Хатырлајырам ки, мән Тбилиси артиллерија мәктәбинин курсанты оланда бизи Јеревана апармышдылар. Һәм дә тәҹили олараг. Бизим батарејаны фәхри гаровул үчүн һазырламаг әмри дә верилмишди. 1978-ҹи илин һәмин август ҝүнләриндә Ермәнистан өзүнүн Русијаја бирләшмәсинин 150 иллијини гејд еләјирди. Бу тәнтәнәли бајрам мүнасибәтилә баш катиб Леонид Брежнев дә Јеревана ҝәлмәли иди. Амма һансыса мүлаһизәләрә ҝөрә бу тәдбирә Брежнев јох, ССРИ Мүдафиә назири Устинов ҝәлди. Биз ону “Јереван пајтахт полку” адландырылан әразидә гаршыладыг. Мән биринҹи ҹәрҝәдә идим. Мәнимлә јанашы ермәни вә ҝүрҹү курсант варды.
әввәли өтән сајымызда
Иш белә ҝәтирмишди ки, тамамилә тәсадүфән бизим арамызда, биринҹи сырада дајанан бир рус јох иди. Бу заман Устинов бизә јахынлашды. Онун јанында Шеварднадзе, Дәмирчјан вә Әлијев дајанмышды. Бу мәним Әлијеви јахындан, әјани олараг ҝөрдүјүм илк дәфә иди. Устинов үзүнү ҝүрҹүјә тутуб онун һарадан вә һансы милләтдән олдуғуну сорушду. Сонра ејни суаллары ермәнијә верди вә ујғун ҹаваблары алдыгҹа, мүвафиг олараг Шеварднадзејә вә Дәмирчјана дөнүб ҝүлүмсүнүрдү. Нөвбә мәнә чатанда мән “азәрбајҹанлыјам” дедим. Онларын һамысы бәркдән ҝүлдүләр. Белә тәәссүрат јарана биләрди ки, бизи гәсдән биринҹи ҹәрҝәјә јерләшдирмишдиләр, амма бу, гәтијјән белә дејилди. Һејдәр Әлијев мәнә јахынлашыб әлини чијнимә гојду вә һаралы олдуғуму да сорушду. Мән “Ҝүрҹүстанданам, амма азәрбајҹанлыјам”, дејә ҹаваб вердим.
Бу, мәним һәмин сабигләрлә- Һејдәр Әлијев вә Едуард Шеварднадзе илә илк ҝөрүшүм иди. Кимин ағлына ҝәләрди ки, ҹәми 15 ил сонра Азәрбајҹанда икинҹи бир ҝөрүш олаҹаг вә орада Әлијев “мән елә билирдим сәнин 50-дән артыг јашын, 2 метрдән јухары бојун вар” дејәҹәкди.
Илләр кечди. Тбилисидәки мәктәби битирдикдән сонра мән Алманијаја ҝетдим. Орадан Ленинграддакы Һәрби Академијаја, Чехословакијаја, Загафгазија Һәрби Даирәсинин гәрарҝаһына, нәһајәт, 1992-ҹи илдә Азәрбајҹана.
Шеварднадзе галды, Әлијеви чыхартдылар
Һејдәр Әлијевлә Едуард Шеварднадзе дә, демәк олар ки, ејни вахтда Москваја јерләшмишдиләр. Бири ССРИ Хариҹи Ишләр назири, о бири исә ССРИ Назирләр Кабинети сәдринин биринҹи мүавини вәзифәсинә. Бир нечә ил әрзиндә Сов.ИКП МК-нын гоҹа баш катибләри бир-биринин ардынҹа өлмәјә башладылар вә нәһајәт, бу поста Михаил Горбачов ҝәлди. Бир-ики ил бир јердә ишләдикдән сонра Горбачов Һејдәр Әлијеви вәзифәсиндән кәнарлашдырды. Шеварднадзе исә ишләмәјә давам етди, ҝет-ҝедә тәкҹә ССРИ-нин дејил, дүнја сијасәтинин ән парлаг фигурларындан биринә чеврилди.
Гатығы спиртсизләшдирмәк үчүн иҹлас
Мән мүхтәлиф заманларда һәм Горбачовун, һәм дә башга рәһбәр шәхсләрин изаһатларыны ешитмишәм ки, “Һејдәр Әлијев өз јериндә олмадығына ҝөрә һәмин вәзифәдән кәнарлашдырылмалы иди”. Јәни, онун биликләри, баҹарығы, габилијјәтләри бу јүксәк вәзифәни тутмаға имкан вермирди. О заманкы баш назир Рыжковун бир интервјүсүнү хатырлајырам. О изаһ едирди ки, Әлијев һансы ентузиазмла кабинетин иҹласыны топлајыб вә там ики саат әрзиндә ҹидди шәкилдә мүзакирә едиб ки, кефирин тәркибиндән спирти неҹә узаглашдырмаг олар. Бу, һәмин заманлар иди ки, өлкә хиртдәјә гәдәр проблемләрин ичиндә иди вә кефир ССРИ-нин проблемләринин арасында милјонунҹу да ола билмәзди. Амма јәгин јашлылар хатырлајырлар ки, һәмин вахтлар Михаил Горбачов алкоголизмә гаршы мүбаризә програмы да ирәли сүрмүшдү вә Әлијев бу кефир мәсәләси илә баш катибә јарынмаг истәјирди.
Һејдәр Әлијевин фәалијјәти илә бағлы башга комментаријалар да варды, амма мән бурада онлары садаламаг истәмирәм. Бир-ики гејддән дә баша дүшмәк оларды ки, орада Москвада онлуг бир иш јох иди.
Ону сијасәтдән тәҹрид етмәк лазым иди
Москвада ишдән кәнарлашдырылмасы онун карјерасына вә өзүнә вурғунлуғуна өлүмҹүл зәрбә вурмушду. О исә өзүнү һәддән артыг севирди. О, аз гала һәјатла видалашмаг һәддинә ҝәлмишди вә өзүнүн тәбиринҹә десәк, һәјатынын сон илләрини доғма Вәтәниндә јашамаг үчүн Нахчывана гајытмаға гәрар вермишди. Ајдын иди ки, әлиндә һакимијјәт олмадан чох јашаја билмәз, һакимијјәт она хиласедиҹи кәмәр, тибби васитә кими лазым иди. Буна ҝөрә дә әл-голуну саллајараг отурмаг фикриндә дејилди. Дүшүнүрәм ки, онун сијасәтә дөнүшүнә имкан верилмәси о заманкы рәһбәрлијин тарихи вә кобуд сәһви сајылмалыдыр. Әҝәр о, сијасәтә гајытмасајды, әминәм ки, бу ҝүнкү фаҹиәләрин бир чоху олмазды, әразиләримиз ишғал едилмәз, бөјүк гачгынлар ордусу факты илә үзбәүз галмаздыг.
Әлијевин Шеварднадзејә гаршы кини варды
Әлијеви таныјанларын һамысы үчүн ачыг-ашкар иди ки, о, өзүнүн көһнә коллегаларынын, о ҹүмләдән Едуард Шеварднадзенин фәалијјәтинә неҹә ашкар һәсәдлә тамаша едир. Шеварднадзејә гаршы тәбии бир инҹиклик вә кин дә вар иди. Бу кин онунла ҝүҹләнмишди ки, Һејдәр Әлијевдән әввәл өз өлкәсиндә президент ола билмиш Шеварднадзе ону тамам унутмуш, бир дәфә дә олсун ону јад етмәмишди, Нахчывана бир дәфә дә олсун баш чәкмәмишди. 1993-ҹү илин февралында да Шеварднадзе Һејдәр Әлијевә дејил, Азәрбајҹан президенти Әбүлфәз Елчибәјә баш чәкмәји ваҹиб сајмышды. Бу инҹикликләр, шүбһәсиз, вар иди. Әлијеви унутмуш, тәрк етмишдиләр, о өзүнүн көһнә аҝентурасындан, сабиг әлалтыларындан башга һеч кимә лазым дејилди.
Шеварднадзе ССРИ-нин сон саатларына гәдәр өз ишинин башында галмышды. О, шөһрәтин зирвәләринә галхмышды, онун һаггында бүтүн дүнја данышыр, бүтүн дүнја мәтбуаты јазырды. Шеварднадзени Совет гошунларыны Шәрги Авропадан чыхаран әсас адамлардан, Алманијанын бирләшмәсиндә әсас ролу ифа едәнләрдән бири кими хатырлајырдылар. О, шөһрәт вә тәмтәрағын ағушунда иди.
Аз сонра исә о, Ҝүрҹүстанын президенти сечилди. 1992-ҹи илин мартында Ҝүрҹүстанда баш верән дөвләт чеврилишиндән сонра о заманкы Мүдафиә назири Китованинин вә “гануни оғру”, “Мхедриони” һәрби-сијаси тәшкилатынын лидери Ҹаба Иоселианинин һимајәдарлығы илә Тбилисијә дөндү.
Бурада бир гәдәр габаға гачыб демәк истәјирәм ки, нөвбәти мәктубларымда Ҝүрҹүстаны аз гала вәтәндаш мүһарибәсинә сүрүкләјән 1991-92-ҹи ил һадисәләри һаггында әтрафлы бәһс етмәјә чалышаҹағам. Орада Звиад Гамсахурдијанын һакимијјәтдән кәнарлашдырылмасы, Русијанын бу просесләрдә һәрби иштиракы Азәрбајҹандакы сонракы һадисәләрлә бир чох паралелләр үзрә сәсләширди вә бунлары билмәк чох мараглы олар. 90-ҹы илләрин әввәлләриндә Азәрбајҹанда вә Ҝүрҹүстанда баш верән һадисәләрин аз гала ејни ссенари үзрә баш вермәдијинә инанмаг олмур.
Иса Садыгов
(арды вар)
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
