Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
Өлкә үзрә вәрәм хәстәлијинин мүалиҹәси илә 250 мүтәхәссис һәким мәшғул олур. Т.Һәсәновун сөзләринә ҝөрә, бу ҝөстәриҹи аздыр. Гејд етдијимиз кими Зығ гәсәбәсиндә вәрәм препаратларына давамлы хәстәләр үчүн 95 јерлик хәстәхана фәалијјәт ҝөстәрир. Елми Тәдгигат Ағҹијәр Хәстәликләри Институтунун нәздиндә белә хәстәләрин бәлғәмләринин әкилмәси үчүн лабораторија фәалијјәт ҝөстәрир. Бәлғәм әкилир вә микробатерлјаларын һансы препарата давамлы олдуғу мүәјјәнләшдирилир. Препарата давамлы хәстәләрин мүалиҹәси вахт, хәстәләрдән дөзүм вә ирадә тәләб едир: “Јүнҝүл формула вәрәмин мүалиҹәси дөвләтә 6-7 мин доллара баша ҝәлирсә, вәрәм препаратларына давамлы вәрәмин мүалиҹәси 60-70 мин авро вәсаит тәләб едир. Әҝәр дөвләт бу чәтин просес үчүн малијјә ајырса, инсанлар лазым олан дәрманлары вахтында гәбул етмәли олдугларыны билмәлидирләр. Вәрәм препаратларына давамлы хәстәләрин јолухдурдуглары хәстәләр дә ән ағыр хәстәләр сајыла биләр. Биз ҝөзләјә билмәрик ки, кимсә белә хәстә олсун, сонра биз ону јохлајаг. Бир ГҺТ олараг иҹтимаијјәтин бүтүн нүмајәндәләринин диггәтини бу саһәјә јөнәлтмәк истәјирик. Инсанлар вахтында мүајинәдән кечсинләр. Әҝәр 2-3 һәфтә давам едән өскүрәк варса, 5-6 ај әввәл мүајинәдән кечмәләринә бахмајараг тәзәдән мүајинә олунсунлар, бәлғәмин анализи верилсин. Хәстәлик вахтында ашкар олунанда бу ишин өһдәсиндән ҝәлмәк олур”.
Вәрәмин мүалиҹәси илә 250 мүтәхәссис мәшғул олур
Һазырда Бакынын бир чох јерләриндә сөкүнтү вә тикинти ишләри апарылыр. Мүтәхәссисин сөзләринә ҝөрә, сөкүнтү апарылан әразиләрдә тозун әтрафа даһа аз јајылмасына фикир вермәк лазымдыр: “Демирәм ки, һәр дашын ичиндә вәрәм микробактеријалары вар. Амма вәрәмлә мәшғул олунан әразиләрин һансы бириндә тәмир вә тикинти ишләри апарылаҹагса, һәмин биналарда әввәлҹәдән дезинфексија ишләри ҝөрүлмәлидир. Сөкүнтүләр әтраф мүһитә зәрәр вурулмадан апарылмалыдыр. Чүнки тоз-торпаг амили дә сағламлығымыза мәнфи тәсир ҝөстәрән вә хәстәликләрин јајылмасында әсас мәнбәләрдән биридир”.
Сөкүлән әразиләрә диггәт олунмалыдыр
Вәрәм хәстәлијинин јајылмасында күчәләрдә натәмиз шәраитдә сатылан әрзаг мәһсуллары, хәстә һејванын әтиндән истифадә етмәк кими амилләр дә рол ала биләр. Експертин сөзләринә ҝөрә, хәстә һејванын әтиндән вә сүдүндән, инфексијалашмыш һәр һансы бир гидадан хәстәлик әмәлә ҝәлә биләр. Белә ки, күчәдә, инсанларын чох олдуғу јерләрдә мејвә-тәрәвәз сатылыр. Һавада олан вәрәм микроблары вә ја диҝәр инфексион хәстәликләрин төрәдиҹиси мејвә-тәрәвәзи чиркләндирир. Бу јолла инсанлар хәстәлијә тутула биләрләр: “Ганунла күчәдән 5 метрә гәдәр мәсафәдә һеч бир әрзаг мәһсуллары, гарпыз, јемиши сатылмамалыдыр. Әһали ҝәрәк о гәдәр маарифләндирилмиш олсун ки, гарпызы, јемиши алдыгдан сонра тәмиз јусун вә ону сојудуҹуја гојдугдан сонра истифадә етсин. Амма бәзән гарпызы јумадан кәсиб јејирләр. Инсанлар билмир ки, бу јолла өз әли илә өз дахилинә инфексија кечирмиш олурлар. Она ҝөрә дә аз фаиз тәшкил етсә дә, хәстә һејванларын сүдүндән, әтиндән истифадә етмәклә, еләҹә дә микробла чиркләнмиш мејвә-тәрәвәздән дә вәрәмә јолухма һаллары олур. Ејни заманда, сатыҹылыгла мәшғул олан инсанлар да диггәтли олмалыдырлар. Сатыҹылар, сүрүҹүләр, күтләви хидмәт ҝөстәрән бүтүн инсанлар вахтында мүајинәдән кечирилмәлидирләр”.
Күчәдән 5 метр мәсафәдә гида мәһсуллары сатмаг олмаз
Вәрәм хәстәлији игтисади, сосиал јөнүмлү бир хәстәлик олмагла јанашы, һәм дә еколожи проблемләрдән јаранан бир бәладыр. Һәкимләри нараһат едән ағҹијәр вәрәмидир ки, бу хәстәлик дә һава-дамҹы јолу илә јајылыр. Т.Һәсәнов Бакы шәһәринин санитар вәзијјәтиндән разы олмадығыны билдирди: “Инсанларын истираһәт етмәси үчүн парклар салыныб. Онлар ҝәлир вә ҝүнәбахан тумларындан истифадә едиб әтрафа төкүрләр, једикләри гидаларын галыгларыны, кағызларыны әтрафа төкүрләр. Хәстә олан, олмајан һамы күчәјә, баға, парка-һара ҝәлди бәлғәм ифраз едир. Ганлы бәлғәм ифраз едәнләр дә күчәјә бәлғәм ифраз етмәкдән чәкинмирләр. Дајанаҹагларда минләрлә сигарет көтүјү олур. Бу инсанларымызын сәһијјә мәдәнијјәтинин олмамасыны ҝөстәрир. Мәнҹә, дөвләтимиз артыг бу барәдә бир ганун һазырламалыдыр вә күчәни чиркләндирәнләрлә бағлы тәдбирләр ҝөрүлмәлидир. Паркда отуруб түпүрҹәји, једији гиданын галыглары илә башгаларынын һәјатыны тәһлүкә алтында гојанлар јериндәҹә ҹәримә олунмалыдыр. Сигарети чәкирләр вә күчәјә атырлар. Ушаглар да һәмин күчәдә һәрәкәт едир. Автобусда һансыса бир сүрүҹү сигарет чәкә-чәкә автобусу идарә едир. Белә инсанлар мүтләг ҹәзаланмалдырлар”.
Вәрәм һәм дә еколожи проблемләрин хәстәлијидир
Вәрәм хәстәлијинә дүчар олан инсанларын бу хәстәлијә һансы сәбәдән јолухдуғуну билмәк диҝәр инсанларын еһтијатлы омасына сәбәб ола биләр. Бәс ҝөрәсән валидејни вәрәм хәстәси олан ушагда вәрәм олма риски нә дәрәҹәдәдир? Вәрәм хәстәлијинә тутуланлар арасында хәстәлији аиләсиндән аланлар үстүнлүк тәшкил едирми? Т.Һәсәнов билдирди ки, әввәләр хәстәләрлә бағлы апарылан тәһлилләр ҝөстәрирди ки, хәстәлијә тутуланлар арасында аиләсиндә вәрәм оланлар үстүнлүк тәшкил едир . Амма сон заманлар вәзијјәт бир аз дәјишиб. Белә ки, аиләсиндә, узаг гоһумунда вәрәм хәстәси олмајан, белә бир шикајәти олмајан инсанларда да вәрәм хәстәлијинин ашкарланмасы артыб: “Хәстәләрлә сорғу-суал заманы онлар чох заман хәстәлијә һардан јолухмалары илә бағлы мәлумат верә билмирләр. Мәсәлән, 10-ҹу синфи битирән бир гыз һеч јердә ишләмәдән, һеч јерә чыхмадан садәҹә пәһриз сахламагла вәрәмә тутулуб. Топладығымыз мәлуматлар заманы онун нә аиләсиндә, нә дә үнсијјәтдә олдуғу инсанларда вәрәм хәстәлијинин олмадығы ашкарланды. Бәзән хәстәлик әламәтсиз шәкилдә инкишаф едир. Даһа доғрусу, әламәтләр өзүнү зәиф шәкилдә ҝөстәрир вә инсан буна фикир вермир. Өскүрмәјини сојуг су ичмәси илә изаһ едир. Идманчы оғлан вар иди ки, ҝениндә бу хәстәлик олмаса да, биз онда вәрәм ашкар етдик. Бу ону ҝөстәрир ки, вәрәм хәстәлији даһа чох һава-дамҹы јолу илә јолухур”. Мүтәхәссисин сөзләринә ҝөрә, бир актив вәрәм хәстәси автобусда, метрода, күчәдә ҝәздији заман асгырыб-өскүрдүкдә вәрәм микроблараны әтрафа јајыр. Ән тәһлүкәлиси исә одур ки, микроблар 3-4 саат әрзиндә һавада олур. Нәтиҹәдә сағлам инсанлар һәмин актив хәстәләрин сајәсиндә вәрәмә јолухур. Һазырда Азәрбајҹанда 4 минә јахын актив вәрәм хәстәси гејдијјата алыныб. 400-ә јахын исә вәрәм препаратларына давамлы хәстә гејдијјата алыныб. Әҝәр бир инсанын бир мг бәлғәминдә 50-60 мин вәрәм микробактеријалары ашкар едилибсә, бу әтраф мүһит үчүн тәһлүкәлидир. Актив вәрәм хәстәләри ил әрзиндә 250-300 нәфәри јолухдурур. Т.Һәсәновун сөзләринә ҝөрә, јолухан инсанларын 10-12 нәфәри актив вәрәмә чеврилир. Белә ки, сосиал проблеми олан, иммун системи зәиф олан, бир сыра хроники хәстәлији оланлар хәстәлијә даһа чох јолухурлар.
Вәрәмдә ҝенетик фактор мәсәләси әсасдырмы?
Т.Һәсәновун сөзләринә ҝөрә, әһали арасында вәрәм хәстәлији илә бағлы маарифләндимә ишинин апарылмасы чох ваҹибдир. Белә ки, әһали вәрәмин мүалиҹә олунан хәстәлик олдуғуну билмәлидир. Мүтәхәссисин сөзләринә ҝөрә, вәрәм препаратларына давамлы хәстәләр вар ки, хәстәлијин бу һал алмасында хәстәләр өзләри ҝүнаһкар олур. Вахтында вә дүзҝүн мүалиҹә алмајан, мүтәхәссис һәкимә јох, башга саһәнин һәкимләринә мүраҹиәт етмәклә еффектисиз вә фасиләли мүалиҹә алан инсанларда вәрәм препаратлара давамлы шәклә кечир. Вәрәм препаратларына давамлы хәстәләрә дәрманлар көмәк етмир. Белә хәстәләр ағыр хәстәләр сајлыр. Т.Һәсәновун сөзләринә ҝөрә, белә хәстәләр үчүн 18-24 ај мүалиҹә тәләб олунур ки, бу да чох баһалы мүалиҹәдир: “Мүалиҹә Үмумдүнја Сәһијјә Тәшкилатынын нәзарәти алтында апарылыр. Республикамызда бу ҹүр хәстәләр үчүн 95 јерлик хәстәхана ачылыб. Белә хәстәләрин һәмин миканда мүалиҹәсинә 2010-ҹу илин сонунда башланылыб. Хәстәлијин мүалиҹәси хәстәнин өзүндән мөһкәм ирадә, хәстә јахын
