Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлији- Шејх Мәһәммәд Хијабани Иранын мүасир тарихинин өнәмли шәхсијјәтләриндән олмушдур. Хијабани ҝөркәмли дин хадими кими илләрлә Тәбриз шәһәринин мәсҹидләриндә имамлыг етмишдир. О, мәшрутијјә ингилабы дөврүндә иҹтимаи-сијаси саһәләрдә фәалијјәт едиб, јени вә мүтәрәгги ҝөрүшләри илә халгын марағыны өзүнә ҹәлб едә билмишдир.
Мәһәммәд Хијабани 1880-ҹи илдә Тәбриз шәһәринин јахынлығында јерләшән Хамнә гәсәбәсиндә таҹир аиләсиндә анадан олмушдур.
Атасы илләрлә Маһачгалада тиҹарәт иши илә мәшғул олдуғуна ҝөрә о да илкин тәһсилини доғулдуғу гәсәбәдә аландан сонра ораја ҝедиб. Хијабани Маһачгалада тиҹарәт ишләриндә атасына көмәк етмәклә мәшғул олмушдур. Хијабани сонралар бир даһа Тәбризә дөнүб дини тәһсил алмаға башлајыр. О, әнәнәви дини елмләрә јијәләнмәклә јанашы астрономија , ријазијјат, һәмчинин франсиз вә рус дилләрини дә өјрәнмишдир. О дөврүн бир чох шәхсијјәтләри кими Хијабани дә өз сијаси һәјатына 1905-11 илләриндәки Мәшрутијјә ингилабынын гызғын гаршыдурмалары илә гәдәм гојмушдур. Хијабани Мәшрутә Ингилабы заманы Тәбризин истибдад гүввәләри тәрәфиндән мүһасирәјә алындығы заман Мәшрутәни мүдафиә едән чыхышлар етмишдир. Бу чыхышлар ону дин алиминдән әлавә иҹтимаи-сијаси фәал вә хадим кими танытдырмышдыр.
Хијабани Мәһәммәд Әли Шаһ сәлтәнәтдән кәнар едилдикдән сонраки Икинҹи Мәшрутә мәҹлисиндә Тәбриздән вәкил сечиләрәк Теһрана јолланды. Онун биринҹи әламәтдар сијаси аддымы Милли Шура Мәҹлисиндәки рус ултиматуму әлејһинә етдији чыхыш олмушдур. Анҹаг Хијабани вә с. вәкилләрин нәзәринә рәғмән ултиматум гәбул едилди. Мәҹлис нүмајәндәләри ишдән бурахылыб, мүәјјән шәхсләр һәбс едилдиләр.
Хијабани бу һәбс далғаларындан аманда галмаг үчүн Мәшһәд шәһәринә ҝедиб, орадан да Түркмәнистана дахил олур. Нечә ај сонра Гафгаз јолу илә Тәбризә гајытды. Хијабани бир даһа Тәбриздә елми-сијаси фәалијјәтләринә старт верди. Биринҹи Дүнја Мүһарибәсинин башланмасы илә Османлы гүввәләри сәрһәди кечәрәк Иран торпагларыны ишғал етдикләри заман, Хијабани онларын ишғалчы сијасәтләри әлејһинә чыхыш етди. Буна ҝөрә дә аз бир мүддәтә османлылар тәрәфиндән азадлыгдан мәһрум едилди.
1918-ҹи илдә рус һәрби һиссәләринин Ирандан чыхмасы илә онларын тарихи рәгиби олан инҝилисләр Иранын шимал бөлҝәләрини дә нүфуз даирәләринә салмаға чалышдылар. Инҝилисләр бундан әввәл әсасән ҹәнуб һиссәләрдә ағалыг едирдиләр.
Өлкәнин хариҹи гүввәләрин истиласы алтына кечмәси, хариҹи һәрбчиләрин зүлмкарлыг вә ҹәнајәтләри халгы үзүҹү вәзијјәтә ҝәтирмишди. Диҝәр тәрәфдән шаһ һакимијјәтинин истибдадчы вә јарамаз сијасәтләри иҹтимаи-сијаси дуруму дөзүлмәз һала салмышды. Һөкумәт башчылары сијаси ишләриндә хариҹдән асылы идиләр. Вүсугүддөвләнин 1919-ҹу илдә гол чәкдији бәднам сазиш бу вәзијјәтин әјани сүбутудур. Хијабани һаким дөвләти зәиф вә пассив бир һөкумәт кими гәләмә верәрәк, өлкәнин хариҹи ишғалчылыгдан вә дахили истибдаддан гуртулуш јолуну үмуми бир үсјан вә гијамда ҝөрүрдү.
1919 сазишинин имзаланмасындан сонра Тәбриздә Хијабанинин рәһбәрлији алтында үсјан баш галдырды. Һәрәкатын нәзәри ҹәһәтини Хијабани нечә ај әввәл башлајараг "Тәҹәддүд" адлы гәзетиндә изаһ етмишдир.
Дахили истибдада сон гојмаг, халга ифадә азадлығы вермәк, һакимијјәтин зүлмләринин гаршысынын алынмасы, империализм ағалығыны арадан галдырмаг вә хариҹи һәрби гүввәләри өлкәдән чыхармаг үсјанчыларын әсас тәләбләрини тәшкил едирди. Үсјанчылар дөвләт идарәләрини әлә кечирәрәк идарә етдикләри әразиләри мәркәзи дөвләтин истибдады әлејһинә ишарә олараг Азадистан адландырырдылар.
Хијабанинин һәрәкаты Мәшрутә һәрәкатынын давамы олараг, дахили вә хариҹи даирәләрин һәдсиз зүлмүнә гаршы бир гијам иди. О, дәфәләрлә бәлағәтли нитгләриндә башчылыг етдији үсјаны Иранын хариҹи империализмдән вә дахили деспотизмдән гуртулушу уғрунда башлајан бир һәрәкат кими тәгдим едирди.
Хијабанинин ирәли сүрдүјү фикирләр вә һәјата кечирдији тәдбирләр сөзсүз ки, башда олараг Инҝилтрәни вә сонра дахили әлбирләрини ниҝаран едирди. Онлар нәһајәт Иранын ниҹаты уғрунда баш галдыран 6 ајлыг һәрәкаты мәғлуб етмәк үчүн һүҹума кечдиләр.
1920-ҹи ил сентијабрын 14-дә истибдад гүввәләри Тәбриз үзәринә һүҹума кечәрәк, шәһәри үсјанчыларын әлидән чыхардылар. Хијабанинин шәһид едилмәси илә гијама сон гојулду. Һәрәкатда иштирак едән шәхсләрин чоху һәмин ҝүн өлдүрүлүб евләри талан едилди.
Хијабани Сүрхаб мәһәлләсиндә јерләшән Сејид Һәмзә гәбристанлығында торпаға тапшырылды. Сонралар аиләси онун ҹәназәсинин галыгларыны Реј шәһәриндә Шаһ Әбдүләзим имамзадәсинә көчүртдүләр.
Муһәммәд Сәдр
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
