Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлији- Ливија Шимали Африканын Мәғриб һиссәсиндә јерләшән дөвләтдир. Шималда Аралыг дәнизи, шәргдә Мисир, ҹәнуб-шәрсдә Судан, ҹәнубда Чад вә Ниҝер, гәрбдә Әлҹәзаир вә Тунис илә һәмсәрһәддир.
Ливија вәтәндаш мүһарибәси (2011)нә гәдәр, Ливијада "де-јуре" Мүәммәр Гәззафи вә ону рәһбәрлик етдији Бөјүк Халг Сосиалист Ливија Әрәб Ҹумһуријјәти иди. Ејни заманда бүтүн өлкә әразисинә "де-факто" һакимијјәт олан Мустафа Абдул Ҹәлилин рәһбәрлик етдији Ливија Милли Кечид Шурасы нәзарәт едир. Онлар өлкәни Ливија Республикасы адландырырлар. БМТ-дә Ливија һәлә дә Гәззафинин дөврүндәки кими адланыр. Әразисинә ҝөрә Ливија Африканын дөрдүнҹү. дүнјанын 17-ҹи өлкәсидир. Пајтахт Триполидә 6.4 милјон әһалинин 1.7 милјону јашајыр. Өлкә үч тарихи әразидән Триполитанија, Фракија вә Киренаикидән ибарәтдир.
2009-ҹу ил статистикасына ҝөрә Ливија һәјат сәвијјәсинә ҝөрә Африкада дөрдүнҹүдүр . Ливија нефт еһтијатына ҝөрә дүнјада 10-ҹу, истеһсалына ҝөрә 17-ҹидир.
Әһали
Ливијанын әһалиси – 6,46 милјон нәфәрдир (о ҹүмләдән 167 мин хариҹдән ҝәлән ишчиләр) (2009).
Әһалиси вә демографик вәзијјәт
1973-ҹү илдән сүрәтли артым сүрәтләринин сајәсиндә өлкәнин 1998-ҹи ил әһалиси үзрә 2,2 милјондан 5,7 милјон нәфәрә гәдәр артды. 1970-ҹи илләрдә иллик әһали артымынын темпләри 4%-и өтүрдү. 2010-ҹу илин мәлуматына ҝөрә өлкәдә 6 милјон 461 мин нәфәр јашајырды.
Ливијалылатын орта өмрүн узунлуғу 77,47 ил (гадынлар – 79,88 ил, кишиләр – 75,18 ил) тәшкил едир. Ушаг өлүм фаизи бурада нормал ҝөстәриҹи сајылыр. 1000 доғулушда 20,87 өлүм. Ливанлыларын орта јашы 24 ил. Әһалинин бөјүк әксәријјәти дар саһилбоју зонада вә оазисләрдә ҹәмләнмишдир. Инсанлар тез-тез кәнд јериндән шәһәрләрә көчүрләр, 2008-ҹи илдән демәк олар ки, 78% әһали шәһәрдә јашајыр.
Ливија ики бөјүк шәһәрә маликдир – Триполи (1990-да 1,5 милјон сакин) вә Бенгази (800 мин сакин). Өлкәдә бир сыра кичик шәһәрләрдә мөвҹуддур: Онларын сајына Мисурата (360 мин инсан), Ез-Завија (280 мин), Себха (150 мин), Тобрук (75,3 мин), Ел-Бејда (67,1 мин) вә Адждабија (65,3 мин)аид етмәк олар.Бундан әлавә нефт терминалларынын јанында јени шәһәрләр јаранмышдыр: Ес-Сидер, Рас-ел-Ануф, Марса-ел-Бурејка, Ез-Зувајтина вә Марса-ел-Харига.
Дин
Сүнни мүсәлманлар — 85 %
Шиә тәригәти - 12 %
Христианлар — 3 %
Диҝәрләр — <1 %
Савадлылыг
2006-ҹы илдә Ливијада 15 јашда вә даһа јашлы адамлар арасында 95,4 % охумаға вә јазмаға билирдиләр:
Кишиләрдән 96,9 %
Гадынлардан 94 %
Ҹоғрафија
(2007-ҹи илдән)
Саһәси 1.759.540 км² -ә чатмагдадыр. Торпаг бахымындан Африканын дөрдүнҹү бөјүк өлкәсидир. Бу ҝениш торпагларын аз гала 95%-и сәһра вә ја гураг әразидир . Шималда Аралыг дәнизи вә ҹәнубда Екватор Африкасы арасында бир гум дәнизинә бәнзәјән Бөјүк Сәһра чөлүнүн , тәхминән 1300 км узунлуғундакы бөјүк бир һиссәси , Ливија торпагларынын пајына дүшүр.
Ливијанын, Тунис вә Мисир арасында олан Аралыг дәнизи саһилләринин узунлуғу, тәхминән 1912 км-дир. Саһилдән етибарән ҝетдикҹә јүксәлән Ливија торпаглары, үмумијјәтлә јүксәк јајла ҝөрүнүшүндә олуб, башлыҹа үч бөјүк бөлҝәјә ајрылар; Бунлар Физан, Траблус вә Сиренаик бөлҝәләридир.Аралыг дәнизинә бир гөвс шәклиндә ҝирмиш олан Сиренаик бөлҝәси, дүз ҝиринтисиз чыхынтысыз олан саһилләрдән етибарән јүксәлмәјә башлар. Саһилә паралел узанан Јашыл Дағы (Ҹебел-үл-Аһдар) бурадакы мөвҹуд јајланын ән јүксәк јери олуб, тәхминән 880 м јүксәклијиндәдир. Шимал-шәргдәки бу јүксәк јајла, ҝүнејде Ливија Сәһрасына доғру алчалмаға башлајыр.
Сидра Көрфәзинин гәрбиндә јер алан вә орталама 650 м јүксәклијиндә олан Траблус бөлҝәси, ирили хырдалы ваһәләрә саһиб олуб, мәһсулдар торпагларла өртүлүдүр. Бу бөлҝәнин ән јүксәк јери олан Нефуса Дағы, бөлҝәни шимал күләкләриндән мүдафиә едир. Ливија торпагларынын бөјүк бир һиссәсини мејдана ҝәтирән вә Шимал Африканы аз гала өртмүш олан Бөјүк Сәһра чөлү кимсәсиздир. Сәһра чөлүндә иглим дә чох фәрглилик ҝөстәрәр. Бәзи јерләринә он ил бојунҹа һеч јағышлар јағмыр.
Ливија тарихи
Ливија вәтәндаш мүһарибәси (2011)
Ливијанын шимал-гәрб һиссәсиндә дөвләтин пајтахты јерләшир Триполи шәһәри көрфәзин Аралыг дәнизи саһилбоју саһәсини тутур. Триполи аз гала өзүндә Романын, Мисирин, Јунаныстанын, Бизансын, Карфаҝенин вә Финикиин мәдәнијјәтләринин тәсирини сынагдан кечирмиш дүнјанын ән гәдим шәһәридир
Шәһәрин әсасы финикијалылара аид едилир – Ы јүзилликдә Јунанлар бу әразијә индики Триполи адыны верибләр. Триполинин бүтүн Аралыг Дәнизинин бөјүк мәдәни вә игтисади мәркәзи сајылыр. Бизанслар бурада В- әсрдә һөкмранлыг едибләр. — ВЫ јүзилликдә исә бурада Әрәб Хилафәти һакимијјәтдә олмушдур. Триполи Орта әсрләрләдә исә Испанијаја аид иди, ликин Османлы Империјасы шәһәри 16-ҹы әсрдә ҝери алды. Триполи түркләрдә ијирминҹи әсрә гәдәр галды. Италија, Түрк мүһарибәсинин лап әввәлиндә, (1911-1912-ҹи ил.) шәһәри Италјан гошунлары ишғал етди. Инҝилисләрин гошунлары исә 1943-ҹү илдә шәһәрә ҝирди, 8 ил сонра Ливија пајтахты Триполи илә бирликдә мүстәгил дөвләт олду.
Пајтахтын ҹәнубу иҹтимаи вә ишҝүзар биналардан ибарәт олан Јени шәһәрдир Триполијә мәшһурлуғу бурада јерләшән базарлар ҝәтирди, һансылар ки, нечә әсрдән һеч вахт дәјишмирләр. Таҹирләр гонаглара әнәнәви ҝејимләри әдвијјатлары вә Шәргин ширнијјатларыны алмағы тәклиф едирләр, баһалы парчалар, мисдән вә тунҹдан мәмулатлар, әрәб әтири базарларда үстүнлүк тәшкил едир. Бурдаҹа гызыл сыралары вар, ән уҹуз вә ән ҝөзәл зәрҝәр мәмулатларыда триполи базарларындадыр.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
