АБНА24 Хәбәр Верир, Имам Әмирәлмөминин Әли (ә) “амул-фил”ин (фил или) 30-ҹу илиндә, Пејғәмбәрин (с) һиҹрәтиндән, тәгрибән, 24 ил әввәл, Рәҹәб ајынын 13-ү Кәбә евиндә дүнјаја ҝөз ачмыш, 40-ҹы һиҹри-гәмәри илинин Рамазан ајынын 21-дә Куфә шәһәриндә шәһадәтә чатмышдыр. Мүгәддәс мәзары Нәҹәф шәһәриндәдир. Атасы Әбу Талиб, анасы Фатимә Әсәдгызыдыр.
Имам Әли (ә) ушаглыг дөврүнү Пејғәмбәрин (с) евиндә кечирмишдир. Атасы Әбу Талибин әһли-әјалы бөјүк вә ҝүзәраны чәтин олдуғундан, Пејғәмбәр (с) онун өвладларындан бирини өз евинә апармаг истәмиш вә һәзрәт Әлини (ә) ҝөтүрмүшдүр. Пејғәмбәр (с) буну Әбу Талибин она – јетим вә ата-анасыз галдығы заман – етдији јахшылыгларын мүгабилиндә бир нөв көмәк һесаб едирмиш; әслиндә, бу ифтихарын һәзрәт Әлијә (ә) нәсиб олмасы Аллаһын ирадә вә истәји илә олмушдур. Елә бир ифтихар ки, Фатимәдән (ә) башга, һеч ким она шәрик ола билмәмишдир. Пејғәмбәр (с) имам Әлини (ә) өз өһдәсинә ҝөтүрәркән бујурмушдур: “О кәси сечдим ки, Аллаһ-Таала да ону мәним үчүн сечмишдир.” (“Мәгатилут-талибин”, Әбүлфәрәҹ Исфаһани, сәһ.15.)
İmam Əli (ə) öz xilafəti dövründə “Qasiə” xütbəsində uşaqlıq illərinin tərbiyəsinə işarə edərək buyurmuşdur: “Siz (Peyğəmbərlərin səhabələri) mənim Peyğəmbərlə yaxın qohumluğumu və mənim onunla olan xas mövqeyimi yaxşı bilirsiniz. Bilirsiniz ki, mən uşaq olarkən Peyğəmbər (s) məni öz qucağına alıb, bağrına basar və məni öz yatağında yatızdırardı. Belə ki, mən onun bədəninə yapışaraq onun iyini hiss edərdim. O, mənə yemək yedizdirərdi. Mən anasının ardınca düşən uşaq kimi həmişə onun ardınca düşərdüm. Gündə bir əxlaqi məsələni mənə öyrədər və tapşırardı ki, ona riayət edim.” (“Nəhcül-bəlağə”, 192-ci xütbə, Sübhi Saleh.)
ИМАМ ӘЛИ (Ә) ПЕЈҒӘМБӘРИН (С) КӘНАРЫНДА
Пејғәмбәри-Әкрәм (с) пејғәмбәрлијә сечилмәздән габаг илин бир ајыны “Һира” мағарасында кечирәр вә бу бир ајы ибадәтлә мәшғул оларды. Бир ај баша чатдыгдан сонра, әввәл ҝәлиб Кәбәни тәваф едәр, сонра евә гајыдарды. Тарихи фактлардан мәлум олур ки, Пејғәмбәр (с) имам Әлијә (ә) олан хүсуси әлагәсинә ҝөрә ону да өзү илә “Һира” мағарасына апарарды. Вәһј мәләји Ҹәбраил илк дәфә “Һира мағарасына” ҝәлиб Пејғәмбәрин (с) Аллаһ-Таала тәрәфиндән пејғәмбәрлијә сечилмәси хәбәрини чатдыранда, имам Әли (ә) дә о һәзрәтин јанында иди. Пејғәмбәр (с) Мәдинәјә һиҹрәт етдикдән сонра мүшрикләр вә јәһудиләрлә бир чох мүһарибәләр апармышдыр. Бу мүһарибәләрин ијирми једдисинә (бөјүклү-кичикли) Пејғәмбәрин (с) өзү рәһбәрлик етмиш вә ијирми једди дөјүшүн ијирми алтысында имам Әли (ә) иштирак етмишдир. Тәкҹә Тәбук дөјүшүндә имам Әли (ә) иштирак етмәмишдир. Онда да Пејғәмбәрин (с) әмрилә Мәдинәдә галмышдыр. Чүнки мүнафигләр Пејғәмбәрин (с) Мәдинәдә олмамасындан истифадә едиб, шәһәрдә чеврилиш едә биләрдиләр. Буна ҝөрә дә, Пејғәмбәр (с) имам Әлини (ә) Мәдинәдә сахламышды ки, мүнафигләрин чеврилишинин гаршысыны алсын.
ИМАМ ӘЛИ (Ә) ПЕЈҒӘМБӘРДӘН (С) СОНРА
Имам Әли (ә) Пејғәмбәрдән (с) сонра Ислам һөкумәтини идарә етмәк үчүн ән сәлаһијјәтли шәхс олмушдур. Ислам аләминдә Пејғәмбәрдән (с) башга һеч кәс фәзиләт, тәгва, фигһ, һөкумәт (гәзавәт), Аллаһ јолунда ҹиһад вә бу кими ҝөзәл хүсусијјәтләрдә имам Әлијә (ә) чатмазды. Мәһз бу үстүнлүкләрә ҝөрә имам Әли (ә) дәфәләрлә Аллаһ вә Пејғәмбәр (с) тәрәфиндән мүсәлманларын ҝәләҹәк рәһбәри тәјин олунмушду. “Гәдир Хум” һадисәсиндә дә рәсми олараг тәсдигләнди. Амма Пејғәмбәрин (с) вәфатындан сонра хилафәт јолу тамамилә дәјишдирилди. Әбу Бәкр хилафәт күрсүсүндә әјләшди. Ондан сонра Өмәр, сонра да Осман һакимијјәтә ҝәлди. Имам Әли (ә) 25 ил сијаси сәһнәдән вә Ислам һөкумәтинин идарә ишләриндән узаглашдырылды.
ИМАМ ӘЛИ (Ә) ХИЛАФӘТ БАШЫНДА
Үчүнҹү әхлифә Османын малијјә позғунлуглары, бејтүл-малы (үмуми әмлакы) гејри-шәри јолларда истифадә етмәси, Бәни-Үмәјјә гәбиләсиндән вә өз гоһумларындан олан налајиг вә сәлаһијјәтсиз шәхсләри вәзифәјә ҝәтирмәси, мүһаҹир вә ја әнсардан олан сәлаһијјәтли шәхсләри ишдән узаглашдырмасы вә дөвләтин бүтүн ишләрини Бәни-Үмәјјәнин ихтијарында гојмасы ҹамааты гәзәбләндирмишди. Осман, ләјагәтсиз иҹра башчыларынын дәјишдирилмәси илә бағлы ҹамаатын шикајәтләринә бахмадығына ҝөрә, нәһајәт, ҹамаат онун һөкумәтинин әлејһинә гијам галдырды. Бу гијам Османын өлүмү илә нәтиҹәләнди. Сонра ҹамаат имам Әлијә (ә) бејәт етди.
ИМАМ ӘЛИ (Ә) ВӘ ҮЧ ҸӘБҺӘ ИЛӘ МҮБАРИЗӘ
Имам Әлинин (ә) һакимијјәтинин әсл әдаләт әсасында идарәсинә бир сыра шәхсләр дөзә билмирдиләр. Беләликлә дә, онлар имам Әлинин (ә) һөкумәти гаршысында мүхалиф бир ҹәбһә јаратдылар. Бу мүхалифәт сонда “Накисин”, “Гаситин” вә “Маригин” дөјүшләри илә нәтиҹәләнди. 1. “Накисин” дөјүшү (вә јахуд Ҹәмәл дөјүшү): “Накисин” әрәб сөзү олуб, “әһд-пејманларыны позанлар” мәнасыны билдирир. Бир груп имам Әлијә (ә) бејәт етдикдән сонра бејәтини позуб, о һәзрәтин (ә) үстүнә гошун чәкдиләр. Тәлһә вә Зүбејр онлара башчылыг едирди. Тәлһә вә Зүбејр имам Әлијә (ә) бејәт етдикдән сонра о һәзрәтдән Бәсрә вә Куфә шәһәрләринә вали (башчы) тәјин олунмаларыны истәдикдә, Имам (ә) онларын бу истәји илә разылашмады. Нәһајәт, онларын һәр икиси “үмрә” һәҹҹи бәһанәси илә Мәккәјә јола дүшдүләр. Мәккәдә Бәни-Үмәјјә тәрәфиндән гарәт олунмуш “бејтүл-мал”дан истифадә едәрәк орду јарадыб Ајишә илә бирликдә Османын гысасыны алмаг бәһанәси илә Бәсрәјә үз тутдулар. Бәсрәни өз әлләринә кечиртдиләр. Имам Әли (ә) бу һадисәдән хәбәрдар олуб онлары арадан ҝөтүрмәк мәгсәдилә орду илә Бәсрәјә тәрәф һәрәкәт етди. Бәсрә јахынлығында гызғын дөјүш нәтиҹәсиндә имам Әли (ә) галиб ҝәлди вә “накисин” зүмрәси мәғлубијјәтә уғрады. Бу дөјүш һиҹрәтин 36-ҹы илиндә баш вермишдир. 2. “Гаситин” (һагдан дөнмүшләрин) дөјүшү (вә јахуд Сиффејн дөјүшү): Мүавијә һәлә имам Әли (ә) хәлифә олмаздан нечә ил габаг Шамда өзүнүн хәлифә олмасы үчүн бир сыра һазырлыглар ҝөрмүшдү. Имам Әли (ә) хилафәтә ҝәлҹәк, Мүавијәнин ишдән кәнарлашмасы әмрини верди (Мүавијә Осман тәрәфиндән Шама вали тәјин едилмишди) вә онун бир ан белә ишдә галмасына разылыг вермәди. Мүавијә дә Имамын әмрини гәбул етмәди. Мүсәлманларын хәлифәси имам Әли (ә) “Ҹәмәл” дөјүшүндән сонра, Ҹәрир ибн Абдуллаһы Мүавијә илә мүзакирә етмәк вә ондан бејәт алмаг үчүн Шама ҝөндәрди. Мүавијә бу дәфә дә тәслим олмады вә һәтта Османын гисасыны алмаг бәһанәси илә имам Әли (ә) илә дөјүш елан етди. Имам Әли (ә) мәҹбуријјәт гаршысында галыб дөјүшә һазырлашды. Бөјүк бир одру илә Куфәдән һәрәкәт едиб, Сиффејн чөлүндә Мүавијәнин ордусу илә үзләшди вә беләҹә, ики орду арасында ағыр дөјүш баш верди. Дөјүшдән бир нечә ҝүн сонра, имам Әлинин (ә) ордусу гәләбәјә бирҹә аддым галмыш, Әмр ибн Ас мәғлубијјәтдән гуртулмаг үчүн һијләјә әл атды вә Гурани-Кәрими низәләрин уҹуна тахараг имам Әлинин (ә) ордусу арасында ихтилаф вә тәфригә салды. Мүавијәнин ордусундан беш јүзә јахын дөјүшчү Гураны низәләрә тахыб сыраларыны Гуранла бәзәјәрәк, белә фәрјад етмәјә башладылар: “Еј Ираг Әһли! Бизимлә сизин аранызда һаким Аллаһын китабыдыр. (Һәр ики тәрәф дөјүшдән әл чәкиб, Гуранын һөкмүнә тәслим олсун!)” Имам Әлинин (ә) ордусу бу сәсләри ешидиб низәләрә тахылмыш гуранлары ҝөрдүкдә, чохлары алданараг, о һәзрәтә дедиләр: “Мүавијә дүз дејир вә сәни Аллаһын китабына дәвәт едир. Онун дәвәтини гәбул ет!” Имам Әли (ә) бујурду: “Дөјүшә давам един, мүгавимәт ҝөстәрин ки, гәләбә јахындыр. Онларын дәвәтинә етина етмәјин ки, һијлә вә мәкрдән башга бир шеј дејил!... Мән онларла мәһз Гуранын һөкмүнә гаршы олдугларына ҝөрә дөјүшүрәм... Мән онлары (Мүавијә, Әмр ибн Ас вә башгалрыны) сиздән јахшы таныјырам.” Әмр ибн Асын һијлә вә мәкри өз ишини ҝөрдү. Имам Әлинин (ә) ордусундан он минә јахыны дөјүшдән әл чәкиб атәшкәслә разылашды вә шамлыларын истәјинә мүсбәт ҹаваб верди. Әшәс вә тәрәфдарлары әлләриндә силаһ о һәзрәтин мүгабилиндә дајаныб дедиләр: “Онларын дәвәтини гәбул ет, әкс-тәгдирдә, Османы өлдүрдүјүмүз кими, сәни дә өлдүрәрик.” Имам Әли (ә) өјүд-нәсиһәт етсә дә, онлара азаҹыг белә тәсир ҝөстәрмәди вә нәһајәт, мәҹбуријјәт гаршысында галыб “һәкәмијјәт” мәсәләсинә разылыг верди. Гәрар олду ки, мүһарибәјә сон гојулсун вә һәр ики тәрәфдән бир нүмајәндә сечиләрәк мәшвәрәт әсасында мүәјјән бир заман вә мәканда, үмуми мәҹлисдә вә һәр ики ордунун бөјүкләри гаршысында мүһакимә јүрүдәрәк Ислам үммәтинә рәһбәр тәјин етсинләр. Мүавијә мүһакимә үчүн Әмр ибн Асы тәјин етди. Имам Әлијә (ә) атәшкәс вә “һәкәмијјәт” мәсәләсини гәбул етдирән, сонрадан да “хәвариҹ” адыны дашыјан мүхалифләр исә Әбу Муса Әшәрини тәјин етдиләр. Имам Әли (ә) онун бу ишә ләјагәт вә сәлаһијјәтли олмадығыны билдириб, Ибн Аббасы, јахуд Малики Әштәри вә јахуд да Әһнәф ибн Гејси мүһакимә үчүн тәјин етсә дә, о һәзрәтлә разылашмадылар вә Әбу Муса Әшәрини сечдиләр. Бир сөзлә, данышыглар заманы Әмр ибн Ас һијләҝәрликлә Әбу Муса Әшәријә баша салыр ки, Ислам үммәти ики нәфәрин – Әли вә Мүавијәнин үстүндә бир-бирилә мүхалифәтә галхмышдыр. Ҝәл, сән Әлинин нүмајәндәси кими Әлини хилафәтдән кәнарлашдыр, мән дә Мүавијәнин нүмајәндәси кими Мүавијәни хилафәтдән кәнарлашдырым. Сонра мүсәлманлар јығышыб, өзләринә јени бир хәлифә тәјин етсинләр. Әбу Муса Әшәри, Әмр ибн Асын һијләсинә алданыб онунла разылашыр. Һәр ики тәрәф бу нәзәрин елан олунаҹағыны гәрар верир. Мүһакимә үчүн тәјин олунмуш вахт ҝәлиб чатдыгда, Әмр ибн Ас һијләҝәрликлә Әбу Муса Әшәријә дејир: “Минбәрә биринҹи сән чых, чүнки сән Пејғәмбәрин (с) сәһабәсисән. Мән сәндән габаға кечә билмәрәм.” Мәҹлисдә иштирак едән Ибн Аббас, Әбу Муса Әшәријә дејир: “Гој, өнҹә Әмр ибн Ас нәзәрини десин, јохса, о, сәни алдадаҹаг!” Әбу Муса Әшәри, Ибн Аббасын сөзүнү гәбул етмәјиб, минбәрә чыхыр вә ҹамаатын һүзурунда белә дејир: “Биз мәшвәрәт вә арашдырмалардан сонра белә гәнаәтә ҝәлдик ки, һәм Әлини (ә), һәм дә Мүавијәни хилафәтдән кәнарлашдырыб, хәлифә сечимини мүсәлманларын өһдәсинә гојаг. Буна әсасән, мән бу үзүјү бармағымдан чыхартдығым кими, Әлини дә хилафәтдән кәнарлашдырырам.” Ондан сонра Әмр ибн Ас минбәрә чыхыб дејир: “О, Әлини хилафәтдән кәнарлашдырды. Мән дә ону хилафәтдән кәнарлашдырыб, бу үзүјү бармағыма тахдығым кими, Мүавијәни хилафәтә тәјин едирәм.” Беләликлә, Әмр ибн Ас, Әбу Муса Әшәрини алдадыб, Мүавијәни хәлифә елан едир. Гаситин дөјүшү һиҹрәтин 37-ҹи илиндә баш вермишдир. Бу дөјүш тарихдә Сиффејн дөјүшү ады илә мәшһур олмушдур. “Маригин” дөјүшү (вә јахуд Нәһрәван дөјүшү): “Маригин” (јолуну азмышлар) имам Әлини (ә) Әбу Муса Әшәри илә Әмр Асын данышыгларына разы олмаға (һәкәмијјәтә) мәҹбур етмиш дәстәдир. Данышыглардан бир нечә ҝүн сонра бу дәстә өз ишләриндән пешман олуб, имам Әлидән (ә) данышыгларын нәтиҹәси илә разылашмамасыны истәдиләр. Анҹаг имам Әли (ә) елә бир шәхс дејилди ки, өз әһдинә вәфасыз чыхсын вә пејманы позсун. Бу дәстә иши белә ҝөрүб, имам Әлијә (ә) гаршы орду топламаға башлады вә һиҹрәтин 38 јахуд 39-ҹу илиндә Нәһрәван адлы бир јердә о һәзрәтлә һәмин дәстә арасында дөјүш баш верди. Имам Әлинин (ә) ордусу бу дөјүшдә дә галиб ҝәлди. Анҹаг кин-күдурәт јенә үрәкләрдә галды. Нәһајәт, 40-ҹы һиҹри илинин Рамазан ајынын 19-да Ибн Мүлҹәм намазда сәҹдә һалында олан имам Әлинин (ә) башыны зәһәрли бир гылынҹла јаралады. Бунунла да, о һәзрәт ики ҝүндән сонра, Рамазан ајынын 21-дә, 63 јашында икән шәһадәтә јетди вә Нәҹәфи-Әшрәф шәһәриндә торпаға тапшырылды. (“Сиреји-пишвајан” (Мәсум имамларын һәјаты), Устад Меһди Пишваји, “Имам Әлинин (ә) һәјаты” бөлүмү; “Мәсум имамларын иҹтимаи-сијаси һәјаты”, Устад Рәсул Ҹәфәрјан, “Имам Әлинин (ә) һәјаты” бөлүмү.)
Рза Шүкүрлү (Маиде.Аз)
342/
