Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) Бејнәлхалг Хәбәр Аҝентлији – АБНА: Гәрби Асијада тәһлүкәсизлик архитектурасынын јенидән формалашдығы бир дөврдә Сәудијјә Әрәбистаны, Пакистан вә Түркијә нүмајәндәләринин Теһран ҝөрүшүндә иштиракы реҝионал дипломатијанын истигамәти бахымындан диггәт чәкир. Ҝөрүшдә өлкәләрин фәргли сәвијјәли рәсмиләрлә тәмсил олунмасы илк бахышда протокол мәсәләси кими ҝөрүнә биләр. Лакин иштиракчыларын тутдуғу вәзифәләр вә онларын тәмсил етдикләри гурумларын сәлаһијјәтләри бу тәмасларын архасында даһа ҝениш тәһлүкәсизлик мәгсәдләринин дајандығыны ҝөстәрир.
Пакистан Мүнагишә вә Тәһлүкәсизлик Арашдырмалары Институтунун директору Абдуллаһ Ханын гијмәтләндирмәсинә ҝөрә, нүмајәндә һејәтләринин тәркиби вә тәмсилчилик сәвијјәси ајры-ајры өлкәләрин тәһлүкәсизлик мәсәләләринә јанашмасыны анламаг үчүн мүһүм ҝөстәриҹидир.
Сәудијјә Әрәбистанынын сечими:
Сәудијјә Әрәбистанынын Теһран ҝөрүшүнә хариҹи сијасәт үзрә дипломат дејил, мүдафиә назири Халид бин Салманы ҝөндәрмәси хүсуси диггәт чәкир. Вәлиәһд шаһзадә Мәһәммәд бин Салманын гардашы олан Халид бин Салманын иштиракы Әр-Ријадын ҝөрүшү јалныз сијаси мүнасибәтләрин мүзакирәси үчүн дејил, конкрет тәһлүкәсизлик мәсәләләринин һәлли бахымындан да әһәмијјәтли һесаб етдијини ҝөстәрир.
Сәудијјә Әрәбистаны узун мүддәтдир Јәмәндәки мүнагишәнин јаратдығы тәһлүкәсизлик рискләри илә үзләшир. Һусиләрин өлкә әразисинә, о ҹүмләдән критик инфраструктура гаршы һәјата кечирдији һүҹумлар бу рискләрин нә гәдәр ҹидди олдуғуну нүмајиш етдириб. Белә шәраитдә Иранла тәһлүкәсизлик мәсәләләринин мүзакирәси тәкҹә дипломатик мүнасибәтләрин нормаллашдырылмасы дејил, һәм дә мүмкүн һәрби ескаласијанын гаршысынын алынмасы бахымындан әһәмијјәт дашыјыр.
Абдуллаһ Ханын фикринҹә, мүдафиә назиринин иштиракы һәрби рискләрин тәһдидләрин гијмәтләндирилмәси вә гүввәләрин јерләшдирилмәси илә бағлы гәрарларын гәбул едилдији сәвијјәдә мүзакирәсинә имкан јарадыр. Ејни заманда, бу аддым Теһрана Сәудијјә Әрәбистанынын гошулдуғу мүдафиә механизминин Ирана гаршы јөнәлмәдијинә даир тәминат вермәк ҹәһди кими дә гијмәтләндирилә биләр.
Беләликлә, Әр-Ријадын сечими ики паралел мәгсәдә хидмәт едә биләр: өзүнүн тәһлүкәсизлик марагларыны горумаг вә Иранла мүнасибәтләрдә јени ҝәрҝинлик далғасынын гаршысыны алмаг.
Пакистан вә Түркијәнин сечими:
Ҝөрүшдә Пакистанын орду гәрарҝаһы рәисинин, Түркијәнин исә Милли Кәшфијјат Тәшкилатынын (МИТ) рәһбәринин иштиракы реҝионал тәһлүкәсизлик мәсәләләринин һәр бир өлкәдә фәргли институсионал механизмләр васитәсилә идарә олундуғуну ҝөстәрир.
Пакистанын стратежи мәсәләләрдә ордунун мүһүм ролуну нәзәрә алараг һәрби рәһбәрлик сәвијјәсиндә тәмсил олунмасы өлкәнин тәһлүкәсизлик сијасәтинин хүсусијјәтләри илә әлагәләндирилир. Исламабад үчүн реҝионал сабитлик, сәрһәд тәһлүкәсизлији вә гоншу өлкәләрлә мүнасибәтләрин идарә едилмәси стратежи әһәмијјәт дашыјыр. Бу сәбәбдән һәрби рәһбәрлијин бирбаша иштиракы тәһлүкәсизлик мәсәләләринин практики сәвијјәдә мүзакирәси бахымындан мүһүм ола биләр.
Түркијәнин МИТ рәһбәрини ҝөндәрмәси исә Анкаранын һәссас реҝионал мәсәләләрдә кәшфијјат каналларына вә гејри-рәсми дипломатик тәмаслара вердији әһәмијјәти өн плана чыхарыр. Кәшфијјат гурумлары белә просесләрдә јалныз мәлумат топламагла кифајәтләнмир, ејни заманда тәрәфләр арасында әлагәләрин гурулмасына вә мүрәккәб сијаси мәсәләләрин мүзакирәсинә дә төһфә верә билирләр.
Бу фәргләр иштиракчы өлкәләр арасында әһәмијјәт дәрәҹәләринин мүгајисәси кими баша дүшүлмәмәлидир. Әксинә, Абдуллаһ Ханын јанашмасына әсасән, нүмајәндәләрин сечими һәр бир дөвләтин өз сијаси вә тәһлүкәсизлик системиндә сәлаһијјәтләрин неҹә бөлүшдүрүлдүјүнү әкс етдирир.
Мүдафиә сазиши Ирана гаршы јөнәлибми?
Ҝөрүшүн диггәт чәкән мәгамларындан бири дә Сәудијјә Әрәбистанынын иштиракынын реҝионал мүдафиә механизмләри илә әлагәләндирилмәсидир. Хүсусилә Мәккә Бирҝә Мүдафиә Сазиши контекстиндә бу тәмасларын һансы месажы дашыдығы суал доғурур.
Көрфәз вә Гәрби Асијада тәһлүкәсизлик тәшәббүсләри чох вахт диҝәр реҝионал акторлар тәрәфиндән потенсиал тәһдид кими гәбул едилир. Бу сәбәбдән мүдафиә әмәкдашлығынын мәгсәдләри барәдә ајдын месажларын верилмәси јанлыш анлашылмаларын вә гаршылыглы шүбһәләрин азалдылмасы үчүн әһәмијјәтлидир.
Теһранла диалог чәрчивәсиндә белә тәминатларын верилмәси ҹәһди мүдафиә әмәкдашлығынын автоматик олараг Ирана гаршы јөнәлмиш һәрби блок кими тәгдим едилмәсинин гаршысыны алмаға хидмәт едә биләр. Бунунла белә, бу јанашманын реал нәтиҹә вермәси тәрәфләрин бәјанатларындан әлавә, ҝәләҹәк аддымларындан вә тәһлүкәсизлик саһәсиндә давранышларындан да асылы олаҹаг.
Диалогун давам етдирилмәси нә демәкдир?
Ҝөрүшүн әһәмијјәтини јалныз иштиракчыларын вәзифәләри илә өлчмәк дүзҝүн олмазды. Әсас мәсәлә онларын һансы мөвзулары мүзакирә етмәси вә әлдә олунан разылашмаларын практик нәтиҹәләрә чеврилиб-чеврилмәмәсидир.
Диалогун давам етдирилмәси барәдә разылыг тәрәфләрин әлагәләри горумагда мараглы олдуғуну ҝөстәрән мүсбәт сигналдыр. Бу, хүсусилә гаршылыглы етимадын мәһдуд олдуғу, реҝионал мүнагишәләрин вә тәһлүкәсизлик рискләринин бир-бири илә сых бағлы олдуғу шәраитдә ваҹибдир.
Бунунла јанашы, ҝөрүшүн өзүнү там разылашма вә ја мүнасибәтләрдә көклү дөнүш кими гијмәтләндирмәк үчүн һәлә әсас јохдур. Белә тәмасларын реал сәмәрәси конкрет тәһлүкәсизлик механизмләринин јарадылмасы, ҝәрҝинлијин азалдылмасы вә тәрәфләр арасында давамлы коммуникасија каналларынын формалашдырылмасы илә өлчүлмәлидир.
Нәтиҹәдә Теһран ҝөрүшүндә Сәудијјә Әрәбистаны, Пакистан вә Түркијәнин фәргли вәзифәли шәхсләрлә тәмсил олунмасы реҝионал дипломатијада тәһлүкәсизлик амилинин артан ролуну ҝөстәрир. Әр-Ријадын мүдафиә назирини, Исламабадын һәрби рәһбәри, Анкаранын исә кәшфијјат гурумунун рәһбәрини ҝөндәрмәси һәр үч өлкәнин өз институсионал имканларына ујғун шәкилдә просесә гошулдуғуну нүмајиш етдирир.
Ҝөрүшүн әсас месажы иштиракчыларын рүтбәләринин мүгајисәсиндән даһа ҝенишдир: реҝионал акторлар тәһлүкәсизлик рискләрини идарә етмәк, гаршылыглы анлашылмазлыглары азалтмаг вә мүмкүн ескаласијанын гаршысыны алмаг үчүн бирбаша тәмаслара еһтијаҹ дујурлар.
Лакин диалогун давам етдирилмәси һәлә давамлы сабитлијин тәмин олунмасы демәк дејил. Теһран ҝөрүшүнүн узунмүддәтли әһәмијјәти тәрәфләрин бу сијаси сигналлары конкрет аддымлара чевирә билмәсиндән асылы олаҹаг. Мәһз бу бахымдан ҝөрүшү реҝионда јени тәһлүкәсизлик балансынын формалашмасына јөнәлмиш мүмкүн тәшәббүсләрдән бири кими гијмәтләндирмәк олар.
Sizin rəyiniz