Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлији- Ҝөркәмли шәхсијјәтләрин һәјатында ҹәмијјәт һәмишә сирр ахтарыр. Өзәлликлә онларын өлүмү әсасән, тәбии, биоложи сон сајылмыр, бу өлүмдә ән мүхтәлиф хәјанәтләрин, гәсдләрин изи ахтарылыр, онлар барәдә шәһәр әфсанәләри јарадылыр... Азәрбајҹанда да танынмышларын өлүмү илә бағлы мүәммалы сөһбәтләр аз дејил. Онлардан бири дә ики дәфә Совет Иттифагы Гәһрәманы ады газанан ҝенерал Һәзи Аслановдур.
Ону икинҹи дәфә гәһраман ады алмагдан мәһрум едән инсан
Һәзи Әһәд оғлу Асланов 1910-ҹу ил јанварын 22-дә Талыш бөлҝәсиндә, Ләнкәран рајонун Ҝәрмәтук кәндиндә талиш аиләсиндә анадан олуб. Ибтидаи тәһсилини шәһәр 1 сајлы орта мәктабиндә алыб. 13 јашында атасыны итирән Һәзи кәрпиҹ заводунда фәһлә кими ишләмәјә башлајыб, сонра о комсомол ҝөндәриши илә Загафгазија һәрби һазырлыг мәктабинә дахил олуб.
1924-1930 илләрдә Бакы вә Ленинград һәрби мәктәбләриндә охумушдур. 1929–ҹу илдә ораны битирдикдән сонра Ленинҝрад сувари мәктабинә дахил олуб. Ики иллик тәһсилдән сора о Котовск адына ИИИ Бессарабија сүвари дивизијасында взвод командири кими фәалијјәтә башлајыр. Һәрб сәнәтинә мөһкәм бағланан Һәзи дөјүш техникасы илә јахындан марагланыр, һәм өјрәир һәм дә өјрәдир.
Икинҹи дүнја мүһарибәси башлананда о, Украјнада хидмәт едирди. 1941-ҹи ил ијунун 23-нә кечән ҝеҹә алман зиреһли гошунлары илә гејри бәрабәр дөјүшдә Һәзи өзүнү баҹарыгли сәркәрдә кими ҝөстәрди. О өз дөјүшчүләри илә Донбасс әтрафында дүшмәнин шиддәтли һүҹүмларүнү дүз беш ај дәф етди, ону ағыр тәләфата уғратды. 1941-ҹи илин декабрында Москва әтрафында вурушмаларда гәһрәмәнлығына ҝөрә Гырмызы Улдуз орденинә лајиг ҝөрүлдү. Харков вә Сталинград әтрафында ҝедән дөјүшләрдә Һәзинин башчылығы илә 55-ҹи танк бригадасынын танкчылары дүшмәнә ағыр зәрбәләр ендирдиләр. Аслановун танкчылары вуруша–вуруша 40 км-дән артыг јол ҝедиб Сталинград Салск дәмир јолуну тутуб алманлары Сталинград груплашмасынын әсас маҝистралындан мәһрум етдиләр. Танклар дүшмәнин хејли гүввәсини вә техникасыны сырадан чыхардылар.
Аслановун дөјүшчүләри Котелниково јахынлығында ҝедән дөјүшләрдә бөјүк шүҹаәт ҝөстәрдиләр. Дүшмәнин 30 әкс-һүҹуму дәф етдиләр, бир баталјон пијада гошуну, 30 танкы 50 автомобили сырадан чыхартдылар. Бу дөјүшдә ҝөстәрдији шүҹаәтә ҝөрә подполковник Һәзи Әһәд оғлу Асланов
1942-ҹи ил 22 декабрда Совет Иттифагы Гәһрәманы адына лајиг ҝөрүлдү. Аслановун полкуна исә “Гвардија” ады верилмишдир. О, даим өз һәрби билијини артырмаға сәј ҝөстәрирди. 1943-ҹү ил декабрын 17-дән 1944-ҹү ил апрелин 6-на кими о Зиреһли танк гошунлары Академијасынын бириллик тәһсил програмыны 3 аја мәнимсәди. Сонра о јенидән доғма 35-ҹи гвардија танк бригадасына гајытды. 1944-ҹү ил 13 мартда она танк гошунлары ҝенерал мајору ады верилди. 1944-ҹү ил ијунун ахырларында Белорусија вә И Прибалтика ҹәбһәсинин гошунлары һүҹума кечдиләр. Белорусијанын ири шәһәр вә дәмирјолларыны азад етдикдән сонра Аслановун танклары Вилнүсә һуҹумары давам етдирдиләр. Аслановун бригадасы ијунун 24-дән ијулун 13-дәк дүшмәнә ағүр зәрбәләр ендирди. Бу дөјүшдәки гәләбәјә ҝөрә 35-ҹи гвардија танк бригадасы Гымызы бајраг орденинә, ҝенерал өзү исә икинҹи дәрәҹәли Суворов орденинә лајиг ҝөрүлдү.
1944-ҹү ил августун 1-дә Аслановун бригадасы башга орду һиссәләри илә бирликдә Јелгава шәһәрини дүшмәндән тәмизләдиләр. О, Волгадан башламыш Балтикәдәк бүтүн дөјүшләрдә өзүнү баҹарыглы сәркәрдә, фитри истедад саһиби кими ҝөстәрмишди. Тәкҹә 1944-ҹү илин һүҹум дөјүшләри дөврүндә 8 дәфә Али Баш Команданлыг тәрәфиндән тәшәккүр алмышдыр. Ики дәфә Гырмызы Улдуз, 3 дәфә Гырмызы бајраг, Александр Невски, Икинҹи дәрәҹәли Суворов Ордени, 1-ҹи дәрәҹәли Вәтән Мүһарбәси ордени вә сајсыз медалларла тәлтиф едилмишдир.
Бөјүк Вәтән мүһарибәсинин илк ҝүнләриндән дөјүшләрдә иштирак едән капитан Асланов Москва әтрафындакы вурушмаларда (1941) ҝөстәрдији иҝидлијә ҝөрә вә команданлығын тапшырығыны ләјагәтлә јеринә јетирдијинә ҝөрә Гырмызы Улдуз ордени илә тәлтиф едилмишдир. Аслановун 55-ҹи әлаһиддә танк полку фелдмаршал Манштејнин танк ордусунун дармадағын едилмәсиндә хүсуси мәһарәт ҝөстәрмишдир.
Аслановун полку Ростов, Таганрог шәһәрләринин азад олунмасында вә Курск вурушмасында фәал иштирак етмишдир. 1944 илдә Аслановун 35-ҹи гвардија танк бригадасы Белорусијаны, Прибалтика республикаларыны азад етмәк уғрундакы вурушмаларда хүсусилә фәргләнмишди. Сталинграддан Балтик саһилләринәдәк дөјүш јолу кечән Һәзи Асланов Митава шәһәри јахынлығындакы вурушмада гәһрәманҹасына һәлак олмушдур.
Өлүмүндән 47 ил сонра она икинҹи Совет Иттифагы Гәһрәманы ады верилмишдир.
Рәсми мәлуматлара ҝөрә, Сталинграддан Балтик саһилләринәдәк дөјүш јолу кечән Һәзи Асланов 24 јанвар 1945–ҹи илдә Митава шәһәри јахынлығындакы вурушмада гәһрәманҹасына һәлак олуб.
Бәзи иддиалара ҝөрә, 1944-ҹү илдә ҝенерал-мајор Һ.Асланов Белорусија ҹәбһәсиндәки шүҹаәтинә ҝөрә икинҹи дәфә јүксәк ада тәгдим едилсә дә, ССРИ һәрби рәһбәрлијиндә тәмсил олунан ермәни ҝенералы И.Баграмјан буна манечилик төрәдиб. Ҝенералын өлүмүндә дә бу Баграмјанын ады чәкилир. Охуҹуларын марағыны нәзәрә алараг биз тәдгигатчы журналист Муса Бағыровун “Сәркәрдәнин талеји” китабы васитәси илә Һәзи Аслановун вәфаты илә бағлы гәләмә алдығы гејдләри дәрҹ етмәји ҝәрәкли билирик.
Белә дејирләр
“...Узун мүддәт Һәзи Аслановун өлүмүнә даир мүәммалы фикирләр, сөһбәтләр ҝедиб. Мән бу мәсәләјлә мәшғул олуб әсл һәгигәти ахтармаға башладым. Әввәлләр дә Һ.Аслановун силаһдашлары илә дәфәләрлә бу барәдә данышмышдым. Онлар да мүхтәлиф фикирләр сөјләјир, фактлар, сүбутлар ҝәтирирдиләр. Данышыланлардан белә нәтиҹәјә ҝәлмәк оларды ки, онун өлүмүнү дөјүш јолдашларындан һеч ким ҝөрмәјиб вә ҝөрүбсә белә, дүзүнү демәкдән чәкинир.
“Ҝенералын јолу” адлы китабымын мәсләһәтчиси, ССРИ Мүдафиә Назирлији Баш Гәрәрҝаһы академијасынын профессору Куренковун дедијинә ҝөрә, о, бир нечә забитлә һүҹума кечмәк үчүн әлверилши мөвге ахтардығы заман узагдан атылан топ атәшиндән һәлак олуб. Белә идисә, онда нә үчүн тәк о һәлак олуб? Ахы Һәзинин әһатәсиндә 10-15 забит олуб. Мәним бу суалыма о “белә дејирләр” ҹавабы верирди".
Мирҹәфәр Бағыровун сечими
“Нәһајәт, узун тәдгигат ишләриндән сонра чох гијмәтли факт әлдә етдим. 1945-ҹи илин әввәлиндә И.Сталинин ҝөстәриши илә бүтүн мүттәфиг республикаларда мүдафиә назирлији тәшкил олунурду. Азәрбајҹанда бу мәсәлә илә әлагәдар Мәркәзи Комитәнин бүросунда Мирҹәфәр Бағыров назирин ким олмасыны мүзакирәјә гојур. Чох ҝөтүр-гојдан сонра Бағыров өзү Һ.Аслановун намизәдлијини верир. Бүро үзвү Т.Гулијевин ”ахы о ҹәбһәдәдир, ону бурахарлар" суалына М. Бағыров ҹаваб верир ки, “сиз мәсәләни мәнә һәвалә един”. О, бирбаша Сталинә зәнҝ едир. Сталин разылығыны билдирир вә Һ.Аслановун мүдафиә назири олмасына етираз етмир".
Мәкрли тәбрик
“...1944-ҹү илин 15 ијунунда Аслановун команданлыг етдији 35-ҹи танк бригадасы дахил олдуғу корпусла бирликдә 3-ҹү Белорусија ҹәбһәсинин сәрәнҹамындан 1-ҹи Прибалтика ҹәбһәсинин сәранҹамына верилмишди. Бурда исә командан ермәни И.Х.Баграмјан иди. Артыг 4 ај иди ки, Асланов Баграмјанын табелијиндә хидмәт едирди. О, хырда јара алмышды, јахынлыгдакы һәрби хәстәханада јатырды. 1945-ҹи ил јанварын 23-дә И.Баграмјан Һ.Асланову хәстәханадан јанына чағырыб дејир: ”Сәни тәбрик едирәм! Бөјүк вәзифәјә ҝедирсән. Сабаһ Азәрбајҹана, Мәркәзи Комитәнин сәрәнҹамына кечирсән, бир дә тәбрик едирәм!". Сонра да әлавә едир: “Биз бу ҝүн-сабаһ бөјүк һүҹум әмәлијјатларына башламалыјыг. Јахшы оларды ки, сән өзүн ҝедиб һүҹум саһәсини тәјин едәрдин. Мәним апардығым тәдгигатлара вә Аслановун силаһдашларынын дедикләринә ҝөрә о ҝүнләр, о реҝионда һеч бир һүҹум мәсәләси, планы олмајыб. Сонралар бу мәсәлә илә бағлы бир чох архивләрдә вә еләҹә дә Подолскидәки һәрби архивдә бу һүҹум планы илә бағлы бир дәнә дә олсун ҝүндәлик тапмадым, әбәттә, һеч бу ҝүндәликләр олмајыб да. О ҝүнләр корпуса башга һәрби һиссәләрә бирликдә Курлјандија груплашмасы адландырылан бөјүк бир алман гарнизонуну сыхышдырыб, мүһасирәдә сахлајараг өз әсас гүввәләри ил бирләшмәјә имкан вермәмәк вәзифәси тапшырылмышды. Һәтта Һ.Аслановун өлүмүндән хејли вахт сонра да орда һеч бир һүҹум, вурушма олмајыб. Мәлум олур ки, ”һүҹум планы" јалныз И.Баграмјанын дүшмәнҹәсинә ујдурдуғу бир һијлә имиш.
Гәнимәт ҝөтүрүлән алман силаһы илә гәсд
“Корпусун бүтүн ветеранлары билирдиләр ки, мәни Һ.Аслановун мүәммалы өлүмү маргаландырыр. Ахырда Аслановун силаһдашларындан ики нәфәр ”полковник Клименко вә мајор Бегиашвили әһвалаты олдуғу кими мәнә данышдылар. Клименко о заман табор командири, Бегиашвили исә бригаданын баш һәкими олмушлар. Бегиашвили һәм дә Һәзинин јахын досту олуб.
Клименконун дедијинә ҝөрә, Асланов Баграмјанын јанындан чыхыб, өз һиссәсинә ҝәлир вә динҹәлмәк үчүн һәјәтдә ичиндә исти соба олан будкалы машына ҝирир. Арадан 10-15 дәгигә кечмиш Һ.Асланов
