Әһл Бејт-АБНА-хәбәр аҝентлији-Дүнән БМТ Тәһлүкәсизлик Шурасы (ТШ) Ирана гаршы јени санксијалара даир лајиһәни сәсвермәјә чыхарыб. Гәтнамә лајиһәси бир нечә һәфтә әввәл ТШ-нин 5 даими үзвү тәрәфиндән разылашдырылыб. Разылашма Түркијә вә Бразилијанын Иранла уран мүбадиләсинә даир Теһранда имзаланмыш разылашмадан ҹәми бир ҝүн сонраја тәсадүф едиб.
Лајиһәјә Ирана силаһ сатышына гадағалар гојулмасы, Ирандан хариҹә пул көчүрмәләринә нәзарәтин артырылмасы вә бир чох һалларда әнҝәлләнмәси, Ирана јүк дашыјан ҝәмиләрин јохланмасы кими сәрт тәдбирләр дахилдир. АБШ дөвләт катиби Һиллари Клинтон бәјан едиб ки, бу, Ирана гаршы тәтбиг едилән ән сәрт санксијалар олаҹаг.
ТШ-дә апарылан гапалы мәсләһәтләшмәләр нәтиҹәсиндә гәрара алыныб ки, гәтнамә дүнән Бакы вахты илә саат 19:00-да сәсвермәјә чыхарылсын. ТШ-дә тәмсил олунан бәзи өлкәләрин, о ҹүмләдән Түркијәнин санксијаларын әлејһинә сәс верәҹәји ҝөзләнилирди. Лакин әввәлҹәдән мәлум иди ки, сәнәдә вето гојулмајаҹаг. Чүнки ТШ-нин даими үзвләри санксијаларын тәтбигини дәстәкләјирди. Русијанын БМТ-дәки нүмајәндәлијинин рәсмиси сәсвермәјә саатлар галмыш дејиб ки, лајиһә бүтүнлүклә разылашдырылыб вә онун гәбулунда проблем јаранмајаҹаг. Гәтнамәнин гәбулу үчүн шуранын 15 үзвүндән азы 9-нун сәси тәләб олунурду.
Сәсвермә әрәфәсиндә лајиһәнин мәзмуну һагда мәлумат әлдә едән мәтбуат хәбәр верирди ки, Иранын нүвә програмларына аидијјәти олан физики вә һүгуги шәхсләрә гаршы мүхтәлиф гадағаларын тәтбиги мүзакирәләрин “мәһәк дашыны” тәшкил едиб. Сәнәддә дејилир ки, БМТ үзвү олан бүтүн өлкәләр Иран банкларынын иштиракы илә һәјата кечирилән бүтүн малијјә әмәлијјатларына нәзарәт етмәлидир. Чүнки бу көчүрмәләр нүвә програмларынын малијјәләшдирилмәси үчүн истифадә олуна биләр. Сәнәддә Ирана јүк дашыјан ҝәмиләрә бахыш кечирилмәси үчүн бејнәлхалг мониторинг механизминин гурулмасы да јер алыр. Гәтнамә Ирана һүҹум вертолјотларынын вә ракетләрин сатышына да гадаға гојур.
Иран президенти Маһмуд Әһмәдинежад исә сәсвермә әрәфәсиндә бәјан едиб ки, әҝәр санксијалар гәбул олунса, Теһран нүвә мәсәләсинә даир данышыглары үмумијјәтлә дајандыраҹаг: “Артыг демишәм ки, әҝәр АБШ вә онун мүттәфигләри санксијаларла һәдәләјәрәк Ираны нәјәсә мәҹбур етмәк истәјирсә, ҹидди јанылырлар. Онлар һесаб едирсә ки, санксијаларла һәдәләјиб сонра данышыглар столу архасына кечмәк олар, бу, баш вермәјәҹәк. Биз һәр кәслә данышмаға һазырыг, анҹаг кимсә бизимлә кобуд данышмаға ҹәһд етсә, ҹавабымыз әввәлҹәдән мәлумдур”.
Әһмәдинежад дејиб ки, санксијалар тәсдигләнсә, Иран уран мүбадиләсинә даир Түркијә вә Бразилија илә имзаланмыш разылашма да гүввәдән дүшә биләр. Мараглыдыр ки, АБШ, Русија вә Франса уран мүбадиләси разылашмасы илә бағлы Ирана рәсми ҹавабы да дүнән ҝөндәриб. Дипломатларын Теһрана ҝөндәрдији мәктубда билдирилир ки, бу 3 өлкә планы рәдд етмәсә дә онун һәјата кечирилмәси Иранын нүвә програмы илә бағлы бејнәлхалг аләмин нараһатлығыны арадан галдырмыр. Иранын тәклифинә она гаршы јени санксијаларын БМТ ТШ-јә чыхарылмасына бир нечә саат галмыш ҹаваб верилиб.
АБШ мүдафиә назири Роберт Ҝејтс исә дејиб ки, Ирана гаршы јени санксијалар тәкҹә БМТ үзвү олан өлкәләрин коллектив гадағаларыны нәзәрдә тутмур. Сәнәд имкан јарадыр ки, ајры-ајры өлкәләр дә Ирана гаршы әлавә олараг биртәрәфли санксијалар тәтбиг етсин. Пентагон рәһбәринин сөзләринә ҝөрә, бир чох өлкәләр буну олдугҹа тез һәјата кечирмәк фикриндәдир. Бу да имкан верәҹәк ки, Ирана гаршы санксијалар комплекс характер дашысын вә еффектли олсун.
Диҝәр мараглы детал будур ки, Ирана гаршы санксијаларын тәтбигиндә Русија президентинин вә баш назиринин мөвгеләри арасында ҹидди фәргләр јараныб. Президент Дмитри Медведјев санксијалары дәстәкләсә дә баш назир Владимир Путин “Франс пресс”ә мүсаһибәсиндә дејиб ки, санксијалар перспективли дејил: “Будур, Шимали Корејаја гаршы нечә илдир санксијалар тәтбиг олунурду. Анҹаг нә баш верди? Пхенјан елан етди ки, нүвә силаһына маликдир. Әслиндә исә биз Шимали Кореја илә игтисади сферада мараглары мүзакирә едәндә даһа ирәли ҝетмишдик”.
Путинин сөзләринә ҝөрә, Ирана гаршы санксијаларын нәтиҹәси олмајаҹаг, анҹаг һәрби әмәлијјатлардан данышмаға үмумијјәтлә дәјмәз: “Мәнҹә, һәрби мүдахилә чох бөјүк фәлакәтә сәбәб олар вә һеч бир мүсбәт нәтиҹә вермәзди”.
Ирана гаршы сајҹа бешинҹи гәтнамәнин Азәрбајҹана да бирбаша тәсирләри олаҹаг. Чүнки санксијаларын тәтбиг олундуғу Иран субјектләриндән ән азы бири - “Банк Мелли Иран” Бакыда фәалијјәт ҝөстәрир. Бу банк нүвә програмларынын малијјәләшдирилмәсиндә әсас малијјә каналларындан бири сајылыр. Она ҝөрә дә гәтнамә гүввәјә минәндән сонра Азәрбајҹанын үзәринә ја бу банкы бағламаг, ја да онун фәалијјәтини ҹидди нәзарәт алтына алмаг өһдәлији дүшәҹәк. Азәрбајҹан Иранла һәм дә гоншу өлкәдир вә ҝениш тиҹарәт әлагәләринә маликдир. Үмумијјәтлә, Ирана гаршы санксијаларын игтисади тәрәфләринин Азәрбајҹан вә диҝәр гоншу өлкәләрин фәал дәстәји олмадан истәнилән нәтиҹәни вермәси чәтин оларды. Ҝөрүнүр, АБШ мүдафиә назири Р.Ҝејтс Бакыда сәфәрдә оларкән Иран мәсәләсини санксијалар контекстиндә мүзакирә едиб. Рәсми Бакы Ирана гаршы һәр һансы фәалијјәтдә јер алмаг фикриндә олмадығыны дәфәләрлә бәјан едиб. Бу бахымдан БМТ-дәки сәсвермәдән сонра просесләрин сонракы инкишафыны диггәтлә изләмәк лазым ҝәләҹәк.
Ирана гаршы јени гадағаларын тәтбигини нәзәрдә тутан гәтнамә дүнән ахшам БМТ ТШ тәрәфиндән сәсвермәјә чыхарылараг гәбул едилиб. Сәсвермәдә 12 өлкә гадағаларын леһинә, Түркијә вә Бразилија әлејһинә сәс вериб, Ливан исә битәрәф галыб. Гејд едәк ки, сәсвермә ҝеҹикмә илә кечирилиб. Бу да Түркијә вә Бразилијанын јени гадағаларын әлејһинә чыхмасы илә изаһ олунур.
