Түркијәнин Азәрбајҹандакы сәфири Һулуси Кылыҹ Мусаватын мүсаһиби олуб. Дипломатла сөһбәт дүнја ҝүндәминдә мүһүм јер тутан мөвзудан - Исраилин бејнәлхалг суларда һуманитар карвана һүҹуму нәтиҹәсиндә јаранмыш бөһранлы вәзијјәтдән башлајыб. Түркијә-Азәрбајҹан мүнасибәтләри, Гарабағ вә ПКК-нын өлкәмиздәки узантылары вә бәзи диҝәр мөвзуларда суаллара да сәфир ҝөрәвинин вердији имканлар чәрчивәсиндә ајдынлыг ҝәтирди.
- Һөрмәтли сәфир, Исраилин Гәззаја һуманитар миссија һәјата кечирән ҝәмиләрә инсан тәләфаты илә мүшајиәт олунан һүҹуму, фактики, террор акты һаглы олараг ән чох гардаш Түркијәни, түрк топлумуну гәзәбләндириб. Бу ики дөвләтин стратежи мүттәфигләр олдуғу нәзәрә алынарса, баш вермиш һадисә тәрәфләрин мүнасибәтләриндә һансыса ҝери дөнмәз, негатив просесләрин әсасыны гоја биләрми?
- Әсрләр боју түрк халгы илә јәһуди халгы достлуг ичиндә јашајыб. 1490-ҹы илләрдә Испанијадан говулан јәһудиләр түрк торпагларына сығынмышдылар. О ҝүндән бу ҝүнәдәк дә бирликдә јашајырлар. Түрк вә јәһуди халглары достдур вә дост олараг да галаҹаглар. Бу ҝүн јашананлар исә инсанлыг вә тарих адына гара бир ҝүндүр. О үздән баш верәнләри шиддәтлә гынајырыг.
Исраил ордусунун һәрәкәти бејнәлхалг һүгуга һәгарәтдир. Рәсми Тәл-Әвивин ҝәмиләрдәки динҹ јашлы адамлары, сијасәтчиләри, журналистләри, дин адамларыны террорчу кими дамғаламасыны да ҝүлүнҹ һесаб едирик. Бу, инсан зәкасына сығмајан ачыгламалардыр. Биз ганунсуз сахланыланларын тезликлә вә гејд-шәртсиз сәрбәст бурахылмасыны тәләб едирик. Мәсәлә илә бағлы һөрмәтли баш назиримиз дә кифајәт гәдәр сәрт мүнасибәт билдириб. Мөвгејимиз бирмәналы вә ајдындыр.
- Сон илләр Түркијә илә Исраил арасындакы сијаси-дипломатик мүнасибәтләрдә ҝетдикҹә ҝүҹләнән бир ҝәрҝинлик јашанмагдадыр. Анкара рәсмиләринин Тәл-Әвив һөкумәтинә јөнәлик сәрт бәјанатларындан да гәнаәт һасил олур ки, ҝәрҝинлик пик нөгтәсинә јахынлашмагдадыр. Исраиллә Түркијә арасында һәрби гаршыдурма еһтималы вармы?
- Түркијә бөлҝәдә Исраилә јеҝанә дост олан дөвләтдир. Бу ҝүнәдәк јахшы мүнасибәтләримиз олуб. Биз индијәдәк бөлҝәдә сүлһ вә сабитлик јөнүндә сәјләр ҝөстәрмишик, ҝөстәрмәкдә давам едирик. Биз ејни заманда бејнәлхалг бирлијин Исраилә лазыми тәпки ҝөстәрмәсини ҝөзләјирик (Мүсаһибә ијунун 1-дә ҝөтүрүлүб - ред.) Гәззада инсанлара гаршы едиләнләр ҝүнаһ әмәлдир, буна тезликлә сон гојулмасыны истәјирик. Төвратда, Гурани-Кәримдә дә дејилир ки, “бир ҝүнаһсыз инсаны өлдүрмәк бәшәријјәти өлдүрмәјә бәрабәрдир”. О ҝүн инсанлыг өлмүш, инсанлыг јара алмышдыр.
Исраил рәһбәрлији өз халгы үчүн нә истәјирсә, башга халглар үчүн дә ону истәмәлидир. 60 илдир бөлҝәдә сүлһ, әмин-аманлыг јохдур. Биз бу сүлһүн чох тезликлә әлдә едилмәсини, бөлҝә инсанынын өз ҝәләҹәјиндән архајын шәкилдә јашамасыны ҝөзләјирик. Бу јөндә бејнәлхалг бирликдән Исраиллә бағлы ҝәрәкән тәпкиләри ҝөстәрмәји ҝөзләјирик...
- Бу јахынларда Түркијәнин баш назири Рәҹәб Тајјиб Әрдоғанын Бакы сәфәри реаллашды. Сәфәрин мәтбуата ачыг олмајан мәгамлары вармы? Үмумијјәтлә, будәфәки зијарәт өнҹәкиләрдән нә илә фәргләнди, Сизҹә?
- Баш назиримизин 17 мај 2010-ҹу ил тарихиндә Азәрбајҹана ҝерчәкләшдирдији сәфәрин јерли мәтбуатда ҝениш ишыгландырылмасындан чох мәмнун олдуг. Бу зијарәт нәтиҹәсиндә Азәрбајҹан президенти, һөрмәтли Илһам Әлијев вә һөрмәтли баш назиримиз Рәҹәб Тајјиб Әрдоғанын бирҝә кечирдикләри мәтбуат конфрансында зијарәт әснасында мүзакирә олунан мөвзулар һаггында ҝениш ачыгламалар верилиб.
Сәфәр заманы Түркијә вә Азәрбајҹан арасында ән јүксәк сәвијјәдә стратежи ишбирлији, газ анлашмасы вә Дағлыг Гарабағ мәсәләси кими мүхтәлиф мөвзулар ҝүндәмә ҝәтирилиб, Ататүркүн абидәсинин ачылышы олуб. Ачылыш мәрасиминдә президент Илһам Әлијев вә баш назир Әрдоғанын чыхышларында верилән исмарышларын кифајәт гәдәр ачыг олдуғуну дүшүнүрәм. Зијарәт Түркијә илә Азәрбајҹан арасында бирлији вә гаршылыглы дәстәји, онлар арасында бүтүн сәвијјәләрдә мөвҹуд олан сых бағлары бир даһа хатырлатмағымыз вә ҝәләҹәкдә бирҝә нәләр едә биләҹәјимизи ҝөстәрмәк бахымындан да фајдалы олуб.
- Бу сәфәрдән сонра ики гардаш өлкә арасында чөзүлмәмиш проблемин галмадығыны сөјләмәк мүмкүнмү?
- Баш назиримиз зијарәт заманы чыхышында “өз евимиздә, өз аилә ичимиздә” икили мүнасибәтләрин данышылдығыны хүсуси гејд етди, чох сәмими ҝөрүшләрин олдуғуну, узун мүддәт сонра Бакыја јенидән ҝәлдијини, бундан сонра даһа сых ҝөрүшләр кечириләҹәјини ифадә етди.
Түркијә вә Азәрбајҹан дүнјанын ән һәссас бөлҝәләриндән бириндә јерләшән гардаш өлкәләрдир. Азәрбајҹан-Түркијә мүнасибәтләри һәм һөкумәтләр, һәм дә халглар сәвијјәсиндә чохгатлы, әһатәли вә дәрин көкә малик мүнасибәтләрдир. Халгларымыз сој, тарих вә мәдәни бағларла бир-бириләринә бағланыб. Ики өлкә арасындакы мүнасибәтләри һеч бир өлкәләр арасында олмајан мүнасибәт формасы кими гијмәтләндирирәм. Азәрбајҹанла Түркијә арасындакы сых мүнасибәтләр әвәзедилмәздир. Бу мүнасибәтләр аилә ичи мүнасибәтләрә охшајыр. Биз бу чәрчивәдә вә һәр сәвијјәдә мүнасибәтләрин инкишаф етмәси үчүн сәј ҝөстәририк.
Гысасы, баш назиримизин 17 мај 2010-ҹу ил тарихиндә Азәрбајҹана етдији сәфәр вә президент Илһам Әлијевлә бирликдә етдији чыхышлар, Ататүрк абидәсинин ачылышы бу бирлик вә сәмимилијин јени нүмунәси олду. Түркијә вә Азәрбајҹан һәр заман бир-бириләрини дәстәкләјибләр вә ҝәләҹәкдә дә белә олаҹаг.
- Белә гәнаәт формалашыр ки, Анкара илә Бакы арасында чөзүлмәмиш проблем галмајыб. Бәс ПКК мәсәләси илә бағлы Әрдоғанын вахтилә вердији месаж неҹә, Бакыда ҹиддијә алыныбмы?
- ПКК башда Авропа Бирлији, АБШ, Инҝилтәрә вә Франса олмагла, бир чох дөвләт вә тәшкилатларын “Террор тәшкилатлары сијаһысы”нда јер алыб. Түркијә бүтүн өлкәләрдән ПКК-ја гаршы гәти мөвге сәрҝиләмәји ҝөзләјир. Билдијиниз кими, һөрмәтли өлкә башчымызын 6-8 нојабр 2007-ҹи ил тарихиндә Азәрбајҹана зијарәти заманы Азәрбајҹан президенти Илһам Әлијев тәрәфиндән имзаланан ортаг бәјанатын биринҹи бәндиндә тәрәфләрин терроризмлә мүбаризәдә иш бирлијини инкишаф етдирмәкдә гәрарлы олдуглары гејд едилиб. Дост вә гардаш өлкә олан Азәрбајҹанла террора гаршы иш бирлијимиз бу чәрчивәдә давам етмәкдәдир.
- Түркијә “Азәрбајҹанын ишғал алтындакы ики рајонунун бошалдылмасы мүгабилиндә Ермәнистанла сәрһәдләрин вә коммуникасијаларын ачылмасы” тәклифини ирәли сүрүб. Тәклиф Русија илә мүзакирә едилибми?
- Түркијә-Ермәнистан мүнасибәтләринин нормаллашмасы Ҝүнеј Гафгазда даими сүлһ вә сабитлијин јарадылмасыјла бағлы ҹәһдләрин тәркиб һиссәсидир. Бу, бөлҝәдә мөвҹуд сијаси ихтилафларын динҹ јолларла һәлл олунмасы, узунөмүрлү етимад вә рифаһын формалашдырылмасынын ана шәртидир. Ҝүнеј Гафгазын бир етимад вә иш бирлији мәканына чеврилмәси, садәҹә, Ермәнистана дејил, бөлҝәнин бүтүн өлкәләринә фајдалы олаҹаг.
Диҝәр тәрәфдән, Дағлыг Гарабағ мәсәләсинин сон вахтлар газандығы диггәт һәллә јөнәлән үмидләри ҝүҹләндириб. Түркијәнин арзусу мүзакирәләрин ән гыса заманда реал нәтиҹә вермәси вә мәсәләнин сүлһ јолларындан бири илә чөзүмү јөнүндәдир. Түркијә АТӘТ-ин Минск Групунун үзвү олараг просеси јахындан изләмәклә Минск Групу үзвләринин мәсәләнин һәлли јөнүндә ҹәһдләринә дәстәк верир вә проблемин ән гыса заманда чөзүмүнү ҝөзләдијини һәр васитә илә дилә ҝәтирир.
Түркијә-Ермәнистан мүнасибәтләринин нормаллашма мүддәти илә Минск Групу чәрчивәсиндә ҝедән мүзакирәләр арасында мүсбәт бир тәсир һисс олунмагдадыр. Түркијә-Ермәнистан диалогунда мөвҹуд олан инкишафла бирҝә Дағлыг Гарабағ мәсәләсинин һәлли ҹәһдләри дә сүрәтләниб. Үстәлик, Азәрбајҹан вә Ермәнистан дөвләт башчылары индијәдәк доггуз дәфә бир араја ҝәлибләр. Бундан әлавә, Ермәнистан Сүрих протоколларыны биртәрәфли гајдада дондурдуғуну ачыглајыб. Анҹаг Түркијә протоколларын һәрфи вә руһуна бағлы олмагда, бөлҝәдә әһатәли бир сүлһүн бәргәрар едилмәси јөнүндә ҹәһдләринә давам едәҹәк.
Гардаш Азәрбајҹанын јениләнмиш Мадрид принсипләрини бәзи кичик истисналарла гәбул етдији дә мәлумдур. Ермәнистан исә индијәдәк тәклифә ҹаваб вермәјиб. Бизҹә, ејни мүнасибәти Ермәнистанын ҝөстәрмәси дә өнәмлидир.
- Сүрих протоколларынын нә вахтса тәзәдән ҝүндәмә гајытма еһтималы вармы?
- Түркијәнин протоколларын дәстәкләнмәси илә бағлы мөвгеји кифајәт гәдәр ачыгдыр вә сон зијарәтиндә баш назиримиз тәрәфиндән бир даһа ортаја гојулуб. Түркијә-Ермәнистан мүнасибәтләринин нормаллашмасы Ермәнистандан асылыдыр. ТБММ-ә тәгдим едилән протоколларын талејинә ҝәлинҹә, Дағлыг Гарабағ, ишғал алтындакы рајонлар мәсәләси мүсбәт һәлл олунмадан парламентин позитив бир гәрар чыхараҹағыны ҝөзләмәјә дәјмәз. Бу мәгам Минск Групу үзвләринин дә билҝи даирәсиндәдир.
- Сајын ҹүмһурбашганы Абдулла Ҝүл Ермәнистана мүнасибәтдә бундан сонра “сәссиз дипломатијаја” үстүнлүк вериләҹәјини бәјан едиб. Лүтфән, буна бир гәдәр ајдынлыг ҝәтирәрдиниз.
- Ҝүнеј Гафгазда мөвҹуд сијаси ихтилафларын сүлһ јолу илә һәлл едилмәси, бөлҝәдә етибарлылығын вә рифаһын дәстәкләнмәси үчүн шәртдир. Реҝионун иш бирлији мејданына чеврилмәси бөлҝәмиздәки бүтүн өлкәләрин ҝәләҹәји бахымындан ваҹибдир. Бу мәнада Гафгазда сабитлик вә сүлһүн һаким олмасы мәсәләсиндә бүтүн аидијјәти тәрәфләрин ҝәрәкән һәссаслығы ҝөстәрмәси лазымдыр. Түркијә бу мәсәләдә лазыми диггәти ҝөстәрмәјә давам етмәкдәдир. Сәссиз дипломатија анлајышынын да бу чәрчивәдә гијмәтләндирилмәси ујғун оларды.
- Иранда Түркијәнин тәшәббүсү илә имзаланан анлашманын бөлҝә үчүн әһәмијјәтини нәдә ҝөрүрсүнүз? Нәдәнсә Анкаранын васитәчилик миссијасына гаршы Гәрбдә гәрибә бир гысганҹлыг мүшаһидә едилди...
- Адычәкилән сәнәд Иран мәсәләси әтрафында јашанан анлашылмазлығын дипломатик јолла һәллинә јөнәлик уғурлу бир аддымдыр. Бу аддым бөлҝәмиздә атом силаһларынын јохланылмасы мүддәти бахымындан дә дөнүш нөгтәси ола биләр. Иран һәмин разылашмада нәзәрдә тутулан рәсми мәктубуну 24 мај 2010-ҹу ил тарихдә артыг Бејнәлхалг Атом Енержиси Аҝентлијинин директору Аманоја тәһвил вериб. Теһранын бу өнәмли аддымына Вјана групуну формалашдыран МАГАТЕ, АБШ, Франса вә Русијанын да мүсбәт ҹаваб верәҹәјинә, Теһран анлашмасынын јаратдығы фүрсәт, зәмин вә динамикликдән ән јахшы шәкилдә истифадә едәҹәкләринә инанырам.
- Сон вахтлар Түркијә дахилиндә бир ҝәрҝинлик јашанмагдадыр. Һәтта ҹәмијјәтдә мүәјјән парчаланма мејлләринин олмасындан данышанлар вар. Ҝәрҝинлик тәбии ки, Азәрбајҹанда да нараһатлыгла изләнир. Нараһатлыға әсас ҝөрүрсүнүзмү?
- Түркијә ҝүҹлү, конститусијада ҝөстәрилдији кими, инсан һагларына һөрмәт едән, демократик, дүнјәви, сосиал бир һүгуг дөвләтдир. Бу мәсәләдә нараһат олмаға еһтијаҹ јохдур.
- Бир вахт гәзетимизә мүсаһибәниздә “Түркијәјә инанын, Түркијәјә ҝүвәнин” демишдиниз. Инди буна нәсә әлавә еләмәк истәрдинизми?
- Мән “Түркијәјә ҝүвәнин, Түркијәјә инанын” дедикдә Түркијәнин Азәрбајҹана олан јахын бағлантысыны вә бу мәсәләдә онун сијасәтини јахындан билдијим үчүн бу сөзү дәфәләрлә тәкрарладым. Мән сөздә дејил, өздә сәмими данышарам. Улу өндәр Ататүркүн “Азәрбајҹанын севинҹи севинҹимиз, кәдәри кәдәримиздир” сөзү вә үмуммилли лидер Һејдәр Әлијевин “Бир милләт, ики дөвләт” сөзү бу ҝүн дә бизә јол ҝөстәрмәкдәдир вә давамы олаҹаг. Бизим Азәрбајҹанла бағлы мүнасибәтләримизә бахыш буҹағымыз беләдир. Түркијә-Азәрбајҹан гардашлыг мүнасибәтләри даим јүксәк сәвијјәдә галаҹаг.
Заһид СӘФӘРОҒЛУ
