Тарихин мараглы сәһифәләриндән бири Истанбулун фәтһи һадисәси илә бағлыдыр. Амма бу мовзуну хүсусилә диндар кәсим үчүн даһа мараглы едән онун һәдисләрдә јада салынмасыдыр. Истанбулун фәтһи илә бағлы доғруданмы өнҹәдән нәләрсә дејилиб? Әлбәттә ки, бу кими мөвзуларда һәм тәрәфдарлары, һәм дә мүхалифләри гане тмәк асан иш дејил. Чүнки инсан өз истәјинин ардынҹадыр. Истәјини дәлилсиз гәбул едир , башгаларынын истәјинә дәлил ахтарыр.
Хүласә, нәзәрдә тутулан һәдисдә дејилир:
"Гәстәнтинијјә (Константинопол, Истанбул) мүтләг фәтһ олунаҹаг - онун әмири нә ҝөзәл әмирдир, һәмин орду неҹә ҝөзәл ордудур."
Бу һәдиси мөтәбәр сајанлар вә сајмајанлар вар. Һәдиси Ибн Әби Хејсәмә "әт-Тарих"дә, әл-Бухари "әт-Тарих әс-Сағир"дә... рәвајәт етмишдир. Һәдиси әл-Һаким сәһиһ сајмышдыр вә әз-Зәһәби онунла разылашмышдыр. Амма бәзиләри онун сәнәдини мөтәбәр һесаб етмир.
Фатеһ Султан Мәһәһәммәд дөврүнүн елмләриндән хәбәрдар иди. Алим, шаир вә сәнәткарлары тез-тезјанына топлајар, онларла сөһбәт етмәји хошлајарды. Мараглы вә билинмәјән мөвзулар һаггнда мәгаләләр јаздырар вә онлары арашдырмағы хошлајарды. Даһи сәркәрдә вә идарәчи иди. Фатеһ охумағы чох севәрди. Фарсҹа вә әрәбҹәјә чеврилмиш дини вә фәлсәфи әсәрләри охујарды. Фатеһ Султан Мәһәммәд 1481-ҹи илә гәдәр султанлыг етди.
20јашында Османлы хәлифәси олан Султан II Мәһәммәд Истанбулу фәтһ едәрәк 1100 иллик Шәрги Рома Империјасыны ортадан галдырараг Фатеһ үнванны газанды. Истанбулун фәтһини ҝерчәкләшдирәрәк бөјүк командан олмағы баҹаран Фатеһ Султан Мәһәммәд, дүшмәнләрә Исламын ҝүҹүнү ҝөстәрән һәгиги сәркәрдә вә дөвләт адамы иди. Бу бөјүк инсан 1481-ҹи илдә мај ајынын 3-дә вәфат етмишдир.
Фатеһ Истанбулун фәтһи гајәсини һәјата кечирмәк үчүн маҹарлара, сербләрә вә бизанслылара гаршы јумшаг давранмагда иди. Мәгсәди христианларын бирләшмәсинин гаршысыны алмаг, онлары тәһрик етмәмәк вә вахт газанмаг иди. Мин иллик тарихинин сонуна ҝәлмиш олан Бизанс кичилә-кичилә садәҹә Истанбул шәһәринин сәрһәдләри ичәрисиндә һөкм сүрән бир дөвләт һалына ҝәлмишди. Буна бахмајраг Бизансын варлығы Балканларда мүсәлман һакимијјәти бахымындан тәһлүкә дашымагда иди. Бизанс императорлары Анадолудакы мүхтәлиф сијаси гүввәләри Османлылар әлејһинә тәһрик етмәкдән ҝери галмырды. Һәтта, заман-заман Османлы шаһзадәләри арасандакы тахт-таҹ мүбаризәсинә дә гарышараг дахили низамы позмагда иди. Истанбулун Османлы дөвләти тәркибинә гатылмасы игтисади вә мәдәни јөндән дә әһәмијјәтли мөвгеләрин әлә кечирилмәси демәк иди. Бунунла боғазлар там мәнасы илә нәзарәт алтына алынаҹаг вә Гара дәниздәки тиҹарәт јоллары әлә кечирилмиш олаҹагды. Гараманоғуллары мәсәләсини һәлл едән Фатеһ Султан Мәһәммәд Истанбулун фәтһи үчүн һазырлыглара башлады.
Фатеһ Султан Мәһәммәд һазырлыгларыны тамамладгдан сонра Бизанс Императору Константинә бир елчи ҝөндәрәрәк ган төкүлмәдән шәһәрин тәслим едилмәсини истәмишди. Анҹаг императорун “дөјүшә һазырыг” ҹавабындан сонра Истанбулун гала диварларынын өнүнә ҝәлән Османлы ордусу 4 апрел 1453-ҹү илдә мүһасирәјә башлады. Османлы ордусу Хәлиҹин ҝиришиндә вә Сарајбурну дејилән јердә лөвбәр салмышды. Орду мәркәз, сағ вә сол олараг үч гисмә ајрылмышды. 19 апрелдә едилән илк һүҹумда тәкәрли гүлләләрдән истифадә едилди вә бу һүҹумла Топгапы гала диварларна гәдәр ирәли ҝедилди. Османлы ордусунда әскәрин сајы 150-200 мин арасында иди. Бу гүввәләрә Румели вә Анадолу бәјләринә бағлы мүхтәлиф гүввәләр дә гатылмышды. Чох шиддәтли дөјүшләр ҝетмәкдә иди. Бизанслилар шәһәрин гала диварлары зәдәләнән кими тәмир едирдиләр. Венесијалылр вә с. кими христиан өлкәләр дә өз донанмалары илә Бизанслылара јардым етмәкдә иди.
Фатеһ Истанбулун фәтһини асанлашдраҹаг әһәмијјәтли бир гәрар верди: ҝәмиләри гурујолу илә ҝәтириб дәнизә төкмәк. Бунунчүн ҝәмиләри ҝәтирәҹәји саһәјә шалбанлар дүздүрдү. Ҝәмиләри шалбанларын үзәриндә сүрүшдүрмәк үчүн Ҝалатадакы христианларадан зејтунјағы, садәјағ вә донузјағы алынараг шалбанлар јағланырды. 21-22 апрел ҝеҹәси 67 (вәја 72) ҝәми дүзәлдилмиш бу јолдан көрфәзә ендирилди. Бурадкы топлар Истанбул гала диварларыны вурмаға башлады.
29 мајда умуми һүҹум һәјата кечириләҹәјинә даир гәрар елан едилди. Артг дөјүшләр заманы Бизансын гала диварларында бәрпасы мүмкүн олмјан јарыглар ачылмышды. Бәзи һалларда галадан ичәри кечмәјә мүвәффәг олан Османлы әскәрләри бизанслылар тәрәфиндән зорла ҝери отурдулурду. 19 апрел, 6 мај, 12 мај вә 29 мајда едилән дөрд бөјүк һүҹум һәмләсиндән сонра Шәрги Рома Императорлуғунун 1125 иллик пајтахты олан Истанбулун фәтһи чох әһәмијјәтли нәтиҹәләри дә өзү илә бәрабәр ҝәтирди.
Тәртиб етди: Б. Тәбризи
