдир, инсанлар да инсан: Мәркәзи Комитәдә хәсис бахышларла башгасынын бәдбәхтлијинә севинән шөбә мүдирләри аз дејилди. Рајон партија комитәсинин катибләринә инанылмыш вә ағзы бүтөв адамлар да лазымды.
***
Ашағыларын әмәји вә ҹәсарәти сајәсиндә газанылан пулун аз мәбләғи ашағыларда - сехләрдә, мағазаларда галырды. Галаны икинҹи рүшвәт дајанаҹағында вәзифә вә сәлаһијјәтә ҝөрә бөлүшдүрүлүрдү. Партија-совет тәсәррүфаты саһәсиндә ишләјән кичик мәмурлара да һагг чатырды. Азәрбајҹан КП МК-да, Али Советдә, Назирләр Советиндә чалышан адамларын да пајы верилирди. Бурада вәзифәјә ҝөрә бөлҝү апарылырды.
Назирләрин вә рајон рәһбәрләринин гијмәти...
1969-ҹу илдә Азәрбајҹан тамам бөлүшдүрүлмүшдү. Бүтүн партија кадрларынын тәјинаты МК-нын тәшкилат шөбәсинә тапшырылмышды: Бағыровун хәбәри вә разылығы олмадан бир кадр белә тәјин едилә билмәзди. Онлар да таариф ҹәдвәли һазырламышдылар: биринҹи катибин тәјинат гијмәти 200 мин рубл, икинҹининки исә 100 мин рубл иди. Кәнд (совхоз вә колхозлар) катиб Сејидовун тохунулмаз маликанәси сајылырды. Бурда да дәгиг гијмәтләр гојулмушду. Колхоз сәдри 50 мин рубл, совхоз директору 80 мин рубл вермәли олурду.
Сәнаје Әмировун тәсәррүфаты һесаб едилирди. Завод вә фабрик директорлары 10 миндә башлајыр,- 100 мин рублда гуртарырды.
Мәдәнијјәт, инҹәсәнәт вә елм саһәси МК катиби Ҹәфәровун әлиндә ҹәмләшмишди. Бурда да һәр шеј сатылыр вә алынырды. Академик олмаг 50 мин рубл, елми-тәдгигат институту директору олмаг үчүн 40 мин рубл рүшвәт вермәк лазым ҝәлирди. Ынститут вә университет ректорлары 200 мин рубл өдәјирдиләр. Драм, Опера вә Ҝәнҹ Тамашачылар театрларынын директорлары 10-30 мин арасы рүшвәт верирдиләр.
Инзибати органлар формал олараг икинҹи катибә табе иди. Республикаларда икинҹи катибин вәзијјәти гејри-мүәјјән вә зиддијјәтли иди. Заһирән, о, республикада Москванын Мәркәзи һакимијјәтини тәмсил едирди, фөвгәладә сәлаһијјәт саһиби сајылырды. Дөвләт Тәһлүкәсизлик Комитәси бирбаша она табејди, биринҹи катибин ишини дә о гијмәтләндирирди. Амма миллијјәтҹә рус олмасы зәрури олараг нәзәрдә тутулан икинҹи катибин сәлаһијјәтләри илә статусу зиддијјәт тәшкил едирди. О, биринҹи катиб ола билмәзди, чүнки бу, јерли милләтин статусу олан вәзифә сајылырды. Биринҹи катибин вәзифәдән ҝетмәси ону да пис вәзијјәтдә гојурду, ја ҝеријә, Москваја чағырылырды, ја да биринҹи илә бирликдә о да ишдән чыхарылырды. О, республиканы тәфтиш етмәкдән даһа чох ганунсузлуглары өрт-басдыр едирди.
***
Бәс вәзифәләр неҹә гијмәтләндирилирди? Тәләб олан јердә тәклиф, тәклиф олан јердә тәләб варды. Вәзифәнин имканлары гијмәтә чох тәсир ҝөстәрирди. Мәсәлән, тиҹарәт назири олмағын гијмәти Сосиал Мүдафиә назири олмагдан 2-3 дәфә баһа баша ҝәлирди. Мелиорасија Назирлији кәнд тәсәррүфатындан 3-4 дәфә уҹузду. Дахили Ышләр назири илә Јүнҝүл Сәнаје назири олмағын гијмәти ејни иди. Биринҹидә сатылан ҹинајәтләр чохду, икинҹидә пул ҝәтирән сехләр. Мәсәлән, Азәрбајҹанын Тиҹарәт назири олмаг Гафарова, онун јеринә ҝәлмиш Бәширзадәјә 250 мин рубла баша ҝәлмишди. Коммунал Тәсәррүфат назири олмаг үчүн Топчијев 150 мин рубл, Сосиал Тәминат Назирлијинә Сејидмәммәдов 120 мин рубл өдәмишди. Бу рәгәмләри Һејдәр Әлијев 1970-ҹи илин мартында кечирилән гапалы пленумда мәрузәсиндә демишди.
***
Бәс истеһсалы олмајан назирликләрдә бу пул неҹә газанылырды? Һәр јердә јүнҝүл сәнаје сехләри јарадылырды. Мәсәлән, Сосиал Тәминат Назирлијинин корлар вә карлар ҹәмијјәтинин 92, Мәдәнијјәт Назирлијинин театрлар ҹәмијјәтинин 32, Мәнзил Коммунал Тәсәррүфатынын 21 сехи варды.
Катибләр үчүн “кәсилән фаизләр”...
Партијанын тәлиматлары вә тапшырыглары чох гыса олурду: колхозчуја ајдынлашдырын ки, колхоз нә гәдәр варлы олса, о да јахшы јашајаҹаг. Амма һеч ким демирди ки, ону неҹә инандырым, тарла вә трактор колхозундур. Неҹә дејәрләр, өзҝәнинки һәмишә уҹуздур, ону нијә колхозчу горумалыдыр. Амма астрономик тапшырыглар верилирди: һава ишыгланандан ҝеҹә јарыја гәдәр ишләмәк лазым ҝәлирди. Планы өдәмәлисән, икинҹи бир јол галмырды. МК ҝөзләјир, тәләб едир, һәм дә һәдәләјирди. Бурда рәгәмләри шиширтмәдән, ҝөздән пәрдә асмадан неҹә кечинмәк оларды? Бүтүн бунлары ҝөрмәсинләр, ҹинајәт үстүндә тутмасынлар дејә кимләрисә “ҝөрмәк” лазымдыр. Бир аз да өз гара ҝүнүн үчүн сахламаг ҝәрәкдир.
Һарадан алаҹагсан бу пулу? Бирҹә мәнбә варды: кишиләр үчүн,- даһа доғрусу гадынларын әмәк һаггындан рајком, кәнд совети, мүфәттиш үчүн “фаизләр” кәсиләҹәкди. Кәндлијә әлинин габарыны сағалтмаға маз алмаға чатан гәпик-гуруш галаҹагды...
Елмләр Академијасы - “вурулмуш картлар” банкы
Бу адамлар шәһәрин бол һәјатына, мәсәлән, милис ишчисинин ҝүзәранына нијә дә һәсәдлә бахмасынлар? Һеч милис дә ишә башлајанда сакит ола билмирди. Ганун олмајан мүһитә неҹә ујғунлашсын: әзијјәтли вә горхулудур. Бакы шә
