Әһли Беjт (әлеjһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлиjинин вердиjи хәбәрә әсасән, хариҹи КИВ-ләр Чеченистан барәдә мәгалә һазырлаjыблар. Мәгалә мүәллифләри илләрдир мүһарибә ҝедән бу диjардакы гиjамчылар, онларын өз араларындакы мүбаризәсинә ишыг салмаға чалышыблар. Охуҹуларымыз үчүн мараглы олаҹағы дүшүнҹәсиjлә һәмин jазыны тәгдим едирик.
Доку Умаров
2007-ҹи илдә өзүнү “Гафгаз әмирлиjинин әмири” елан етмиш Доку Умаров өлдүрүлдүjү барәдә зиддиjjәтли хәбәрләр пеjда олур.
Сон илләрдә Чеченистанын гиjамчы һәрәкатында ики әсас група парчаланма ҝетдикҹә даһа чох нәзәрә чарпыр: милләтчиләр вә ҹиһадчылар.
Ики дүшәрҝә арасында фәрг бундадыр ки, милләтчиләр Русиjаны дүшмән кими ҝөрүрләр вә мәгсәдләри, өз сөзләри илә деjилсә, Ичкериjа Чечен Республикасынын (ИЧР) jарадылмасыдыр. Ҹиһадчылар исә бүтүн геjри-мүсәлман “кафирләр”ә гаршы, һәм дә тәкҹә Чеченистанда jох, башга jерләрдә дә дөjүшүрләр. Исламчыларын сон мәгсәди “Гафгаз әмирлиjи” jаратмагдыр.
Ики груп арасында рәсми аjрылма 2007-ҹи илдә, ИЧР-ин кечмиш сепаратчы президенти, һазырда исә Шимали Гафгаздакы исламчы гиjамын лидери Доку Умаровун бәjанатындан сонра баш вериб. О бәjан едиб ки, Чеченистанын мүстәгиллиjи артыг онун әсас мәгсәди деjил вә о, өзүнү “Гафгаз әмирлиjинин әмири” елан едир. Гафгазда ән популjар ҹиһадчы интернет саjты олан “Кавказ Тсентр”-ин редактору Мовлади Удугов исә деjиб ки, чеченләр глобал хилафәтин бәргәрар олмасы уғрунда вурушмалыдырлар.
Милләтчиләр
Биринҹи Чечен мүһарибәсини (1994-96) башлаjан вә де-факто мүстәгиллиjә наил олан вә русҹа “ичкериjтсы” адландырлан милләтчиләр һазырда Авропада, АБШ-да вә Канадада мәнзилләнибләр. Онлар өз фәалиjjәтләрини әсас етибарилә интернет васитәсилә давам етдирирләр.
Һәтта милләтчиләрин өз арасында да бөjүк парчаланмалар мөвҹуддур. Ән бөjүк мүһаҹир дүшәрҝәсинә Лондонда мәнзилләнмиш дүнjәви лидер Әһмәд Закаjев башчылыг едир. Бу груп милләтчи дүшәрҝәнин ичиндә ән jахшы тәшкил олунаныдыр. Ҹиһадчылары чыхмаг шәртилә бүтүн чечен груплары вә фраксиjалары илә бирлиjә ҹан атан бу груп һәмвәтәнләрлә үнсиjjәт үчүн мүхтәлиф конфранслар вә башга тәдбирләр тәшкил едир.
Башга бир милләтчи дүшәрҝә Ислам jөнүмлүдүр вә она кечмиш сепаратчы милләт вәкили Ҹалауди Саралjапов рәһбәрлик едир. Онлар Чеченистан конститусиjасынын шәриәт ганунлары үзәриндә гурулмасыны истәjирләр вә ҹиһадчыларын jалныз Чеченистан сәрһәдләри ичиндә мүбаризәсини дәстәкләjирләр. Онлар Умарова ачыг дәстәк нүмаjиш етдирмәсәләр дә, “тәһлүкә вә чәтинликләрә бахмаjараг” Чеченистанда галыб “дөjүшү давам етдирәнләри” jүксәк гиjмәтләндирир вә тәгдир едирләр, лакин онлары “ҹиһадчы” jох, “мүҹаһид” адландырырлар.
Ики мүһаҹир груплашма арасында аjрылма 2009-ҹи илдә, Закаjевин москвапәрәст чечен лидери Рамзан Кадыровла телефон сөһбәтиндән вә Чеченистан парламентинин спикери Дукуваха Абдурахмановла ҝөрүшүндән сонра баш вериб. Саралjаповун дүшәрҝәси Чеченистанда Русиjанын “оjунҹаг” һөкумәти илә әлагәләринә ҝөрә Закаjеви сатгын адландырыб.
Әһмәд Закаjев
54 jашлы Әһмәд Закаjев Газахыстанда доғулуб. Онун аиләси минләрлә башга чеченләр кими бураjа Сталин тәрәфиндән депортасиjа едилмишди. Москвада тәһсил алан Закаjев ИЧР-ин мәдәниjjәт назири, баш назирин мүавини, Гәрб өлкәләринә хүсуси елчи вә баш назир вәзифәләрини иҹра едиб. О, Русиjа илә 1996-ҹы ил сүлһ данышыгларында Чеченистаны тәмсил етмишди. Икинчи чечен мүһарибәсиндә jараландыгдан сонра Закаjев Авропаjа көчүб.
2009-ҹу илин февралында баш тутмуш телефон сөһбәтиндә Кадыров Закаjевә Чеченистана гаjытмағы тәклиф едиб. Бу тәклиф башга гиjамчы груплашмалары гәзәбләндириб. Москвадакы Карнеҝие Мәркәзиндән тәһлилчи Алексеj Малашенко Русиjанын “Коммерсант” гәзетинә билдириб ки, “Москва вә Чеченистан һакимиjjәти Закаjевин өз вәтәниндә олмасыны Ичкериjа сәһифәсини һәмишәлик гапатмаг үчүн истәjирләр”.
“Коммерсант” гәзетинин jаздығына ҝөрә, чечен инсан һаглары фәалы Маjрбек Тарамов деjиб ки, Закаjев Кадыровла “республикада һәр һансы гаршыдурманын гаршысынын алынмасы наминә бүтүн имканлардан истифадә едилмәлидир” принсипи илә данышмаға разы олуб.
2009-ҹу илин иjулунда Абдурахмановла ҝөрүшдән сонра Закаjев елан едиб ки, “ИЧР Чеченистан полисинә гаршы силаһлы һүҹумлары даjандырыр”.
Саралjапов вә дүшәрҝәси
Ҹалауди Саралjапов да Мәркәзи Асиjада доғулуб, Русиjанын Ростов шәһәриндә тикинти мүһәндислиjи тәһсили алыб. Саралjапов ону ИЧР парламентинин спикери тәjин етмиш сепаратчы президент Аслан Мәсһәдовла jахын олуб.
Онун груплашмасы Чеченистанда ҹиһадчы фәалиjjәтләри алгышлаjыр, лакин бу фәалиjjәти ҝөстәрәнләри “ҹиһадчы” jох, “мүҹаһид” адландырыр. Онлар Доку Умаровун “Гафгаз әмирлиjи” барәдә идеjаларыны гәбул етмирләр.
2010-ҹу илин октjабрында Саралjаповчу Даjмоһк.нет интернет саjтында дәрҹ олунмуш “Биз мүҹаһидләри дәстәкләjирик” адлы мәгаләдә Чеченистанда һәлә дә дөjүшләри давам етдирән гиjамчылара мүнасибәт мәсәләсинә аjдынлыг ҝәтирилиб.
“Мүҹаһидләр чәтин бир вахтда - гышын оғлан чағында һамы тәрәфиндән тәрк едилибләр” деjилир мәгаләдә, - өтән 20 ил әрзиндә дүшмәнә боjун әjмәjән мүҹаһидләр инди бир парча чөрәк үчүн һәмвәтәнләри гаршысында диз чөкмәли олублар. Бизим мөвгеjимиз дәjишмәз олараг галыр - мүҹаһид дөjүшдүкҹә вә һәjатыны рискә атдыгҹа она еһтирам ҝөстәрмәк лазымдыр. Бизә фәрги jохдур ки, о Ичкериjа, әмирлик вә jа һәр һансы башга идеjанын тәрәфдарыдыр".
Ҹиһадчылар
Ҹиһадчыларын пеjда олмасы бүтүн чечен гиjамчы һәрәкатыны көклү шәкилдә дәjишдириб. Иддиа едилир ки, 1990-ҹы илләрин әввәлләриндән исламчы вә ҹиһадчы груплар Ичкериjа Чечен Республикасына сираjәт етмәjә башлаjыблар.
Онларын бу әразидә мөвҹудлуғу, өзүнү хүсусән дә 1999-ҹу илдә башламыш вә Русиjанын бу реҝионда нәзарәти ҝениш мигjасда әлинә алмасы илә баша чатмыш икинҹи чечен мүһарибәсиндә аjдын шәкилдә һисс етдирмәjә башлаjыб. Закаjевин дүнjәви груплашмасы инаныр ки, “Хилафәт” адлы әмәлиjjат “Чечен дөвләтчилиjинин тәсисатларыны ләғв етмәк мәгсәдилә” Русиjанын хүсуси хидмәтләри тәрәфиндән планлашдырылыб.
Умаровун һарада олмасы, һәтта өлү-дирилиjинин билинмәмәсинә ҝәлинҹә исә, Закаjев 2013-ҹү илин иjунунда билдирмишди ки, о исламчы гиjамчыларынын лидеринин өлүмүнә инанмыр вә онун өлүмү барәсиндә шаиjәләр Русиjа Федерал Тәһлүкәсизлик Хидмәтинин jахшы планлашдырдығы “фәнд”дир.
Чеченистанда нә гәдәр ҹиһадчынын галмасы аjдын деjил, лакин Кадыров бәjан едиб ки, “чечен дағларында силаһлылар артыг jохдур вә jалныз Ингушетиjа илә һәмдсәрһәд әразиләрдә бир овуҹ ”шеjтан" галыб.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәjә истинад лазымдыр
