Әһл Бејт-АБНА-хәбәр аҝентлијинин хәбәринә әсасән Артыг 100 миндән чох өзбәк гачгынынын Өзбәкистана кечдији билдирилир. Ики өлкә сәрһәдиндә минләрлә инсан топлашыб, онларын бир чоху әзиләрәк вә ја истиләрә таб ҝәтирмәјәрәк елә сәрһәд мәфтилләри јанында ҹанларыны тапшырыр. Өзбәкистан тәрәфи гачгын ахыны гаршысында сәрһәдләри бағлајыб вә ҹәми 3 нәзарәт-бурахылыш мәнтәгәсини ачыг сахлајыб. Орадан анҹаг јаралылар бурахылыр. Бу да гачгынлар арасында наразылығы артырыб. Өзбәкистанда һесаб едирләр ки, гачгын ахыны бу өлкәдә онсуз да ағыр олан сосиал-игтисади вәзијјәти ағырлашдыраҹаг.
Ош шәһәринин өзбәкләр јашајан һиссәсинин ҝиришиндә баррикадалар
гурулуб вә ораны силаһлы шәхсләр мүһафизә едир. Һүгуг-мүһафизә органларынын әмәкдашлары вә сәһијјә ишчиләри шәһәрин һәмин һиссәсинә дахил ола билмәдијиндән нә гәдәр өзбәјин өлдүрүлдүјүнү дәгигләшдирмәк мүмкүн дејил. Бунунла белә, өлдүрүләнләрин әксәријјәтинин өзбәкләр олдуғу билдирилир, чүнки гырғызлар онлара нисбәтән даһа јахшы силаһланыб. Амма тәһлүкәсизлик гүввәләри тәрәфиндән горунмадыгларыны дејән өзбәкләр дә силаһланмаға имкан тапыблар вә әлләринә кечән гырғызлары өлдүрүрләр. Мүвәггәти һөкумәтин рәһбәри Роза Отунбајева етираф едиб ки, өләнләрин сајы рәсми рәгәмләрдән гат-гат чох ола биләр. Онун билдирдијинә ҝөрә, өлдүрүләнләрин ҹәсәдләрини елә һәмин ҝүн дәфн едибләр. Буна ҝөрә дә статистика апармаг мүмкүн олмајыб: “Мүсәлман адәтләринә ҝөрә, ҹәсәдләр ҝүн батана гәдәр дәфн олунуб, нә гәдәр адамын өлдүјүнү һеч ким дәгиг билмир. Биз бу һадисәләрдә өлән бүтүн ҝүнаһсыз инсанларын хатирәси гаршысында баш әјирик”.
Отунбајеванын фәрманы илә дүнән бүтүн Гырғызыстанда милли матәм елан едилиб. О, дејиб ки, вәзијјәт сабитләшәндән сонра Өзбәкистана г
ачан гачгынларын ҝери гајтарылмасы үчүн бүтүн шәртләр тәмин олунаҹаг. Тоггушмаларын гурбанлары исә дејир ки, вәзијјәти нәзарәт алтына алмаг үчүн шәһәрә јеридилмиш әсҝәрләр дә өзбәкләрә атәш ачыб. Онлардан биринин дедијинә ҝөрә, һәрби машындан әсҝәр мәсҹиддән чыхан орта јашлы кишијә атәш ачараг ону өлдүрүб вә ҝүлмәјә башлајыб. Өлдүрүләнләр арасында гадын вә ушагларын, һабелә гоҹаларын чох олдуғу билдирилир. Јерли өзбәк вә гырғыз иҹмаларынын нүфузлу лидерләринин ишә гарышмасындан сонра Ош вә Ҹәлалабадда вәзијјәт нисбәтән сакитләшсә дә, һәр ан јени тоггушмаларын башламасы риски вар.
Мүвәггәти һөкумәт билдирир ки, етник тоггушмалары кечмиш президент Курманбек Бакијевин гардашлары вә диҝәр гоһумлары тәшкил едиб.
Мүвәггәти һөкумәтин рәһбәринин мүавини Алмазбек Атамбајева дејиб ки, Бакијевләр бу иш үчүн 10 милјон доллар ајырыб. Бу пула адамлар силаһландырылыб, хүсуси һазырланмыш груплар өзбәк вә гырғызлара һүҹум едәрәк етник гаршыдурманы аловландырыблар. Тоггушмалары тәшкил етмәкдә ҝүнаһландырыланлардан бири, Бакијевин һөкумәтдә јүксәк пост тутмуш оғлу Максимин базар ҝүнү Лондонда сахланылдығы билдирилир. Мәлуматлара ҝөрә, Максим Бакијев Бөјүк Британијаја өзәл тәјјарә илә ҝәлиб вә аеропортда сахланылыб. Онун бу өлкәдән сијаси сығынаҹаг истәмәк нијјәти вар. Бөјүк Британија һөкумәт рәсмиләри Бакијевин оғлунун һәбсинә даир хәбәрләрә реаксија вермир. Гырғызыстан һөкумәти исә онун тәслим едилмәсини рәсмән Британијадан хаһиш едиб. Һөкумәт Британијаја мүраҹиәтиндә билдирир ки, М.Бакыјев мәһкәмә гаршысына чыхарылаҹаг вә онун ҝүнаһыны исбат едән дәлилләр вар.
Хәбәрләрә ҝөрә, тоггушмалары тәшкил едәнләрдән бири, Бакијевин партијасынын үзвү олан Пејзуллабек Рәһманов һәбс едилиб. Бу, һәмин Рәһмановдур ки, Бакијевин тәрәфдарлары Ҹәлалабадда мүвәггәти һөкумәтин тәмсилчисини губернатор вәзифәсиндән узаглашдырараг ону бир ҝүнлүјә губернатор гојмушдулар. Сахланылан шәхс тоггушмаларда әли олдуғуну тәсдиг едән ифадәләр вериб вә дејиб ки, мәгсәд мүвәггәти һөкумәтин тәјин етдији сечкиләри позмаг иди.
Етник тоггушмаларын өлкәнин шималындакы Чуј вилајәтинә вә пајтахт Бишкекә кечмәси тәһлүкәси дә вар. Бу сәбәбдән тәһлүкәсизлик тәдбирләри ҝүҹләндирилир. Әҝәр тоггушмалар бөјүсә, Гырғызыстан һөкумәти онун гаршысыны алмагда там аҹиз олаҹаг. Мүвәггәти һөкумәт Русијадан гошун ҝөндәрмәји рәсмән хаһиш етсә дә һәләлик Москва баш верәнләри Гырғызыстанын дахили иши һесаб едир вә һуманитар јардымларла кифајәтләнир. АБШ да бу гырғын гаршысында баш
верәнләри мүшаһидә едир. Бир ҝүн әввәл Дөвләт Департаментинин рәсми нүмајәндәси Филип Кроули билдириб ки, Вашингтон баш верәнләрлә бағлы Москва илә мәсләһәтләшмәләр апарыр. Кроули дејиб ки, АБШ Гырғызыстанда вәзијјәтин низама салынмасында анҹаг бејнәлхалг тәшкилатлар чәрчивәсиндә иштирак едә биләр. Она ҝөрә дә Гырғызыстан һөкумәти АТӘТ вә БМТ кими тәшкилатлара мүраҹиәт етмәлидир. Гәрб мәтбуаты исә јазыр ки, Русијанын Коллектив Тәһлүкәсизлик Мүгавиләси Тәшкилаты (КТМТ) чәрчивәсиндә Гырғызыстана гошун ҝөндәрмәси гачылмаздыр. Чүнки вәзијјәт һәр ан нәзарәтдән чыха биләр. Гәрб експертләринә ҝөрә, Русија нүмајиш етдирмәк истәјир ки, бејнәлхалг нормалара әмәл едир. Она ҝөрә дә гошунлары КТМТ чәрчивәсиндә ҝөндәрмәк планлашдырылыр.
Нүфузлу “Неwсwеек” журналы исә Русијанын баш верәнләрә реаксијасыны “хејли ҝөзләнилмәз” сајыр. Кремл Бакијевин деврилмәсиндә мараглы ҝөрүнүрдү вә мүвәггәти һөкумәти дәстәкләмишди. Она ҝөрә дә етник тоггушмалары дајандырмаг үчүн гошун ҝөндәрмәси ҝөзләнилән иди. Лакин бунун әвәзиндә Кремл баш верәнләрә мүдахилә етмәк истәмәди. Журнал јазыр ки, Русија Гырғызыстанда вәзијјәтин тезликлә стабилләшмәсиндә мараглы ҝөрүнмүр: “Кремлдә һесаб едирләр ки, Гырғызыстан нә гәдәр чох јанса, мүвәггәти һөкумәт о гәдәр сөзәбахан олаҹаг”.
Гырғызыстанда һәрби иштирак мәсәләсинә ҝөрә Русија илә АБШ арасында һансы рәгабәтин ҝетдији мәлумдур. Белә ҝөрүнүр ки, АБШда мүвәггәти һөкумәтә һәрби көмәк ҝөстәрмәк истәмир. Бунун үчүн Бишкек Русијадан үз дөндәриб АБШ-а садиг олдуғуну нүмајиш етдирмәлидир. Она ҝөрә дә Гырғызыстанын ҹәнубунда баш верән һадисәләрдә бу касыб Орта Асија республикасына нәзарәт уғрунда мүбаризә апаран дүнја ҝүҹләринин ролу һагда данышмаг сенсасија сајылмыр.
Белә вәзијјәтдә түрк дүнјасынын үмид јери сајылан Түркијәнин мөвгеји дә нәзәрдән кечирилмәлидир. Хүсусән елә бир вахтда ки, баш назир Әрд
оған түрк-әрәб гардашлығы шүарлары илә чыхыш едир вә Гәззаја ҝөрә Түркијәнин узун мүддәт стратежи тәрәфдашлыг етдији Исраиллә мүһарибә вәзијјәтинә гәдәр ҝәлиб чыхыб. Гәззада өләнләрин дәгиг статистикасыны апаран Әрдоған бу ҝүнәдәк Орта Асијада јашанмагда олан түрк фаҹиәсинә реаксија вермәјиб вә орадакы гырғыны дајандырмаг үчүн Түркијәнин ролундан истифадә етмәјиб. Бахмајараг ки, мәһз Түркијәнин бу дурума мүдахилә етмәк үчүн тәбии һаггы вар: өләнләр дә, өлдүрүләнләр дә түрк сојлудур.
Һөкумәтин Гырғызыстанда јашананлара реаксија вермәмәси МҺП лидери Дөвләт Бахчалы тәрәфиндән тәнгид едилиб.
Бахчалы бир ҝүн әввәл парламентдә чыхышы заманы дејиб ки, ејни сојкөкә малик ики милләт арасында дүшмәнчилик тохумуну сәпәнләр хариҹи гүввәләрдир. О, баш верәнләрә ҝөрә АБШ вә Русијаны ҝүнаһландырыб: “Јардыма мөһтаҹ оланлар тәкҹә Гәзза мүсәлманлары дејил. Түрк дүнјасындакы гардашларымыз да имдад диләјир. Һөкумәт Гырғызыстана дәрһал јардым әлини узатмалыдыр. Президент Абдулла Ҝүл Ҹәнуби Корејаја сәфәрини јарымчыг кәсәрәк гајытмалы вә Азәрбајҹан, Түркмәнистан, диҝәр түрк ҹүмһуријјәтләринин президентләри илә мәсәләни тәҹили мүзакирә етмәлидир”.
А.Ҝүл исә Корејада ж