Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) -АБНА- Хәбәр Аҝентлији- “Мән бүтүн бунлары јазмаја билмирәм. Инсанларын, ушаг вә гадынларын, һамилә ҝәлинләрин ҝүлләдән кечмиш бәдәнләрини унуда билмирәм. Гој, азәрбајҹанлылар мәни бағышласынлар ки, бүтүн бу ганлы вә амансыз сонлуғу олан һадисәләрдә әлимдән һеч нә ҝәлмәди. Тәкҹә јаздығым мәхфи арајышы һәм Кремлә, һәм дә ССРИ Мүдафиә Назирлији Баш Кәшфијјат Идарәсинин ҝенералларына ҝөндәрдим. Охујун, дедим. Биз русларын забит шәрәфи ҝөрүн неҹә ләкәләнди".
В.Савелјев. Еһтијатда олан рус забити.
Зәнҝәзур гәзасындан сонра Дағлыг Гарабағын да ермәниләрин нәзарәтинә верилмәси һәлә ХХ әсрин әввәлләриндән Русијанын ҝизли планларына дахил иди. 1918 – 1920-ҹи илләрдә АХҸ Һөкумәтинин мүгавимәти вә Русијада баш верән болшевик ингилабынын төрәтдији игтисади бөһран бу просеси дүз 70 ил ләнҝитди. ССРИ адлы Совет Империјасынын диз чөкмәсинин јаратдығы хаос русларын архивләрдә тоз басмыш бу планынын ҝерчәкләшдирмәсини реаллашдырырды.
Кечән әсрин 90-ҹы илләриндә артан хариҹи тәзигләрин јаратдығы ҝәрҝинлик вә һәјаҹанын шокундан һеч ҹүрә ајыла билмәјән өлкә вәтәндашлары, “бөјүк гардаш” адландырдыглары русларын Азәрбајҹан халгына гаршы мәкирли планларынын иҹрасындан һәлә хәбәрләри јох иди. О вахт азәрбајҹанлыларын гәлбиндә мәркәзи һөкумәтә инам һәлә тамам үзүлмәмишди... Лакин, 90-ҹы илләрдә Азәрбајҹан белә бир чәтин психоложи дурумдајкән Гарабағын Ермәнистана бирләшдирилмәси һаггында ермәниләрлә русларын ҝизли сөвдәләшмәләри баш тутмушду.
Јени әразиләр әлдә едәҹәкләриндән вәҹдә ҝәлән ермәниләр, Дағлыг Гарабағы сеператизм вә террор јувасына чевирмишдиләр. Бир чох шәрг өлкәләриндән дәвәт олунан дүнјанын ән гаты башкәсәнләри вә ҹинајәткарлары бурада сәрбәст фәалијјәт ҝөстәрирдиләр. Онлар мешәләрдә мәскунлашараг, јолларда, ҹығырларда пусгулар гурараг садә вәтәндашлары гәтлә јетирир, ҝеҹәләр азәрбајҹанлыларын јашајыш мәнтәгәләринә һүҹумлар тәшкил едирдиләр. Гарабағ мүсәлман сакинләринин һәјатына тәһлүкәләр анба-ан чохалырды. Бурада јашајан азәрбајҹанлылар бир кәнддән диҝәринә ҝетмәјә чәтинлик чәкир, һамы онлары јахалајаҹаг гәфил өлүмдән неҹә јаха гуртармаг барәдә фикирләширдиләр. Гарабағда вәзијјәт тамамилә нәзарәтдән чыхмышды. Ермәниләр русларын дәстәји илә Гарабағы Азәрбајҹандан гопармаг үчүн мүһарибәјә һазырлыг ҝөрүрдүләр.
Русија Ермәнистан Һөкумәт рәһбәрләринин әли илә Гарабағ ҹәбһәсиндәки сепаратчы дәстәләри вә террор групларыны силаһ-сурсатла мүнтәзәм олараг тәмин етмәјә чалышырды. Ермәнистан Һөкумәтинин рәһбәрләри тәҹили тәдбирләр һәјата кечирмәји планлашдырсада силаһларын дашынмасында ләнҝимәләр гејдә алынырды.
Ермәнистандакы рус базаларындан Гарабаға силаһ-сурсат дашынмасыны һәјата кечирмәк үчүн Гарабағла Ермәнистан арасында јеҝанә гуру јол олан Ханкәнди-Шуша-Лачын-Ҝорус јолунун Лачын мәнтәгәсиндән кечән һиссәсини ермәниләр тәһлүкәли сајырдылар. Чүнки Ҝорус – Лачын јолунун бөјүк бир һиссәсинин азәрбајҹанлыларын нәзарәтиндә олдуғундан бурада онлар һәрби машынларын һәрәкәтинә мәһдудијјәт гојулмушдулар. Бу проблеми арадан галдырмаг үчүн Ермәнистан Ханкәнди-Ирәван һава јолундан истифадә етсәдә, силаһ-сурсатын Һеликоптерләрлә дашымаларин нәтиҹәләри рус һәрбчиләри үчүн ганеедиҹи дејилди. Артыг Ирәван – Хоҹалы маршуруту илә јүк тәјјарәләринин һәрәкәтинә зәрурәт јаранмышды.
Хоҹалы һава лиманы исә азәрбајҹанлы һәрбчиләрин нәзарәтиндә иди вә бу лиман ҹидди шәкилдә мүһафизә олунурду. Вәзијјәтин чәтинлијини там дәгиглијинә кими гијмәтләндирән рус кәшфијјаты вә Ермәнистан Рәһбәрлији илк олараг Хоҹалы шәһәрини ишғал етмәји һәдәф ҝөтүрдүләр.
Гарабағын талеји Хоҹалыдан асылы иди.
Хоҹалы, Гарабағда јалныз һәрби стратежи мөвгејинә ҝөрә дејил, һәм дә тарихи әһәмијјәтинә ҝөрә Азәрбајҹанын Мәдәни һәјатында мүһүм јер тутурду. Хоҹалы – Ҝәдәбәј Мәдәнијјәтинин тунҹ дөврүнә аид олан мәишәт нүмунәләри нәинки өлкәмиздә вә һәм дә өлкәмиздән хариҹдә белә әһәмијјәти чох јүксәк гијмәтләндирилирди. Хоҹалынын ишғал едилмәси Мәдәнијјәт Тарихимизә чох ҹидди зәрбә олмагла јанашы, ејни заманда бүтүнлүклә Гарабағын итирилмәсинә ситумул јарадырды. Буну Ермәнистан тәрәфи чох ҝөзәл анлајырды...
Бизим тәдгигатымыз нәтиҹәсиндә, Хоҹалынын ишғал едилмәси илә бағлы һәлә 1989-ҹу илдән һазырлыг ҝетдији барәдә рус кәшфијјатынын мәлуматлары ашкар едилди. Хоҹалы шәһәринин ишғалында иштирак етмиш рус забити Владимир Вороновун Ирәван шәһәриндә чап олунан “Шуши” журналына 08.02.2006-ҹы илдә вердији мүсаһибәдә бидирир ки, “Ермәнистан Дағлыг Гарабағын һава дәһлизинә нәзарәти әлә кечирмәк үчүн Хоҹалы үзәринә һүҹуму һәлә 1989-ҹу илдән планлашдырылырды”.
Белә мәлум олур ки, рус кәшфијјат хидмәти органлары Хоҹалынын ишғалынын планлашдырылмасы вә һүҹума һазырлығын апарылмасы үчүн Владимир Воронову һәлә 1989-ҹу илдә хүсуси тапшырыгла Ирәвана езам етмишди.
Владимир Воронов бөјүк титуллу вә етибарлы баҹарыглы рус забити иди. О, ССРИ-нын гуру гошунларынын 12-ҹи бригадасынын тәркибиндә Әфганыстанда бөјүк дөјүш јолу кечмишди. Ејни заманда Әрәб өлкәләриндә һәрби тәҹрүбә газанан вә Русијанын Африка өлкәләриндәки хиласедиҹи таборларында хиласедиҹи кими фәалијјәт ҝөстәрмишди.
Ермәнистан Мүдафиә Назирлијинин тапшырығы илә 1989-ҹу илин декабрында Владимир Воронов, Хоҹалы үзәринә һүҹума һазырлыг үчүн Совет ордусунун хүсуси тәјинатлы бригадаларында хидмәт кечмиш көнүллүләрдән вә хүсуси тәјинатлы дөјүшчүләрдән ибарәт табор јаратмаға башлады. Һазырлыг дөврү, Ермәнистанда фәалијјәт ҝөстәрән "Еркрапаһ-ым" (Торпаг мүһафизәчиләри) адлы террор тәшкилатынын үзвләри Багдасар Ҝеворкјан, Вано Сирадерјан вә Самвел Шаринјан рус забити Владимир Вороновла данышыглар апарараг, онлары да Хоҹалыда дөјүшмәк үчүн бу таборун тәркибиндә тәлим кечмәјә гатылмаларына разы салдылар.
Владимир Воронов таборун тәлимләринин бир чохуну Ермәнистандан азәрбајҹанлыларын говулмасы просесиндә иштирак едир, инсанларын өлдүрүлмәси, говулараг тәгиб едилмәси, тутулараг ишҝәнҹә верилмәси заманы сојугганлылыг вә гәддарлыг нүмајиш етдирилмәси ишләрини һәјата кечирмәклә әјани шәкилдә тәҹрүбә топлајыр, ејни заманда Ермәнистандан азәрбајҹанлыларын говулмасы просесини сүрәтләндирирдиләр.
Русијанын һәрби мүтәхәсисләри Ирәванда Хоҹалы үзәринә һүҹум планларына чох ҹидди шәкилдә һазырлајырдылар. Хоҹалы Гарабағын елә бир стратежи ҹәһәтдән әһәмијјәтли әразисиндә јерләширди ки, бу мәнтәгәјә јијәләнмәклә бүтүн Гарабаға нәзарәт етмәк мүмкүн иди. Бөлҝәнин јеҝанә һава лиманынын бу шәһәрдә олмасы онун гијмәтини бир гәдәр дә артырырды. Хоҹалыны әлдә етмәклә ермәниләр бирбаша Гарабағын Ермәнистанла һава коридоруна нәзарәти тәмин едирдиләр. Бу исә Гарабағын тамамилә ишғал едилмәсинә шәраит јарадырды.
Илк ҹәһд уғурсуз алынды.
Владимир Варонов 1990-ҹы илин биринҹи рүбүндә артыг 150 нәфәрлик Хүсуси Тәјәнатлылардан ибарәт табору тәшкил едәрәк, дөјүш һазырлығы вәзијјәтинә ҝәтирмишди. Ермәнистанын Һәрби назири Вазҝен Саркисјан бу хүсуси тәјинатлы таборун гәрарҝаһ рәиси вәзифәсинә танынмыш совет кәшфијјатчысы Иван Гукасову, онун јардымчылары вә мәсләһәтчиләри вәзифәсинә Алик Петросјаны вә Феликс Геохлјаны тәјин едилмишди.
Бу таборун мәнзил гәрарҝаһы 1992-ҹи илин феврал ајынын сонларына кими Ермәнистанын Ноембрјан рајонунун Красноселск кәнди әразисиндәки рус һәрби базасынын тәлим мејданында јерләширди.
Ермәни силаһлылары Валери Балајанын рәһбәрлији илә 1991-ҹи илин јајындан Гарабағын азәрбајҹанлылар јашајан Салакәтин, Мешәли, Малыбәјли кәндләрини, Туғ, Сарышен адлы ермәни јашајыш мәнтәгәләри әразиләриндән даим атәш алтында сахлајыр бу кәндләр арасында јарана биләҹәк әлагәләри мәһдудлашдырырдылар.
Ермәниләрә гаршы мүбаризәдә әсасән кәнд сакинләриндән тәшкил олунан азәрбајҹанлы өзүнүмүдафиә дәстәләри, даһа чох мәғлубијјәт аҹысы јашајан тәрәф идиләр. Онлар бир гајда олараг кәндләринин вә ја гәсәбәләринин әтрафында мүдафиә мөвгејиндә дајанырдылар. Чүнки, ермәниләрдән фәргли олараг азәрбајҹанлыларын чоху һәрби тәлим кечмәмишдиләр, онлар һәрбчи дејилдиләр, дөјүш гајдаларыны билмирдиләр. Бу да силаһлы мүбаризәдә ермәни тәрәфинә даһа чох мүвәффәгијјәт газанмаларына шәраит јарадырды.
1991-ҹи илин пајызында Владимир Вароновун тоборуну Ермәнистан Һәрби Назирлији Һеликоктерләрлә Дағлыг Гарабаға ҝөндәрдиләр. В.Вороновун кәшфијјатчыларынын ҝәтирдији мәлуматындан мәлум олуду ки, 150 нәфәрлик бир гүввә илә Хоҹалы шәһәрини тәслим етмәк мүмкүн олмајаҹагдыр. Хоҹалы Һава Лиманынын әсасән милис ишчиләри тәрәфиндән мүдафиә едилмәси бурадакы мүдафиәчиләрин дөјүш габилијјәтини даһа да артырырды. Һва Лиманыны әлә кечирмәјә там әмин олмасада В.Воронов өз дөјүшчүләрини Хоҹалы Һава Лиманы үзәринә јеритмәјә хәсислик етмәди. Хоҹалынын мүдафиәсиндә дајанан азәрбајҹанлы дөјүшчүләр јүксәк әзмкарлыг ҝөстәрәрәк В.Вороновун хүсуси тәјәнатлыларынын дөјүш әзмини гырыб, ҝери отурда билдиләр. Бу Ермәнистан тәрәфинин ачыг ашкар мәғлубијјәти иди. Бу мәғлубијјәт Ермәнистанын орду рәһбәрлијини пәрт етмишди, онлар нәјин ба
