Сон 30 илдә гадын мәсәләси Иран ҹәмијјәтиндә диггәти ҹәлб едән ән әсас мәсәләләрдәндир. Гадынларын һүгугу, онларын өлкә һәјатында ролу мәсәләси Иран КИВ-дә, бејнәлхалг конфрансларда, парламентдә ҝениш мүзакирә едилир. Һеч шүбһәсиз ки, сон 30 илдә Иран ҹәмијјәтиндә баш верән иҹтимаи-сијаси дәјишикиликләр бу өлкәдә гадынларын да иҹтимаи вә сијаси статусуна ҹидди тәсир ҝөстәриб. Белә тәсирләр илдән илә ҝенишләнир.
Иран гадынлары сосиал ҝүҹ кими өзүнү һәлә Иран ингилабында ҹидди шәкилдә ҝөстәрмишди. Шаһ әлејһинә олан митингләрдә гадынылар актив иштирак едирдиләр. Гадынлара гаршы олан гејри-бәрабәрлијә, ганунсузлуглара вә онларын өлкәнин иҹтимаи-сијаси һәјатындан тәҹрид едилмәсинә гаршы ҹидди етиразлар баш галдырмышды. Шаһ режиминә гаршы митингләрдә гадынларын һиҹаб ҝејинәрәк күчәләрә чыхмасы онларын нәинки дини дәјәрләрә һөрмәтини ифадә едирди, һәмчинин белә ҝејим формасы шаһ режиминә гаршы вә Гәрб һәјат тәрзинин вә мәдәнијјәтинин әлејһинә етираз символу иди.
Ингилаб әрәфәсиндә вә ингилаб заманы гадынларын истибдада гаршы белә тәшкилатланмыш мүбаризәси дини хадимләр тәрәфиндән дә јүксәк гијмәтләндирилирди. Ингилабдан сонра Иран дөвләтинин јени Конститусијасынын гәбулу үчүн кечирилән референдумда да Иран гадынлары өлкәнин ҝәләҹәк сијаси гурулушунун мүәјјән едилмәсиндә вә Ислам дәјәрләринә әсаланан јени идарәетмә моделинин јарадылмасында ҹидди фәалијјәт ҝөстәрдиләр.
1979-ҹу илдә кечирилән референдумла гәбул едилән Конститусијада Ислам гајдаларына әмәл етмәк шәрти илә бүтүн вәтәндашлара, онларын ҹинсиндән асылы олмајараг ејни сијаси, игтисади, һуманитар, сосиал вә мәдәни һүгуглар верилды. Һөкумәт исә бүтүн сфераларда гадынларын һүгугунун горунмасына, гадын шәхсијјәтинин инкишафы үчүн тәләб едилән шәраитин јарадылмасына, онларын мадди вә мәнәви һүгугларынын тәмин едилмәсинә там мәсулијјәт дашыјыр. Өлкәнин дини лидерләри дәфәләрлә тәкрар едибләр ки, “Ислам нөгтеји-нәзәриндән кишиләр вә гадынлар инсан ҹәмијјәтиндәки бүтүн фәалијјәтдә ејни һүгуглара маликдирләр.”
Әҝәр гадын тәләб едилән физики кејфијјәтләрә, истәјә вә вахта маликдирсә , о, истәнилән иҹтимаи фәалијјәтлә мәшғул ола биләр”. Ингилабын рәһбәри Хомејнинин “ өлкәнин јенидән гурулмасы гадынлара мүнасибәтдә, онун ҹәмијјәтдә јеринин мүәјјән едилмәсиндә дүзҝүн јанашманы тәләб едир” фикри индијә гәдәр гадынлара мүнасибәтдә әсас принсип олараг галыр.
Иран Ислам Ингилабындан кечән бу мүддәтдә Иран һакимијјәти дәрк едир ки, гадынларын ҹәмијјәтдә јүксәк статусунун тәмин едилмәси вә онларын сосиал-игтисади һәјата актив ҹәлб едилмәси ҹәмијјәтин дајаныглы инкишафы үчүн мүһүм фактордур. Иран президентинин јанында гадын мәсәләләри илә мәшғул олан хүсуси мүшавир вәзифәси вар. Белә вәзифәләр бир чох назирликләрдә дә мөвҹуддур. 1990-ҹы илдән индијә гәдәр гадынларын иҹтимаи-сијаси вә сосиал-игтисади фәалијјәтинин ҝенишләндирилмәсинә, онларын вәтәндаш вә сијаси һүгугларынын мүдафиәсинин тәмин едилмәсинә јөнәлән хејли сајда ганунлар гәбул едилмишдир. Мәсәлән, гадынларын сосиал сығортасы һаггында ганун, ишләјән гадынлар үчүн мәркәзләрин јарадылмасы, тәгаүддә олан гадынлар үчүн хүсуси ҝүзәштләрин гәбул едилмәси вә саир.
2005-ҹи илдә Мәдәни ингилабын Али Шурасы “ Ислам режими шәраитиндә гадынларын һүгуг вә вәзифәләри Хартијасы” адлы сәнәд гәбул етди. Бу хартијанын әсас мүддәалары 2006-ҹы илдә гәбул едилән “Гадынларын һүгуг вә вәзифәләри һаггында Гануна” дахил едилди. Бу ганун гадынларын аиләдә, сосиал-игтисади вә малијјә сфераларында әсас мәсәләләрини тәнзимләјир.
Иранын 20 иллик перспектив планында бүтөв бир бөлмә гадынларын сосиал һәјатда ролунун мөһкәмләнмәсинә вә онларын гануни һүгугларынын там тәмин едилмәсинә һәср едилиб.
1979-ҹу илдә тәһсил системинин ислам дәјәрләри әсасында јенидән гурулмасы дини дәјәрләрлә јашајан аиләләрдән олан гызларын мәктәб вә университетләрә гәбулуна даһа ҝениш шәраит јаратды. Нәтиҹә кифајәт гәдәр позитивдир. Белә ки, сон 30 илдә гадынлар арасында савадлылыг дәрәҹәси 35. 5 %-дән 80% гәдәр артды. Һәтта шәһәр әһалиси ичәрисиндә бу рәгәм 88% чатыр. Бу ҝүн демәк олар ки, гызларын 100% ибтидаи синифләрдә тәһсилә ҹәлб едилиб.Бүтүн абитуриентләрин 60%, тәләбәләрин исә 50%-и гызлардыр. Дини Мәркәз һесаб едилән Гумда ректору гадын олан вә хүсуси олараг гадынлар үчүн нәзәрдә тутулан дини университет тәсис едилиб.
Диҝәр университетләрдә гызлар оғланларла бирҝә тәһсил ала биләрләр. Әҝәр ингилабын илк вахтларында гадынлар үчүн бир нечә ихтисаса јијәләнмәк гадаған идисә, 1989-ҹу илдә мәдәни ингилабын Али шурасынын гәрары илә бу гадағалар хејли арадан ҝөтүрүлүб. Белә гадағалар јалныз о ихтисаслар үчүн сахланылыр ки, онлар мүрәккәб вә тәһлүкәли шәраитдә ишләмәји тәләб едир. Мәсәлән, ҝеолоҝија вә ја ҝәмигајырма саһәләри вә саир. Артыг Иран гадынлары хариҹдә дә охумаг һүгугуна маликдирләр.
Иран гадынларынын тәһсил вә елм потенсиалынын артмасы нәтиҹәсиндә онларын иҹтимаи-сијаси активлији дә хејли јүксәлмишдир. Артыг Иранда миндән чох гадын гејри-һөкумәт тәшкилатлары гејдијјата алынмышдыр. Онларын јарысы сосиал-мәдәни вә дини тәшкилатлардырса диҝәр јарысы хејријјә, елми вә идман саһәләрини әһатә едән тәшкилатлардыр.
Иранда гадын һүгугларыны мүдафиә едән сијаси тәшкилатлар вә чохлу сајда гадын журналлары фәалијјәт ҝөстәрир. Јахын Шәргдә илк дәфә гадын информасија аҝентлији мәһз Иранда фәалијјәт ҝөстәрмәјә башлајыб. Иран гадынлары идманла чох ҝениш спектрдә мәшғул олурлар. 1997-ҹи илдә Иранда мүсәлман гадынларынын иштиракы илә 2-ҹи гадын олимпија ојунлары кечирилди. 2005-ҹи илдә дүнјада илк дәфә 14 нәфәрдән ибарәт Иран гадын командасы Еверест зирвәсини фәһт едә билди. Иран гадынлары кинода, тәсвири инҹәсәнәтдә, әдәбијјатда вә саир мәдәнијјәт саһәләриндә јахындан иштирак едир.
Иран Конститусијасына, Мүлки Мәҹәлләсинә вә Әмәк Ганунуна ҝөрә гадынлар иш сечиминдә кишиләрлә ејни һүгуглудурлар. Лакин бәзи истисналар вар ки, онлар да гадынларын сағламлығыны горумаг мәгсәдилә онларын ағыр физики әмәклә мәшғул олмасына гадаға гојур. Рәсми олараг гадынлара һамиләлик вә доғушла бағлы 90 ҝүн мәзунијјәт нәзәрдә тутулур. Ушаг гидаландыран аналара хүсуси иш шәраити вә кишиләрә нисбәтән даһа тез пенсијаја чыхмаг имканлары да верилир.
Иран Ислам Ингилабындан сонра гадынларын игтисади сферада ишләмәк имканлары да ҝенишләнди. Ишләјән гадынларын 40% хидмәт саһәсиндә, 32% сәнаједә, 26,5% исә кәнд тәсәррүфатында чалышыр. Гадынлар саһибкарлыгла ҝетдикҹә даһа ҝениш мәшғул олмаға башлајыблар.
Әнәнәви олараг, Иран гадынлары игтисадијјатын дөвләт секторунда даһа чох ишләмәјә ҹәһд ҝөстәрирләр. Белә саһәләр әсасән тәһсил вә сәһијјә саһәләридир. Тәһсил саһәсиндә чалышанларын 45%-и, сәһијјә саһәсиндә чалышанларын исә 43%-и гадынлардыр. Мәдәнијјәт саһәсиндә дә гадынларын хүсуси чәкиси ҝетдикҹә артмагдадыр. Бу саһәдә чалышанларын 20%-и гадынлардыр. Диггәти ҹәлб едән әсас фактор ондан ибарәтдир ки, ишләјән гадынларын 36%-и али тәһсиллидирләр. Али тәһсилли гадынларын сајы дурмадан артыр.
Иран Ислам Ингилабынын ән әсас наилијјәтләриндән бири дә Иран гадынларынын ганунвериҹи вә мәһкәмә һакимијјәти системиндә фәалијјәтинин ҝенишләнмәсидир. Бу ҝүн 500-ә јахын гадын мүхтәлиф сәвијјәдә мәһкәмә һакимијјәти системиндә фәалијјәт ҝөстәрирләр. Гадынларын сијаси фәалијјәти, хүсусилә сечки просе
