Бабам мәни мәктәбдән ҝөтүрмәјә ҝәлмишди. Адәтән, мәни анам ҝөтүрүрдү, лап чох иши оланда исә бабам ҝәләрди. Бәлкә бизә гонаг ҝәләҹәк? Јанылмамышдым. Галја хала бизә гонаг ҝәләҹәкди. О ҝәләндә елә севинирдим ки! Ахы, һеч вахт әлибош ҝәлмирди, һәмишә бир нағыл китабы алырды, бир дә рәнҝләмәк үчүн китабча. Һәрдән шоколаддан – заддан да алырды. Ону чох истәјирдим.
Онун ҝәлиши евдә һамыны севиндирмирди. Атам бир бәһанә тапыб евдән чыхыр, анам исә гонаг кими һәр ҹүр һөрмәт еләјиб, чај-чөрәк һазырламасына бахмајараг, мәтбәхдә отурмағы үстүн тутурду... Рәһмәтлик нәнәмин дә Галја халадан хошу ҝәлмирди. Елә она ҝөрә дә, нәнәм сағ оланда Галја хала бизә ҝеҹ-ҝеҹ ҝәлирди. Дејәсән, бирҹә бабамла мән севинирдим. Галја хала бабамын иш јолдашынын баҹысы иди. Һәмин иш јолдашы исә чохдан өлүб. Дүзү, мән әввәлләр чох фикирләширдим ки, нә јахшы бабам иш јолдашынын баҹысы илә әлагә сахлајыр! Амма биләндә ки, онун бурада һеч кими галмајыб, бабама һагг газандырдым. Галја халанын бүтүн гоһумлары «Исраил» адланан јерә көчүбләр. Галја хала исә ҝетмәк истәмәјиб.
Бир дәфә бабамдан сорушдум ки, нијә Галја халанын гоһумлары өзҝә јерә көчүбләр? Бабам деди ки, онлар јәһудидирләр. Јәһудиләр дә бир нечә ил әввәл, (о вахт бабам ушаг имиш) бир дөвләт јарадыблар, инди дә дүнјадакы бүтүн јәһудиләр евләрини сатыб ораја көчүрләр. Мән сорушдум ки, онлар көчән јердә бәјәм һеч кәс јашамыр? Бабам деди: «Әввәлләр орада әрәбләр јашајыб. Инди даһа јашамырлар». Мән сорушдум ки, нијә јашамырлар? Бабам үстүмә гышгырыб деди ки, даһа суалларымла онун башыны ағрытдым. Бу исә о демәк иди ки, онлары орадан чыхарыблар. (Бу ҹүр фикирләшмәји мәнә мүәллимәм өјрәдиб. О, бизә Гарабағ мәсәләси һаггында тез-тез данышыр). Мән даһа суал вермәдим, бирҹә ону дедим ки, јәгин онлар да ермәнидир. Бабам даһа да әсәбләшди. Мәни ојунҹагларымла ојнамаға ҝөндәрди. Ҝәрәк бабамы һирсләндирмәјәјдим. Ахы, мәним нәјимә лазымдыр ким-кими һарадан чыхарыб. Онсуз да әрәбләри танымырдым. Амма Галја халаны таныјырдым. О да јәһудидир. Өзү дә јахшы халадыр. Мәнә һәмишә һәдијјә алыр. Демәли, јәһудиләр һаглыдыр.
Нә исә... Бир аздан Галја хала ҝәлди. Әлбәттә ки, һәдијјәләрлә. Јенә дә дедик, ҝүлдүк.
Сизә бир аз да бабамдан данышым; бабам һәрбчи олуб. Әфганыстанда командирлик едиб. Һәрдән бизә ҝәлән достлары илә мүһарибәдән, орада ҝөрдүкләриндән, еләдикләриндән данышыр. Мән дә чох марагла гулаг асырам. Онун данышдыглары ејнилә атамын мәнә алдығы компүтер ојунуна бәнзәјир. Мән бир дәфә буну бабама дејәндә, о, башыны булады: «Әслиндә, мүһарибә дәһшәтли бир шејдир» – деди. Елә она ҝөрә дә, бабам кичик әмими Гарабаға – мүһарибәјә ҝетмәјә гојмурмуш. Амма әмим гулаг асмајыб ҝедиб, мүһарибәдә минаја дүшүб, шәһид олуб. Мән о вахт һеч дүнјаја ҝәлмәмишдим. Бунлары мәнә атам данышыб. Елә она ҝөрә дә, мән һәрбчи олмаг, ермәниләрдән интигам алмаг истәјирәм.
Бабам ҹаван вахты чох јерләрдә олуб. Һәм дөјүшмәк үчүн ҝедиб, һәм дә илдә бир дәфә дөвләт тәрәфиндән санаторијалара, курортлара ҝөндәрилиб. Дүзү, хариҹи өлкәләрә ҝетмәк мәним дә ән бөјүк арзуларымдан бири иди. Сән демә, Галја хала да бизә елә бу мәсәләјә ҝөрә ҝәлибмиш.
Јени или Исраилдәки гоһумларынын јанында кечирмәк гәрарына ҝәлән Галја хала исрар еләјирди ки, бабам да онунла ҝетсин. Мән дә бабама јалвардым ки, мәни дә апарсын. Беләликлә, өмрүмүн (јәгин ки, һәм дә бүтүн һәјатымын) ән унудулмаз бајрамыны кечирмәк үчүн Исраилә јолландыг.
Декабрын 24-ү иди...
Тәјјарәмиз Давид Бенгурион адына бејнәлхалг һава лиманына чатанда ҝүнорта оларды. Галја халанын гардашы оғлу – бабамын иш јолдашы Мишанын кичик оғлу бизи машынла Тел-әвив шәһәриндәки евләринә апарды. Дүз 25 дәгигәјә онларын евинә чатдыг. Һәмин ҝүн динҹәлдик, сәһәри исә шәһәри ҝәзмәјә чыхдыг. Ҝәзмәли, ҝөрмәли јерләр чох иди. Инсанларын елә бил һеч бир дәрди-гүссәси јох иди. Хүсусилә, Јаффо лиманы әтрафындакы рәссамларын шәһәрҹији чох хошума ҝәлди. Ахшам евә гајытдыг. Сәһәр тездән Миша дајынын бөјүк оғлунун – Иосл әминин евинә ҝедәҹәкдик. Әслиндә, Галја халаны да, бабамы да Бакыдан Исраилә дәвәт едән о иди. Биз онун евиндә галмалыјдыг.
Сәһәр тездән машына миниб Беер-Шева шәһәринә јола дүшдүк. Елә һәмин ҝүн, ҝүнортадан сонра биз артыг Беер-Шева шәһәринин күчәләрини ҝәзирдик. Бурада даһа чох мүхтәлиф идарәләр, институтлар ҝөзә дәјирди. Мәнә елә ҝәлди ки, Тел-әвив шәһәринин адамлары даһа меһрибандыр. Бурадакы инсанларын чоху исә ҹидди ҝејимдә, әлләриндә чанта илә ҝәзирдиләр. Миша дајынын оғлу деди ки, чох дөвләт идарәләри бурада јерләшир. О, сөз верди ки, мәни кукла театрына апараҹаг. Амма һеч бир ҝүн кечмәди ки, баша дүшдүм ки, о да бабам кими хәбәрләрә бахмағы хошлајан адамдыр. Демәк олар ки, бүтүн ҝүнү бабамла телевизора бахырды. Орада да елә һеј һансыса мүһарибәни ҝөстәрир, нә исә данышырдылар. Мән онларын дилини баша дүшмүрдүм. Бабам исә Иосл әми илә рус дилиндә данышырды. Бу дили дә мән билмирдим. Онсуз да онларын данышығыны баша дүшсәјдим дә, хәбәрләр мәни марагландырмырды. Мән даһа мараглы шејләр ҝөрмәк истәјирдим...
Декабрын 31-и иди. Мән бабамла Иосл әминин бүтүн ҝүнү телевизора бахыб, бир-бири илә сөһбәт етмәсиндән јаманҹа дилхор олмушдум. Мәни ҹәми икиҹә дәфә ҝәзмәјә апармышдылар. Бабама дедим ки, евимизә ҝетмәк истәјирәм. Орада јени ил даһа мараглы олур. Бабам мәни сакитләшдирмәјә чалышанда, Иосл әми сөһбәтә гошулду. Деди ки, бу ахшам сәни мараглы бир јерә апараҹағам. Нәјә ҝөрәсә, бабам етираз еләди. Иосл әми исә горхулу бир шеј олмадығыны сөјләјиб, бабамы разы салды. Галја хала деди ки, о евдә галмаг истәјир. Биз ахшам тәрәфи Иосл әминин машынына миниб бир гәдәр узагда олан даға јолландыг. О гәдәр дә һүндүр олмајан дағын үстү инсанларла долу иди. Јухары галханда баша дүшдүм ки, һамы бизим кими јени или гејд еләмәјә ҝәлиб. Гаршыда бөјүк бир атәшфәшанлыг варды. Бу фишәнҝләрин сәси Бакыда ҝөрдүјүмдән даһа бәрк чыхырды. Амма адамлар Бакыдакы кими әл чалмыр, бир-бирини тәбрик еләмирдиләр. Садәҹә бахырдылар. Елә бил театра ҝәлмишдиләр. «Јәгин бурада адәт беләдир» – дејиб тамаша еләмәјә башладым.
Фишәнҝләр атылан јердә бир дәнә дә олсун ев ҝөзә дәјмирди. Һәрдән фишәнҝләрин ишығы алтында евләрә бәнзәр нәләрсә ҝөзә дәјирди, амма јәгин ки, евләр дејилди, ахы, ҝеҹә вахты һамы евләринин ишығыны бирдән сөндүрә билмәзди! Чох севинирдим. Даһа һүндүрә галхан фишәнҝ ҝөрәндә, әл дә чалырдым. Чох мараглы иди...
Бир гәдәр бахмышдыг ки, бабам гајытмағымызы тәләб етди. Бу дәфә һеч Иосл әми дә ону фикриндән дөндәрә билмәди. Мән дилхор олсам да, бабамҝиллә гајытмагдан башга чарәм галмады. Һәр һалда, ҝөрдүкләрим чох хошума ҝәлмишди...
Ики ҝүндән сонра Бакыја гајытдыг. Мән ата вә анама ҝәздијим, ҝөрдүјүм јерләрдән ағыз долусу данышырдым. Бабам исә һеч нә демирди. Хејли вахт иди гајытмышдыг, амма бабам сусурду. Јенә дә әввәлки кими хәбәрләрә бахырды. Һәрдән мәнә елә ҝәлирди ки, о, Исраил сәфәриндән разы галмајыб. Елә бил, һеч мәнимлә дә данышмаг истәмирди. Гәрара ҝәлдим ки, бабамдан она нә олдуғуну сорушум. Јавашҹа јанында отурдум. Бабам хәбәрләрә бахырды. Елә ағзымы ачыб суал сорушмаг истәјирдим ки, бирдән хәбәрләрдә һәмин атәшфәшанлығы ҝөрдүм. Севиниб гышгырдым: «Ата, бизим бахдығымыз фишәнҝләри ҝөстәрирләр!» Телевизорда исә тамам башга шејләр данышырдылар:
– Бу ҝеҹә Исраил һәрби гүввәләри јенә дә Гәзза бөлҝәсиндәки бир нечә објектә партлајыҹы ҝүлләләр атмышдыр. Рәсми рәгәмләрә ҝөрә өләнләрин сајы 1100-ү өтүб. 10 минләрлә јаралы вардыр...
Сонра ган ичиндә олан бир нечә ушағы ҝөстәрдиләр. Дејәсән, өлмүшдүләр. Голларыны партлајышда итирмиш јаралы бир ушаг исә ағлаја-ағлаја екрандан мәнә бахырды. Һеч нә баша дүшмүрдүм. О фишәнҝләри ҝөстәриб партлајыҹы ҝүлләдән данышыр, сонра да ган ичиндә олан ушаглары ҝөстәрирләр. Јеримдә гурујуб галмышдым. Хәбәрләр гуртарана гәдәр бејнимдәки суаллара ҹаваб ахтардым. Амма ҹаваб тапа билмәдим. Даһа доғрусу тапдығым ҹаваба инанмаг истәмәдим.
Доғруданмы, биз ҹамаатын өлдүрүлмәсинә тамаша етмәјә ҝетмишдик? О гаранлыг евләрин ичәрисиндә инсанлар өлүрдүләр, мән исә севиниб әл чалырдым? Ичимдән бир сызылты кечди. Бабам телевизору сөндүрүб отағына тәрәф јоллананда, архадан сәсләндим:
– Баба, Иосл әми илә бахмаға ҝетдијимиз фишәнҝләр әслиндә ҝүллә иди?
Бабам ҹаваб вермәди. О, ҹаваб вермәјәндә икинҹи дәфә сорушмаға ҹүрәт еләмирдим. Амма баша дүшүрдүм ки, елә олмасајды, бабам «јох» дејәрди. Каш ки, о даға ҝетмәздик. Мән дә әл чалмаздым. Бәлкә дә, о ушаглар өләндә мән әл чалырдым?! Ахы, бабам нијә ораја ҝетмәјимизә разылыг верди? Һәмишә јүксәк ҝөзлә бахдығым бабам, нәдәнсә елә бил, ҝөзүмдә кичилмишди. Даһа она әввәлки кими баха билмирдим. Мәнә елә ҝәлирди ки, о, гәддар адамдыр. Бәлкә дә, һәрбчи олмағы ону гәддар еләјиб.
Бабам отагдакы столун сијирмәсиндән бир сигарет ҝөтүрдү. Атам сигаретини һәмишә ора гојурду. Бабам сигарет чәкән дејилди. Ону бирҹә дәфә нәнәми басдырыб ҝәләндә сигарет чәкән ҝөрмүшдүм. Бир дә инди... Сигарети јандыранда әлләри дә әсирди. Ејвана чыхды. Онун јанына ҝетмәк истәсәм дә, өзүмлә баҹармадым. Горхдум ки, она аҹы бир сөз дејәрәм. Отағыма ҝетдим. Јорғанымын алтына ҝирдим. Ағламасајдым, үрәјим партлајарды. Фикирләшмәк истәјирдим. Амма фикирләшмәјә имкан тапмамыш јуху мәни апарды. Нәдәнсә бу дәфә јухума, үзүнү анҹаг шәкилдә ҝөрдүјүм, әмим ҝәлди. Палтары, һәмишә тәсәввүр еләдијим кими иди-ганлы. Голлары да јох иди. Бир дә мәнә бахыб ағлајан о голлары кәсик гыз... Амма бу дәфә ағламырды. Бахырды. Мән исә һәлә дә ағлајырдым. Јенә һәмин фишәнҝләрин сәси ҝәлирди. Мән дә әл чалырдым. Һәр дәфә әлләрими бир-биринә вуранда бир дәстә шикәст адам әмәлә ҝәлир, гаршымда дајанараг мәнә бахырдылар. Башымы тутуб гышгырдым: «Ахы, мән нијә әл чалдым?!» Өз сәсимә ајылдым. Дилимдә үрәјими парчалајан һәмин сөзләр варды: Ахы, мән нијә әл чалдым?! Каш ки, әл чалмаздым!
Мүәллиф: Кәмалә Мирмәҹидли
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
