Өлкәмиз 1920-ҹи илдә коммунист империјасы тәрәфиндән ишғал едилди. Бу ишғал милләтимизин мәдәнијјәтини, динини, әгидәсини, милли-мәнәви дәјәрләрини дә өз чәнҝинә алды. Милли-мәнәви дәјәрләримиз болшевизмин динсизлик тәҹавүзүнә мәруз галды. Мәсҹидләр дағыдылды, анбарлара, сехләрә чеврилди, мәдрәсәләр гападылды, минләрлә илаһијјатчыларымыз, бөјүк дин алими вә мүтәхәссисләримиз ҝүлләләнди, сүрҝүн едилди, һәбсә алынды, ән јахшы һалда бу репрессијалардан јаха гуртарараг вәтәни тәрк етмәјә мәҹбур олдулар.
70 ил динлә дүшмәнчилик едән болшевик режими Азәрбајҹанда дини биликләри сәһнәдән силиб чыхарды, дини тәһсили гадаған етди, инсанлары диндән узаг мәсафәдә сахлады. Јалныз дәфн мәрасимләрини јола верәҹәк әндазәдә јени “молла” образы формалашдырды. Дини дәјәрләр мәнәви һәјатдан сыхышдырылараг јалныз өлү јујуб, дәфнини кечирмәклә мәһдудлашдырылды. Һәлә бу һәддә олан “дин” дә ССРИ-нин хүсуси хидмәт органларынын ҹидди нәзарәтинә алынды. Бир сөзлә, дин гадаған едилди вә дин алимләримизә гаршы ән кәскин шәкилдә репрессија сијасәти јүрүдүлдү.
Динсиз коммунист империјасы дағылдыгдан, өлкәмиз мүстәгиллијини елан етдикдән сонра милли-мәнәви вә дини дәјәрләримизин бәрпасы үчүн әлверишли шәраит јаранды. Үчрәнҝли бајрағымызда динимизи тәрәннүм едән јашыл рәнҝ бунун санки мүждәчиси иди. Артыг динимизи өјрәниб-өјрәтмәк үчүн гадағалар арадан галхды. Диндар әһали дини биликләрә олан тәләбатыны өдәмәк үчүн тәбии ки, хариҹи дөвләтләрә үз тутдулар. Белә ки, 70 иллик коммунист режиминдән чыхмыш өлкәмиздә али дини билик верән тәдрис мәркәзләри, дини һөвзәләр јох иди. Бу саһәдә һәлә илк көврәк аддымлар атылырды. Бу мәгсәдлә БДУ-да Илаһијјат факүлтәси јарадылды вә ГМИ тәрәфиндән Ислам Университети тәсис едилди. Амма елә онларын өзләри дә һәм хариҹдән мүәллимләр дәвәт едир, һәм дә тәһсилләринин тәкмилләшмәси үчүн өз тәләбәләрини хариҹи дөвләтләрин танынмыш университетләринә ҝөндәрирди. Бүтүн бунлар тәбии иди. Бу минвалла чохлу сајда ҝәнҹ кадрларымыз дүнјанын мүхтәлиф өлкәләриндә диҝәр ихтисасларла бәрабәр, дин вә илаһијјат саһәсиндә тәһсил алыб өлкәјә гајытды. Өз халгына, ҹәмијјәтинә хидмәт етмәк үчүн.
Амма тәәссүфләр олсун ки, әксәр һалларда бу кадрлара мүнасибәт һеч дә үрәкачан олмады. Өлкәдән кәнарда дини тәһсил алмаг үчүн јолланан тәләбәләр дәрһал хүсуси органларын нәзарәтинә ҝөтүрүлүр, бир чох һалларда онлара потенсиал ҹинајәткар мүнасибәти бәсләнилир вә с. Нә үчүн? Бәјәм онлар һамылыгла “гара сијаһыја” дүшүләси шәхсләрди? Бәјәм онларын тәблиғ етдији дәјәрләр елә бу милләтин өз дини дәјәрләри дејилми? Бәјәм хариҹдә тәсир алтына јалныз елә дин саһәсиндә тәһсил аланлар, үстәлик, јалныз Ислам динини өјрәнәнләр дүшә биләр? Нә үчүн чәтинликләрлә вәтәндән узагда, гәриб елдә дин тәһсили алан вәтәндашларымыза һәлә бүнөврәдән белә скептик вә гејри-сәмими мүнасибәт бәсләнилмәли иди? Бәли, әҝәр онлар арасында өлкәмизин мәнафејинә зидд фәалијјәт ҝөстәрәнләр оларса, шүбһәсиз ки, бунун гаршысы мүвафиг органлар тәрәфиндән алынмалыдыр. Һәм дә, ајры-сечкилик гојулмадан. Бу һалда хариҹдә дини тәһсил алмасы амили дејил, онун бир фәрд олараг конкрет аддымлары нәзәрдә тутулур. Амма өлкәдән кәнарда дини тәһсил алмыш вәтәндаш ганун чәрчивәсиндә фәалијјәт ҝөстәрирсә, нә үчүн онун фәалијјәтинә гадағалар гојулмалыдыр? Кимсә гануну позурса, онун барәсиндә һүгуг-мүһафизә органлары мүвафиг өлчү ҝөтүрүр. Истәр хариҹдә тәһсил алсын, истәр алмасын. Бунун онун тәһсилинин һарада алмасына вә һансы ихтисаса јијәләнмәсинә нә дәхли ола биләр?
Коммунист империјасы дағылды, үстән 20 ил өтдү, амма ҝөрүнүр дин алимләримизә, илаһијјатчыларымыза гаршы болшевик әһвал-руһијјәли сијасәт һәлә дә давам етмәкдәдир. Чүнки дин алимләримизин әксәријјәти објектив сәбәбләрдән мәһз елә өлкәдән кәнарда тәһсил алыблар. Сон илләрдә онлара гаршы ҝерчәкләшән сијасәт ҝөз габағында. Өтән ил орта мәктәбләрдә тәтбиг едилән һиҹаб гадағасы вә бу гадағаја дин алимләринин етиразлары исә онлара гаршы јени бир репрессија далғасына сәбәб олду.
Дүнјанын һәр јериндә дин алимләринә сајгы ҝөстәрилир. Биздә исә Ислами сферада бир проблем мејдана ҝәлдикдә, онлар полис бөлмәсинә апарылыр, тәһдидләрлә, тәгибләрлә үзләширләр. Өлкәдә дини азадлыгларла бағлы, хүсусилә мәктәбләрдә, дөвләт идарәләриндә һиҹаб гадағасыјла бағлы јаранмыш вәзијјәтә тәбии етираз сәсини чыхаран дин алимләримиз сахланылыр, һәдәләнир, тәһгир едилир, етираз дәрәҹәси јүксәлдикдә дөјүлүр вә һәтта шәрләниб һәбсә атылыр. Дүнјанын һарасында дин алиминин ҹибиндән наркотик маддә “тапыла” биләр? Демәли дин алимләринә гаршы репрессија сијасәти дәјишик формада давам едир. Амма нә үчүн? Бәјәм хариҹдә тәһсил алмыш дин алимләридирми өлкәнин сабитлији үчүн тәһлүкә? Там әксинә, алимләримиз дини мүһитдә сабитлијин гарантыдыр. Өтән ил Мәһәррәм ајыны јада салаг. Мәһз Мәһәррәм ајы әрәфәсиндә Тәһсил назирлијинин ҝөстәришилә орта мәктәбләрдә һиҹаб гадағасы тәтбиг едилди. Бу гадаға диндар аиләләри, вәтәндашлары һиддәтә ҝәтирди, мәһәррәмликдә ҹошан дини һиссләр дә буна тәкан верди ки, минләрлә диндар Тасуа-Ашура ҝүнләриндә күчәләрә чыхыб етираз аксијасы кечирсин. Дини кәсимлә әлагәси олан һәр кәс үчүн ҝүн кими ајдын иди ки, вәзијјәт критик һәддә ҝәрҝин иди. Лакин 14 декабрда дин алимләримиз дини кәсимә бирҝә мүраҹиәт үнванлады: “Сиз әзиз инанҹлылара чағырыш едирик ки, тәхрибатлара јол вермәмәк үчүн Тасуа-Ашура ҝүнләриндә һәр һансы формада һиҹабла бағлы етираз аксијасы кечирилмәсин”. Мүраҹиәтә имза атмыш 11 нүфузлу илаһијјатчыдан 8-и елә хариҹдә тәһсил алмыш алимләримиз иди - Һаҹы Илгар Ибраһимоғлу, Һаҹы Әһлиман Рүстәмов, Һаҹы Јүсиф Бағыров, Һаҹы Зүлфүгар Микајылзадә, Һаҹы Абҝүл Сүлејманов, Һаҹы Ҹејһун Ҹәфәров, Һаҹы Елшән Мустафаоғлу вә Һаҹы Бәхтијар Һүсејнов. Бунлар о чәтин ҝүнләрдә һәр ҹүр тәхрибата сипәр олуб, ҹәмијјәтдә сабитлијин тәмин едилмәси үчүн ҝеҹә-ҝүндүз диндар групларла данышыглар апарды. О дөврдә сабитлијин горунмасында бу шәхсләрин мүстәсна ролу олду. Амма тәәссүфләр ки, репрессија далғасы онлардан да јан кечмәди вә буҝүн кимиси тәгибләр ичиндә, кимиси дә зинданда, аиләләри-өвладлары исә стресс вә горху ичиндә. Беләми гијмәт вермәлијик дин алимләримизә?
Тәкҹә 2011-ҹи илдә хариҹдә Ислам тәһсили алмыш онларла вәтәндаш сахланылыб, онлардан бөјүк бир һиссәси азадлыгдан мәһруметмә ҹәзасына мәһкум олунуб. Бу сырада Мөвсүм Сәмәдов, Азәр Ҹәбијев, Һәсән Мәммәдов, Фәхри Илјасов, Илгар Мусајев, Тале Бағыров, Елшән Аббасов вә сајы 20-ни кечән диҝәр илаһијјатчыларымыз бу ҝүн зинданларда мәһбусдурлар.
2011-ҹи или сона вурдуг. Бу ил әрзиндә хариҹдә тәһсил алмыш нечә дин алимимиз сахланылды, дөјүлдү, тәһгир едилди, аиләләри тәһдид едилди, өвладлары тәһсил һүгугундан мәһрум едилди, тәгибләрә мәруз галды, өлкәни тәрк едиб ҝетди вә нәһајәт мүхтәлиб адларла һәбсә алынды. Илаһијјатчылара, дин алимләринә гаршы белә бир мүнасибәт доғрудурму? Дин алимләримизин аиләләри-өвладлары нијә горху ичиндә јашамалыдыр? Өзләри нә үчүн ҹинајәткар кими тәгиб олунмалыдыр? Инди дә рәсми олараг Милли Мәҹлис јени әлавә вә дүзәлишләрлә хариҹдә Ислам тәһсили аланларын фәалијјәтини гадаған едир, онлары елә өз дини фәалијјәтләринә ҝөрә потенсиал ҹинајәткара чевирир. Дин алимләримиз, илаһијјатчыларымыз бунамы лајигдир?
12 декабр 2011-ҹи ил тарихиндә дини фәлаијјәти мәһдудлашдыран јени ганун гүввәјә минди вә Инзибати Хәталар Мәҹәлләсинин 300-ҹү маддәсинә дәјишикликләр едилди. Бурада хариҹдә дини тәһсил алмыш вәтәндашларымызын, дин алимләримизин пајына дүшән јени гадағалар мүәјјән едилди. Дәјишикликләрә ҝөрә, Ислам дининә аид ајин вә мәрасимләрин Азәрбајҹан Республикасындан кәнарда дини тәһсил алмыш вәтәндашлар тәрәфиндән һәјата кечирилмәсинә ҝөрә инзибати мәсулијјәт тәтбиг едилир. Бу, һамылыгла танынмыш һүгуг принсипләринин кобуд сурәтдә позулмасыдыр. Белә ки, ганунла “Инсан Һүгуглары үзрә Үмуми Бәјаннамә”дә (Универсал Деҹларатион оф Һуман Риҝһтс), “Инсан Һүгугларынын вә Әсас Азадлыгларынын Мүдафиәси һаггында Авропа Конвенсијасы”нда (Ҹонвентион фор тһе Протеҹтион оф Һуман Риҝһтс анд Фундаментал Фреедомс), еләҹә дә Азәрбајҹан Республикасы Конститусијасында нәзәрдә тутулмуш виҹдан вә дин азадлығы, тәһсил һүгугу кобудлугла позулур.
