Әһли Бејт (әлејһимус-сәлам) - АБНА – Хәбәр Аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән, Азәрбајҹанда системли бөһран дәринләшмәкдә давам едир, һөкумәтдә дурғунлуг, милли валјутанын мәзәннәсинин дүшмәси, банк системинин дағылмасы, инфлјасијанын артмасы, Мәркәзи Банкын еһтијатларынын азалмасы, ишсизлијин артмасы буна дәлаләт едир.
Бу сијаһыны давам етдирмәк оларды. Амма, ҝөрүнүр, бөһранын сәрһәдләринин ҝенишләнмәсинин мүһүм ҝөстәриҹиси кими Азәрбајҹан ҹәмијјәтиндә, хүсусән әјаләтләрдә етиразчы әһвал-руһијјәнин артмасы чыхыш едир. Тәкҹә сон бир ајда өлкәнин мүхтәлиф реҝионларында кортәбии сосиал-игтисади етираз аксијалары кечирилиб: наразы вәтәндашлар Бакы-Сумгајыт, Бакы-Шамахы, Бәрдә, Саатлы јолларыны бағлајыблар, Ҝөјчајда, Ҝәнҹәдә чыхышлар олуб. Бу һаллардан һеч бириндә һакимијјәт етиразчылары дағытмаг үчүн ҝүҹ тәтбиг етмәјиб, бу, авторитар режим үчүн сәҹијјәви дејил, амма ҹәмијјәтдә партлајыш тәһлүкәсиз олан гарышыг олдуғуну ҝөстәрир, өлкә рәһбәрлији дә бундан хәбәрдардыр. Ҝүҹ тәтбиг едиләрсә, ајры-ајры кортәбии аксијалар зәнҹирвари реаксијаја чеврилә биләр ки, бу да игтисади сәбәбләрдән ирәли ҝәлән етиразчы әһвал-руһијјәни сакитләшдирә билмәз.
Президент Илһам Әлијев һәлә 2015-ҹи илин әввәлиндә вәд етдији тәхирәсалынмаз ислаһатлары ҝеҹикдирир. Бүтүн бу мүддәт әрзиндә һөкумәтин әмәлләри бөһран вәзијјәтинә ујғун олмајыб, бу да ҹәмијјәтин вәзијјәтинин писләшмәсинә ҝәтириб чыхарыб. Бу, күтләләрин јохсуллашмасында вә бүтүнлүкдә әһалинин һәјат сәвијјәсинин дүшмәсиндә өзүнү ҝөстәрир.
Команданын әмәлләри бөһран ҝерчәји вә нефт гијмәтләринин артмасы үмиди арасында маневр характери дашыјыр. Нефт гијмәтләринин артмасына дәрин вә оператив ислаһатларын, о ҹүмләдән игтисадијјатын сөздә дејил, әмәлдә шахәләндирилмәси зәрурәтиндән јеҝанә “хиласедиҹи” кими бахырлар. (Бөһран ҝөстәриб ки, һөкумәтин өлкә игтисадијјатынын 50% шахәләндирилмәси һаггында бәјанатлары сахта иди).
Президентин институсионал ислаһатлары, онларла бирликдә бүтүнлүкдә ислаһатлары ҝәлән илин јазына гәдәр тәхирә салмасы мәһз јарымчыг тәдбирләрлә ҹаныны гуртарыб режими сахламаг ҹәһдинә дәлаләт едир. Амма ОПЕҸ-ин нојабрын 30-да кечириләҹәк саммити һаггында прогнозларда даһа чох бејнәлхалг шүбһә сезилир. Азәрбајҹандакы режим гара гызылын гијмәтләринин артырылмасы үчүн талејүклү гәрар гәбул едиләҹәји дүшүнҹәси илә һәмин саммитә бөјүк үмид бәсләјир.
Амма Русијада белә ОПЕҸ саммитинин уғурлу олаҹағына инанмырлар. Онун ардынҹа 2015-ҹи илин гышында Азәрбајҹан да бир гәдәр ҝеҹикәрәк, антибөһран тәдбирләри (ислаһатларын һазырланмасы үзрә президент гурумунун јарадылмасы, игтисадијјатын шахәләндирилмәси үзрә јени програм, јени өзәлләшдирмә) һаггында данышмаға башламышды. Москва елитасында вәзијјәт ҝетдикҹә даһа чох шүбһә вә нараһатлыг доғурур, сабитлик үчүн тәһлүкә артыр. РФ-нин кечмиш игтисади инкишаф назири, һазырда Сбербанк-ын сәдри Ҝерман Греф артыг өлкәнин бөһранын гаршысыалынмаз тәһлүкәли һәддинә јахынлашдығы вә аҹынаҹаглы нәтиҹәләри олаҹағы һаггында ишарә верир.
Октјабрын 3-дә Русијанын Биринҹи Каналында “Познер” верилишинин ефириндә Греф гејд едиб ки, “бүтүн һиссләрә, бу ҝүн ҝөрдүјүмүз бүтүн трендләрә ҝөрә, белә суперхаммал силсиләси тәкрарланмајаҹаг. Буна һазырлашмаг лазымдыр”. Русија игтисадијјатыны моноресурслу адландыран Сбербанк сәдри гејд едиб ки, тарихән моноресурслу игтисади вәзијјәтдән чыхыш чох ағрылы олуб: “О, һәмишә ја ингилаби тәзаһүрләр, ја вәтәндаш мүһарибәси, ја хариҹи өлкәләрдән ҝүҹлү асылылыглы бағлыдыр”. Даһа сонра о гејд едиб ки, “һакимијјәтдә бир чох инсанлар” бу вәзијјәти чох јахшы тәсәввүр едир, амма һеч дә һамы дәјишикликләрә һазыр дејил. “Моноресурслу вәзијјәтдән” јеҝанә ағрысыз чыхыш јолу кими Греф игтисадијјатын шахәләндирилмәсини ҝөстәриб.
Беләликлә, Русијадан фәргли олараг, Азәрбајҹаны әминликлә супермоноресурслу дөвләт адландырмаг олар. Вә бу дағылма просеси ҝөрүндүјүндән даһа сүрәтли баш верә биләр. Һәләки, президентин һәрәкәтләриндән вә игтисади ҝөстәриҹиләрдән ҝөрүндүјү кими, өлкә үч мүмкүн ссенаридән икисинин инкишафы мәрһәләсиндәдир:
1. ингилаб
2. вәтәндаш мүһарибәси
3. хариҹи тәсирдән асылылыг.
Президент ҝенишмигјаслы ислаһатларын апарылаҹағыны билдириб ки, буна јухарыдан ингилаб кими бахмаг олар. Амма һәләлик бу, ислаһатларын јол хәритәсинин һазырлығы вә структур дәјишикликләринә доғру бир аддым кими референдум шәклиндә бәзи реал тәсирләри олан анонсдур. Амма реаллыгда үчүнҹү амил – хариҹи тәсирдән асылылығын артырылмасы там ҝүҹү илә ишә салыныб. 2014-ҹү илдә бөһран әрәфәсиндә хариҹи борҹ ҮДМ-ин 7 фаизи сәвијјәсиндә идисә, инди 30 фаизи кечиб вә һәндәси силсилә илә артмагда давам едир, белә ки, һакимијјәт милјардларла јени борҹларын ахтарышындадыр.
Президент јухарыдан ислаһатлары узатмаға давам едәрсә, јухарыларын ингилабы ашағыларын ингилабына чеврилә биләр, бу мәрһәләдә ҹәмијјәтлә ҝүзәшт олмадығы тәгдирдә исә вәзијјәт икинҹи ссенари илә давам едә - вәтәндаш мүһарибәсинә чеврилә биләр. Бу ссенари һәјата кечә биләр, амма Азәрбајҹанын мүасир тарихинин ән чәтин дөврләриндә ҹәмијјәтин вә дөвләтин консенсус тапмаг игтидарында олмасы нөгтеји-нәзәрдән бу еһтимал чох кичикдир. Амма һәтта белә олан һалда, нәзәрә алмаг лазымдыр ки, тарих даими өлчү дејил.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
