Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлији- “Језидин дөврүндә Ислам чох ҝениш јајылыб. Бу, тарихдә фактла сүбут олунур. Буну һеч ким инкар едә билмәз”. Бу сөзләри АПА интернет ТВ-синин апарыҹысы өз сенсасион, гыҹыгландырыҹы бәјанатлары илә даим ҝүндәмдә галмаға чалышан дырнагарасы “илаһијјатчы” илә мүсаһибәсиндә сөјләјиб. АПА-нын өзүнүн мәгсәд-мәрамы, бәзи апарыҹыларынын мәнәвијјаты (Фүзули вә Низами һаггында бу каналын апарыҹысынын ФБ-дә ишләтдији тәһгирамиз ифадәләр һәлә јадымыздан чыхмајыб), верилишә дәвәт олунмуш “илаһијјатчынын” Кедиҹикли Һоҹа илә газандығы имиҹ – бүтүн бунлары бир кәнара гојуруг. Апарыҹынын савадсыз вә мәсулијәтсиз бәјанатына “илаһијјатчынын” бәли-бәли демәсини вә Језидин садәҹә бир сәһв (ҝүнаһ вә ҹинајәт јох, сәһв) етдијини сөјләмәсини дә ҝөрмәмәзлијә вуруруг.
Диггәтимизи Језидин заманында Исламын чох ҝениш јајылмасы вә бу фактын инкар едилмәјәҹәк дәрәҹәдә мөһкәм олмасы барәдә сенсасион бәјанат ҹәлб етди вә бу дејиләнләрин тарихдә әсасы олуб-олмадығыны јохламаг гәрарына ҝәлдик.
Әввәла, һәлә биринҹи (админ: Гәсбкар) хәлифә Әбу Бәкрин заманында башламыш, әввәлҹә Шам истигамәтиндә узанмыш, даһа сонра Иран, Орта Асија вә Шимали Африка ҹәбһәләринә бөлүнмүш мүсәлман фәтһләри о заманын сәҹијјәви реаллыгларындан бири иди. Бүтүн хәлифәләр бу истигамәтдә мүәјјән сәјләр ҝөстәрмишләр вә ҝөстәрмәли идиләр. Чүнки бу, дөвләт сијасәтинин тәркиб һиссәси иди. Формал олараг бүтүн хәыифәләрин заманында ҹәбһә бөлҝәләринә гошунлар ҝөндәрилир, ири вә кичик мигјаслы һәрби әмәлијјатлар апарылырды. Бу һәрби әмәлијјатларын һеч дә һамысы мүсәлманлар үчүн уғурла нәтиҹәләнмирди. Әслиндә һәр ҝөндәрилән гошун вә һәр дөјүш дә фүтуһат демәк дејилди. Садәҹә олараг, сәрһәддә нөвбә шәкән әсҝәрләри јениләри илә әвәз етмәк, үсјан галдырмыш шәһәрләри гајтармаг, дүшмән тәрәфин һүҹумларына ҹаваб вермәк үчүн дә гошун ҝөндәрилмәли иди. Јәни һәр һансы хәлифәнин заманында Шам, Африка, Орта Асија вә ја башга истигамәтләрдә гошун ҝөндәрилмәси һеч дә мүтләг мәнада јени фәтһләрин олмасы анламына ҝәлмир. Тәбии ки, Језид дә дөвләтчилик әнәнәсинә садиг галараг, формал да олса, ҹәбһәјә јени гошунлар ҝөндәрмәли иди вә бу барәдә салнамәләрдә ара-сыра мәлуматлар да мөвҹуддур. Бу, мәсәләнин бир тәрәфи.
Икинҹиси, Језидин һакимијјәт дөврү гыса вә кешмәкешли олмушдур. Онун башы дахили үсјанлары јатырмаға гарышмышды. Өлкәдә вәтәндаш мүһарибәси ҝедирди, Куфә гијама һазырлашырды вә Имам Һүсејни дәвәт етмишди, Һиҹаз өзүнү хәлифә елан етмиш Абдуллаһ ибн Зүбејрин ихтијарында иди.
Белә бир шәраитдә сәрһәддән кәнара һәрби гүввә топламаг вә уғурлу дөјүшләр апармаг садәҹә олараг гејри-мүмкүн иди. Тарих буну сүбут едир ки, дахили мүбаризәјә башы гарышмыш демәк олар ки һеч бир һөкмдар фәтһләрә вахт вә имкан тапмајыб. Ҝүҹлү һөкмдарлар белә, јалныз өлкә дахилиндә сабитлијә наил оландан сонра нәзәрләрини өлкә хариҹинә јөнәлтмишләр, дахилдә вәзијјәт ҝәрҝинләшәндә исә һәтта өз гоншулары илә мүвәггәти сүлһ бағлајараг ордуну сәрһәд мәнтәгәләриндән өлкәнин ичәрисинә јөнәлтмишләр. Бу да мәсәләнин икинҹи тәрәфи.
Үчүнҹүсү, Језидин баҹарыг вә габилијјәти, һөкмдарлыг сәриштәси мүһүм фәтһләрә имза атмаға имкан вермәзди. О, хилафәт дахилиндә вәзијјәти нәзарәт алтында сахлаја билмирди, о ки ола хилафәт һүдудларындан кәнарда фәтһләр апарсын. Језиддә нә иман, нә фәрасәт, нә дә атасындан фәргли олараг һијлә вар иди. Јенә Мүавијә заманындалы фәтһләрдән данышсајдылар дәрд јары иди. (Һәрчәнд ки, Мүавијә дә өз һәрби әмәлијјатларыны өлкәдә сабитлик јаратдыгдан, Имам Әли вә Имам Һәсәндән хилас олдугдан сонра апара билмишди). Әҝәр Језидин зәррәҹә дүшүнҹәси вә фәрасәти олсајды, атасынын вәсијјәтинә әмәл едәр, Имам Һүсејни гәтлә јетирмәклә дүнјасыны вә ахирәтини ҹәһәннәмә чевирмәзди. Бу ҹүр дүшүнҹә вә фәрасәт саһибинин бөјүк фәтһләр планлашдырмасыны дүшүнмәк ја садәлөвһлүкдүр, ја да ахмаглыг.
Нәһајәт, дөрдүнҹүсү. Апарыҹынын өз иддиасыны һансы мәнбәләрдән әхз етмәси там гаранлыг мәсәләдир. Һеч бир мөтәбәр мәнбәдә Језидин заманында нәзәрәчарпаҹаг бөјүк фәтһләрин баш вермәси барәдә мәлумата раст ҝәлмирик. Јухарыда гејд етдијимиз кими, о да өз сәләфләри вә хәләфләри кими ҹәбһә бөлҝәләриндәки һәрби гүввәләри мүтәмади олараг јениләри илә әвәзләмишдир. Онун да заманында бәзи һәрби әмәлијјатлар баш вермишдир. Амма бу дөјүшләрин бир һиссәси мүсәлманларын хејринә гуртарса да, бир һиссәси ағыр мәғлубијјәтлә нәтиҹәләнмишдир.
Тәбәри, Мәсуди, Ибн Хәлдун кими бөјүк тарихчиләр өз китабларында Језид заманында һәр һансы фүтуһатын олмасына ишарә вурмамышлар. Һәтта тарихи һадисәләрин тәсвириндә ҝен-бол мәлуматлар вермәси, мөвзуја дәхли олан вә олмајан бүтүн хәбәрләри бир араја топламасы илә сечилән Тәбәри Језид заманындакы һадисәләри кифајәт гәдәр хырдалыгларла тәсвир етсә дә, јалныз Орта Асија истигамәтиндә үч шәһәрин әһалисиндән баҹ-хәраҹ алынмасындан данышыр. Бу үч шәһәрин икиси Харәзм вә Сәмәргәнддир, үчүнҹү шәһәрин адыны исә Тәбәри үмумијјәтлә гејд етмир вә онун Харәзм јахынлығында јерләшдијини јазыр.
Биз Ислам тарихи барәдә бәзи мәнбәләри арашдыраркән, Језидин заманындакы хариҹи сијасәт барәдә мараглы мәлуматлар әлдә етдик. Ајдын олду ки, онун заманында нәинки һеч бир диггәтәлајиг фәтһ баш вермәмишдир, әксинә, Језид өзүндән әввәлки хәлифәләрин тутдуғу әразиләри сахлаја билмәмиш вә ҝери гајтармышдыр. Шимали Африкада әлдә едилмиш бүтүн кечмиш уғурларын үзәриндән Језидин заманында хәтт чәкилди вә мүсәлманлар бу торпаглардан говулдулар. Мүсәлман дәниз донанмасынын фәтһ етдији Кипр, Родос вә саир адалар Језидин заманында Бизанса гајтарылды. Мараглыдыр ки, өзү дә ганлы савашларын нәтиҹәсиндә јох, рүшвәт мүгабилиндә гајтарылды!!!
Ислам фәтһләри мөвзусунда гәләмә алынмыш илк вә мөтәбәр мәнбәләрдән сајылан Бәлазуринин “Фүтуһ әл-булдан” (Шәһәрләрин фәтһи) китабында јазылыб ки, Језид һакимијјәт башына кечдикдән сонра Кипр адасындакы мүсәлман гарнизонуну ҝери чағырмыш вә Кипрдә мүсәлманларын салдығы шәһәри учурмағы әмр етмишди: “Мүһәммәд ибн Мүсәффа әл-Һимси Вәлиддән рәвајәт едир ки, бизә бу хәбәр ҝәлиб-чатды ки, Језид ибн Мүавијә һәдсиз мигдарда чохлу мал-дөвләт рүшвәт алыб, Кипр гошунуну ҝери чағырды. Гошун ҝери дөнәндән сонра Кипр әһалиси мүсәлманларын шәһәрини вә мәсҹидини дағытды” (Бәлазури. Фүтуһ әл-булдан, Бејрут, милади 1987-һиҹри 1407-ҹи ил нәшри, сәһ. 209). Јенә һәмин китабда Бәлазури Родос адасынын фәтһиндән данышараг гејд едир ки, мүсәлман гарнизону Родосда әлә кечирдикләри галада једди ил мәскунлашмышды. “Мүавијә өләндән сонра Језид Ҹәнадәјә (Родосдакы мүсәлман гарнизонунун рәисинә) мәктуб јазыб әмр етди ки, галаны учуруб ҝери дөнсүн” (сәһ. 330).
Мәшһур тарихчи Ибн Әсир дә “әл-Камил фи-л-тарих” китабында Мүавијә заманында, һиҹри 54-ҹү илдә Константинопол јахынлығындакы Әрвад адасынын фәтһ едилдијини гејд етдикдән сонра јазыр: “Мүавијә өлдүкдән вә оғлу Језид һакимијјәтә кечдикдән сонра онлара (әсҝәрләрә) әмр етди ки, аданы тәрк едиб гајытсынлар, онлар да гајытдылар” (Ибн Әсир. Әл-Камил фи-л-тарих, Бејрут, милади 1987-һиҹри 1407-ҹи ил нәшри, 3-ҹү ҹилд, сәһ. 344).
Језидин уғурсузлуглары јалныз Аралыг дәнизи илә мәһдудлашмырды. Онун заманында Шимали Африка истигамәтиндә апарылан әмәлијјатлар да мәғлубијјәтлә нәтиҹәләнмишди. Језидин сәркәрдәси Үгбә ибн Нафе 682-ҹи илдә әтрафында азсајлы дөјүшчүнүн олмасына мәһәл гојмадан Шимали Африканын ичәриләринә гәдәр сохулду. Нәтиҹәдә бәрбәр тајфалары ону пусгуја салыб, бүтүн дәстәси илә бирликдә өлдүрдүләр. Бундан сонра бәрбәрләр әкс-һүҹума кечиб, мүсәлманлары Мәғриб торпагларындан сыхышдырдылар.
Мәшһур шәргшүнас Марсһалл Ҝ.С.Һодҝсон “Тһе Вентуре оф Ислам” (Исламын ҹәсарәти) адлы китабында Језид һаггында јазыр: “Језид дөрд гарышыг ил бојунҹа (680-683) Мүавијәнин сијасәтини давам етдирди. Амма идарәчиликдә онун гәдәр баҹарыглы дејилди. Онун әсҝәрләри шимал-шәрги Иранда ирәлиләмәкдә идиләр. Амма бизанслылар гаршысында Језид мүдафиә вәзијјәтини алмышды. Мүавијәнин өлүмүндән әввәл башламыш вә дөрд ил давам етмиш Истанбул (Константинопол) мүһасирәси бөјүк итки верәрәк јарымчыг бурахылды. Сурија дағларында мәскунлашмыш христианлар Бизансын дәстәји илә һүҹумлар һәјата кечирирдиләр. Језид өз һакимијјәтинин башланғыҹында Бизансла сәрһәдди мөһкәмләтмәјә мәҹбур олду. Онун Мәғрибдәки (Шимали Африкадакы) нүмајәндәси бәрбәрләри гыҹыгландырды вә бәрбәрләр уғурла нәтиҹәләнән һүҹума кечдиләр”. (М.Ҝ.С.Һодҝсон. Исламын серүвени (түркҹә тәрҹүмә), Истанбул 1995-ҹи ил нәшри, 1-ҹи ҹилд, сәһ. 162).
Беләликлә, Језидин Шимали Африкадакы һәрби кампанијасы да там ифласа уғрады. Үгбә ибн Нафе әввәлҹә уғур газана билсә дә, бу уғуру горујуб-сахламағы баҹармады. Нәтиҹәдә, хејли мүсәлман әсҝәри өлдүрүлдү, мүсәлманларын Шимали Африкадакы әсас дајағы сајылан Гејруван шәһәри бәрбәрләрлә бизанслыларын бирләшмиш гүввәләри тәрәфиндән әлә кечирилди.
Језидин сәркәрдәләринин Орта Асија јүрүшү аз-чох уғурлу олса да, бирмәналы дәјәрләндирилә билмәз. Бу ҹәбһәдә дә гәләбә илә мәғлубијјәт бир-бирини әвәз едирди.
Зәннимизҹә, Језидин һакимијјәт илләрини ән ҝөзәл дәјәрләндирән шәхс Ибн Ҹөвзи олмушдур. О, Језид һаггында јазырды: “Нә дејим бир адамын барәсиндә ки, үч ил һакимијјәт сүрмүш, биринҹи ил Һүсејн ибн Әлини гәтлә јетирмиш, икинҹи ил Мәдинә әһалисини горхудуб ҹамаатын ганыны һалал елан етмиш, үчүнҹү ил дә Аллаһын евини манҹанаглардан даша тутмушдур?” (Сибт ибн әл-Ҹөвзи. Тәзкирәт әл-хәвасс, сәһ. 291-292).
Һәгигәтән, Језид тәгрибән 3 ил јарым давам етмиш хәлифәлик дөврүндә үч бөјүк ҹинајәтә имза атды. Һакимијјәтә ҝәлдикдән тәгрибән алты ај сонра Имам Һүсејни (ә) ҝөрүнмәмиш гәддарлыгла гәтл етдирди. Бундан ики ил сонра – һиҹри 63-ҹү илдә Језид, она гаршы гијам галдырмыш Мәдинә әһалисини амансызлыгла ҹәзаландырды. Шам гошуну Мәдинәјә дахил оланда шәһәрдәки һәр шеј – сакинләр дә дахил олмагла – әсҝәрләрә һалал елан едилди. Мәдинәдә минләрлә адам, 700-дән артыг елм әһли вә Гуран гареси, о ҹүмләдән 80 сәһабә гәтлә јетирилди. Гадынларын вә гызларын намусу тапдаланды. Сонра Језидин әмри илә гошун Мәккәјә сары истигамәт алды. Мәккәјә сығынмыш Абдуллаһ ибн Зүбејри мәғлуб етмәк үчүн Шам гошуну шәһәрә манҹанаглардан ири дашлар атмаға башлады. Дашлар Кәбәнин диварларыны учуртду, Кәбәнин үзәриндәки кисвә (өртүк) јанды...
Језидин фүтуһат сәрҝүзәштләри барәдә ағыздолусу данышанлар елә онун атасы Мүавијәнин вәһј катиби олдуғуну һәјасызлыгла иддиа едән гүввәләрдир. Бу јазыны охудугдан сонра онларын өз фикирләриндән дөнәҹәкләрини ҝүман да етмирик. Чүнки Аллаһ онларын гәлбини мөһүрләмиш, ҝөзләринә вә гулагларына пәрдә чәкмишдир. Гој тәрифләдикләри Језидлә бир ҹәрҝәдә мәһшәрә ҝәтирилсинләр.
Језидин исә әсил гијмәтини тарих вериб. Јүз илләрдир ки, сусуз инсанлар су ичиб сәринликләрини јатырандан сонра бир ҹүмлә дејирләр: “АЛЛАҺ ЈЕЗИДӘ ЛӘНӘТ ЕЛӘСИН!”
P.S. Садәҹә мараглыдыр. Сон илләрдә Језиди милләтимизә аз гала “гәһрәман” кими сырымаг истәјәнләрин мәгсәди нәдир? Бу, садәҹә савадсызлыг вә ахмаглыг мәсәләсиди, ја мәһз Әһли бејт дүшмәнчилији?
Натиг Рәһимов
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
