Истедадынызы тапын Ислам әхлагыынын илк мәрһәләси нәфсин тәмизләнмәсидир. Инсан онун васитәтилә оду өзүндән узаглашдырыр. Ондан сонра нөвбә евиндир (аиләниндир). Үчүнҹү мәрһәлә исә ҹәмијјәтин тәмизләнмәси, идарә олунмасы вә онун оддан узаглашдырылмасыдыр. Истедадынызы тапын! Аллаһ-таала мүхтәлиф фәрдләрә хүсуси истедадлар вермишдир. Онлары тапмаг вә ишә салмаг лазымдыр. Ҝәнҹлијимдә бир нәфәрлә ҝөрүшдүм. Она ијирми дәфә “Сујути” китабы тәдрис олунса да һеч бир шеј өјрәнмәмишди. Амма о шәхсин мемарлыг истедады, мәһарәти вар иди. “Фејзијјә” мәдрәсәси тикилән заман бинанын бир һисссәни онун өһдәсиндә гојдулар. О да ону ҝөзәл шәкилдә баша вурду. Бинанын онун өһдәсинә дүшән һиссәсиндә хүсуси инҹәлик вә ҝөзәллик ҝөрүнүрдү. Мөһкәм вә ејбсиз иди. Ишләр өз ахарында ҝедир, рузиҝар доланыр. Бизим үчүн галан исә мәнәвијјатымыздыр. Иснан нијјәтинин архасынҹадыр. Еһтијатлы олмалыјыг ки, пис әмәлли, пис сөзлү, пис дүшүнҹәли олмајаг. Биздән јахшы бир нијјәтлә пис бир иш баш версә, Аллаһ ону ислаһ едиб јахшылыгла дәјишәр. Нијјәт нә гәдәр хејир вә дүз олса ишләр о гәдәр ејбсиз вә дүз олаҹаг. Иншаллаһ Аллаһын разылығы да әлдә олунҹаг. Тәлим вә нәфсин тәмизләнмәси Инсан өзүнү дүзәлтмәк - јаратмаг уғрунда лазыми мәрһәләни кечмәјибсә иҹтимаи ишләрә әл атмамалыдыр. Һөвзәдә олан шәхсләр өзләрини дүзәлтмәмиш иҹитимаи вә сијаси ишләриә ҹәзб олсалар мүтләг онларын зәрәри хејириндән чох олаҹаг. Бир мәгама чатмаг үчүн китаблары сүрәтлә охумаг ағылсызлығыны кәнара гојмаг лазымдыр. Дәрсләр һөвсәлә илә охунмалыдыр. Устадларын һүзурундан фајдаланмаг лазымдыр. Нәфсә тәсир етсин дејә устадын әхлагына диггәт едилмәлдир. Бундан башга тәләбә өзүнә диггәт етмәлидир. Өзүмүздән хәбәрсиз олсаг агибәтимиз јахшы олмајаҹаг. Инсанын өзүнү дүзәлтмәси ардыҹыл вә ҹидди сәј тәләб едир. Һамымыз буну билмәлијик ки, елм јалныз нәфсин тәмизләнмәси илә сәмәрә верәҹәк, гүдрәт фајдалы, хидмәт дәјәрли олаҹаг. Адам олмаг үчүн чалышмаг Бир мүддәт бир шәһәрин әтрафына ҝедиш-ҝәлишимиз вар иди. Бир шәхс моллалыг базары ачараг мүгәддәслји әлиндә газанҹ аләтинә чевириб, ҹамааты алдадырды. Мәишәтини дини сатараг тәмин едирди. Бунунла белә јенә дә ҝүзәраны чәтин кечирди. Елмин тәлими нәфсин тәмизләнмәси илә јанашы олмалыдыр. О дејиләнләрә әмәл етмәдији үчүн дүз јола дүшмүрдү. Бир ҝүн мәндән онун сөзүнү ҹамаата чатдырмағымы истәди. Она дедим: -Адам олмағы гәрара ал! Белә етсән әмин ол ки, ҹамаат сәнин сорағына ҝәләҹәк. Деди: -Сиз дејин “адам ол”, мән дә олум. Дедим: - Адам ол! О да бүтүн ишләрини кәнара гојуб адам олду. Мән өмүр боју тәкҹә бир нәфәри ҝөрдүм ки, адам олмағы бир дәфә гәрара алмагла адам олду. О адам олмаг үчүн зәмин јаратмышды вә буна наил олду. Нәфсин тәмизләнмәси - проблемләрин ачары Он дөрд јашымда ағыр хәстәлијә тутулмушдум. Давамлы ган итирирдим. Һалым чох пис иди. Аллаһдан истәдим ки, лүтф вә мәрһәмәти илә мәнә шәфа версин. Әлһәмдулиллаһ шәфа тапдым. Елә о јашымдан етибарән мәндә Аллаһын дәрҝаһына диггәт вә үмид јаранды. Ҹидди, ағыллы вә мәнтигли шәкилдә нәфси тәмизләмәјә башаладым. Бүтүн ҝүнүму тутан дәрс вә чалышмаларла јанашы бир ан да белә Аллаһы јаддан чыхармадым. Өзүмү Аллаһын јанында ҝөрүрдүм, Онун варлығы мүгабилндә өзүмү һеч сајырдым. О ҝүндән башлајаг алгыш, тәриф, шөһрәтин тәсиринә дүшмәдим. Ҝүнләрими дәрс вә оруҹла, ҝеҹәләрими мүталиә вә дүшүнҹә илә кечирирдим. Мәндә Аллаһа гәрибә бир үмид јаранмышды. Ондан башга, һамыдан үмидими кәсдијими һисс едирдим. Бу үздән ҝеҹәләр разү нијаза чох сәј едирдим. О заман елм һөзләриндә вәзијјәт белә иди. Јадымдадыр, јашым он алтыдан артыг дејилди. Сүбһ азанындан бир саат өнҹә “Фејзијјә”дә олардым. Бәзән ҝөзүм орада олан тәләбәләрин һүҹрәләринә (отагларына) дүшәрди. Бириндән башга бүтүн отагларда ишыг јанырды. Бүтүн тәләбәләр ҝеҹә сәһәрәдәк ојаг галар, вахты дүшүнмәклә кечирирдиләр. Елә севинҹли идиләр ки, санки јохсуллуға әһәмијјәт вермирдиләр. О заман тәләбәләрин чох вахты нәфсин тәмизләнмәси илә кечирди. Онлар үчүн пислик-јахшылыг, елм, гүдрәт, хидмәт, натиглик габилијјәти вә вилајәтдән дәм вурмаг өнәмли сајылмырды. Онларын јеҝанә һәдәфи нәфси тәмизләмәк иди. Нәфсин тәмизләнмәси илә елм сәмәрә верир, гүдрәт фајдалы олур, хидмәт дәјәрыли олур. Фәрдләрин дәјәр вә гијмәти, уҹалығы нәфси тәмизләмәклә, өзүнү дүзәлтмәклә, Аллаһа диггәтлә өлчүлүр. Инсан, нәфсини тәмизләмәклә нә гәдәр чох мәшғул олса, проблемләр өз һәллини тапаҹаг, дөзүлмәз олмајаҹаг. Онун архасынҹа да илаһи разылыг бүтүн мәсәләләри һәлл едәҹәк. Бу әсас мәсәлә унудулса, бүтүн зәһмәтләр һәдәрә ҝедәҹәк. Бәли, нәфсин тәмизләнмәси мәсулијјәтли шәхсләри салеһ, ҹаныјанан фәрдә чевирир. Нәфси пакламаг руһаниләрә тәсир бағышлајыр (әмәл вә сөзүнү тәсирли едир), онлары мүвәффәгијјәтә чатыдырыр. Нәһајәт, ҹәмијјәт дә пак вә сәфалы олур. Нәфси пакламаг, илаһи мәрифәтләрин дәрк олунмасы үчүн ачардыр. Аллаһ кәламыны, пејғәмбәрләрин сөзүнү, “Нәһҹүл-бәлағә”ни вә “Сәһифәтүн-сәҹҹадијјә”ни анламаг исәтәјән шәхс нәфсини пакламалыдыр. Сөзү ҝедән тәмизлик, паклыг мүхтәлиф шәкилләрдә дәрк олуна биләр. Мүтәкәллимләрин (“Кәлам” елми мүтәхәссисләринин) “пакланмаг” һаггында дедикләрини анлајаҹағыныз мәлум дејил. Ола биләр ки, мүхтәлиф фәрдләр фәргли шәкилләрдә ону анласынлар. Гуран: “Пак олмајынҹа она тохунмајын” (Ла јәмуссуһу илләл мүтәһһәрун) “Вагиә” сурәси, ајә 79. Инсан, нәфсини пакламадыгҹа Гуран кими (сон дәрәҹә дәјәрли) мүгәддәс китабы дәрк едә бимәз. Һикмәтли бир кәламла ифадә етсәк: инсан нәфсани рәзиләтдән, ширкдән тәмизләмәдикҹә Аллаһ китабы илә үнсијјәт гура билмәз. Фигһи аспектдән ајәнин мәнасы о демәкдир ки, Гурана дәстәмазсыз әл вурмаг, бәдән үзвләрини она тохундурмаг олмаз. Бу да өз јериндә дүздүр - бу да тәмизликдир. Паклыг паклыгдыр. Әшјанын һәгигәтинин дәрк олунмасы Еј Аллаһ ! Бизә әшјалары олдуғу кими (маһијәтини) ҝөстәр! (Әллаһуммә әрина әшјаи кәма һијә) Һәгигәтләри дәрк етмәк һаггында дејибләр: Әшјаларын һәгигәти, илаһи мәрифәтдән башга бир шејлә әлдә олунмаз. Ујдурма вә инсанын нәфсиндән гајнагланан дәлилләрлә һәгиги мәрифәт әлә ҝәлмәз. Һәгигәти анламығын мәншәји илаһи олмалыдыр, бу анлајыш инсанын руһундакы илаһиликдән гајнагламадыр. Нәфси пакламаг зәруријәти Инсан, нәфсини паклајыб илаһилик газанарса, бүтүн рабитәләрини, вәзифәләрини она тәјин олунмуш бир ишҹи кими јеринә јетирир. Инсан јалныз илаһи олдуғу тәгдирдә илаһијјаты аналаја биләр (илаһилји дәрк едә биләр). Јалныз илаһиликлә илаһи елмләрә јијәләмәк мүмкүндүр. Өзүнү, аиләни вә иҹитмаијјәти пакламаг Әхлаги дәрсләрдән бириндә дејилир: Ислам әхлагынын илкин мәрһәләси нәфси тәмизләмәкдир. Онун васитәсилә инсан (ҹәһәннәм аловуну) оду өзүндән узаглашдырыр. Сонра нөвбә евә, аиләјә чатыр. Үчүнҹү мәрһәлә исә ҹәмијјәти тәмизләмәк, онлары оддан узаглашдырмагыр. Бу үч мәрһәләни кечмиш шәхс камил инсандыр. Мәһз бундан сонра шәхс ҹәмијјәти идарә етмәк сәлаһијјәтинә маликдир. Ислами һөкүмәтин вәзифәси ҹәмијјәти һисс аләминдән ајырыб метафизика (диҝәр аләмин һәгигәти) һаггында данышмагдыр. Пејғәмбәрләр, илаһи сијасәтчиләр ҹәмијјәти төвһидә јөнәлдир. Бәндәлији, инсаны вә дүнјаны төвһидлә анламаг мүмкүндүр. Пејғәмбәрләр нәфсани паклығы, мәнәвијјаты дүзәлтмәјә өзләриндән башлајырдылар. Ондан сонра аиләләринә, сонра да ҹәмијјәтә үз тутурдулар. Аллаһ өвлијалары ријазәтлә нәфси паклајыб бир ҝүнәш кими парлајыр, әтрафы нурландырырлар. Һәгигәт јолунда көмәјә еһтијаҹ дујанлар ҝүнәш кими сачан пејғәмбәрлик шүасы, ај кими паралајан вилајәт нуру илә һидајәт олур. Пејғәмәрләрин вә өвлијаларын тәрбијә үсулу сөз дејил, әмәл иди. Онларын давранышы, әмәлләри бүтүнлүклә һидајәт тәлимидир. Башга сөзлә десәк, јаранмыш инсан өзүнүн нә гәдәр дәјәрли олуғуну билмир. Сөзүн гысасы будур ки, бүтүн бунлар инсанын өзүнү ислаһ етмәси вә нәфсини пакламасы илә ҝерчәкләшир. Өзүнзү нә гәдәр дүзәлтсәниз, ҹамаат да бир о гәдәр дә дүзәләр. Ҹамаат сизин јалан данышмадығыныза әмин олсалар гарәт етмәзләр. Елә бу өзү дә ҹамааты ислаһ етмәјин бир јолудур. Аллаһ еләсин ки, һамы, дүнја вә игтисадијјатыны, мәишәтини тәмин етмәји дүшүндүјү кими, өзүнү (мәнәвијјатыны) да дүшүнсүн. Өзүнүзү ислаһ етдјиниз тәгдирдә һәр бир шеј онунла јанашы дүзәләҹәк. Әҝәр инсан дүзәлсә, Аллаһ-таала онун игтисади дурумуну да јолуна гојар. Тәләбәнин һәјат тәрзи вә иҹтимаи давранышы Тәләбәнин мадди дуруму фөвгәладә јахшыдырса, хәрҹләринин мигдарыны, күтләнин орта тәбәгәсини нәзәрә алараг тәјин етәмәлидир. Даһа јахшысы одур ки, хәрҹләрин сәвијјәси бир гәгәр ашағы өлчүдә олсун. Әкс тәгдирдә мүмкүндүр ки, онун мүәјјән етдији орта сәвијјә, дин һөвзәси тәләбәсинин (шәнинә) адына вә мәгамәна лајиг олмаја. Мәнзил, миник васитәси, јемәк, палтар, сәфәр, зијафәт вә саир хәрҹләрдә тәләбә ҹәмијјәтин орта игтисади дурумуну мејар кими гәбул етмәлдир. Мадди имкандан, зәнҝинләрин өз рифаһы үчүн истифадә етдикләри аваданлыг вә әјләнҹә васитәләринә хәрҹ етмәси иҹазәли дејил. Јејинти мәһсулларыны топдан алмаг (мәсәлән, узун мүддәт әрзиндә истифадә етмәк вә ја бир нечә аилә ү
