Әввәли өтән сајымызда. http://abna.ir/data.asp?lang=14&id=322546
Тарихдә бу ҹүр нечәүзлү (симасыз) инсанлардан нүмунә чохдур. Онлардан бири дә Һарун әр-Рәшиддир.
Сарајда доғулуб боја-баша чатан Һарун ушаглыг чағларындан ејш-ишрәт, кефлә үнсијјәтдә олмуш, тәбии ки, бунун да нәтиҹәсиндә онда ејш-ишрәтә мејли даһа чох олмушдур. Диҝәр тәрәфдән дә, Ислам өлкәсинин мүһити вә еләҹә дә, онун тутдуғу мөвгеји онун мүсәлман олуб Ислам гајда-ганунларына әмәл етмәсини тәләб едирди. Буна ҝөрә дә, онун һәјаты јахшылыг вә писликлә, ҝөзәллик вә чиркинликлә гарышыг бир мәҹмуә тәшкил едирди. Онун бир сыра тәәҹҹүблү, бир-биринә зидд олан вә чох аз адамларда тапылан хүсусијјәтләри вар иди. Зүлм вә әдаләт, мәрһәмәт вә гәддарлыг, иман вә күфр, барышма вә әзазиллик кими сифәтләр онда үзви сурәтдә бирләшмишдиләр. О, бир тәрәфдән зүлмдән һеч бир горхусу олмадан истифадә едәрәк пак вә ҝүнаһсыз инсанлары, хүсусилә, Ислам Пејғәмбәринин (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) ҹәсур өвладларынын ганыны ахыдыр, диҝәр тәрәфдән исә алимләрин нәсиһәтләрини динләдикдә Гијамәтин фикринә дүшәрәк мөһкәмҹә ағлајырды. О, һәм намаз гылыр, һәм дә шәраб ичәрәк ејш-ишрәтлә мәшғул олурду. Алимләрин нәсиһәтләрини динләдикдә һамыдан абид вә заһид кими нәзәрә чарпырды. Хилафәт күрсүсүнә отуруб өлкәнин идарәси илә мәшғул олдугда исә Нерон вә Чинҝиздән һеч дә ҝери галмырды. Тарихчиләр јазырлар: "Бир ҝүн Һарун өз дөврүнүн тәгвалы вә пак шәхсләриндән олан Фүзејл ибн Әјазын ҝөрүшүнә ҝедир. Фүзејл өз ағыр сөзләри илә ону чиркин ишләринә ҝөрә данлајыб залымларын интизарында олан Аллаһ әзабы илә горхутду. Һарун бу нәсиһәтләри динләдикдә, о гәдәр ағлады ки, һушуну итирди. Өзүнә ҝәлдикдән сонра јенидән Фүзејлә деди ки, она нәсиһәт версин. Фүзејл нечә дәфә нәсиһәтләрини тәркрарлајыр, һәр дәфә дә Һарун һушуну итирирди. Сонра Һарун бу ишинә ҝөрә Фүзејлә мин динар вериб деди ки, лазым олан јерләрә хәрҹләсин. Һарун бу һәрәкәти илә өз икиүзлүлүјүнү ачыг-ашкар нүмајиш етдирирди. Чүнки онун фикринҹә Аллаһын горхусундан ағлајараг биһуш олдугдан сонра јенә истәдијин иши чәкинмәдән ҝөрә биләрсән.
Һарунун ики мин азјашлы кәнизи вар иди ки, бунларын да үч јүзү јалныз чалыб-охумаг, рәгс етмәјә мәхсус идиләр. Рәвајәт едирләр ки, бир дәфә о, әјләнҹә мәҹлисинә ҝәлдикдә әмр едир ки, мәҹлисдәкиләрин башына үч милјон дирһәм пул сәпсинләр. Башга бир әјләнҹә мәҹлисинә ҝәлдикдә өзү илә ораја ҝәтирдији ханәндәни Мисирә һаким тәјин едир.
Һарун бир дәфә бир кәнизи јүз мин динара, башга бир кәнизи отуз алты мин динара алмыш, лакин икинҹини јалныз бир ҝеҹә сахладыгдан сонра сарајда оланлардан биринә бағышламышды. Онун о кәнизи һәмин шәхсә нә үчүн бағышладығыны исә Аллаһ билир. Шүбһәсиз ки, Һарун бош јерә хәрҹләдији бу пулларын һамысыны мүсәлманларын бејтүл-малындан ҝөтүрүрдү. Чүнки онун бабасы Мәнсурун һакимијјәтә ҝәләркән неҹә дејәрләр һеч бир гәпији белә олмамышдыр. Демәли, бош јерә хәрҹләнән бу пулларын һамысы мәзлум инсанларын, аҹ кәндлиләрин әлләринин габарынын вә алынларынын тәринин нәтиҹәси иди. Анҹаг Һарунун үмуми бејтүл-мала гаршы етдији бу гәдәр хәјанәтләрә бахмајараг о, јаландан ҝөз јашы төкүр, өзүнү пак инсанлар кими тәгвалы ҝөстәрирди.
Һарунун һәгиги симасы Мүасир Мисир јазычысы Әһмәд Әмин Һарунун (вә онун дөврүндә јашамыш ҹамаатын) ешј-ишрәтә баш гошмасыны ики сәбәблә (бири онун дөврүндә үмуми рифаһын ҝенишләнмәси, диҝәри исә онун дедијинә ҝөрә әввәлҹәдән ејш-ишрәтә мејлли олмуш иранлыларын Һарунун сарајында нүфуз тапмасы илә) әлагәләндирдикдән сонра јазыр: "Үчүнҹү сәбәб Һарунун өз тәрбијәси илә әлагәдардыр. Мәним фикримҹә о, сәртһиссијјатлы бир ҹаван олмуш, лакин јүз фаиз өз һиссијјат вә истәкләринә ујмамышдыр. Ејни заманда о, мөһкәмирадәли бир шәхс иди. О, фитрәт вә тәрбијә бахымындан низами бир руһијјәјә малик олан бир шәхс олмуш, дәфәләрлә Шәрг вә Гәрб тәрәфә орду чәкмишди. Анҹаг онун сәртхасијјәтли, мөһкәмирадәли, ҹошуб-дашан ҹаванлыг фикирләри ону мүхтәлиф сималара салмышды. Моизә ешидәркән һәддән артыг тәсирләнир, уҹадан ағламаға башлајыр, мусиги ешитдикдә исә елә һала дүшүрдү ки, һеч бир шеји танымыр вә она мәһәл гојмурду. Онун тәшкил етдији әјләнҹә мәҹлисиндә Ибраһим Мусели охујур, Бәрсәвма саз чалыб Зәлзәл дәф вураркән Һарун елә ҹошурду ки, сон дәрәҹә ҹәсарәтлә дејирди: "Еј Адәм! Әҝәр бу ҝүн сәнин балаларындан кимләрин мәним мәҹлисимдә иштирак етдијини ҝөрсәјдин, чох севинәрдин."
Јаваш-јаваш дини һиссијјат Һарунда инкишаф едир, анҹаг бунун мүгабилиндә кеф-дамағ, әјләнҹәләри дә артмаға башлајыр. Бунун нәтиҹәсиндә дә, о, һәм намаз гылыр, һәм дә мусигијә гулаг асараг әјләнирди. Онун сәрт һиссијјаты мүхтәлиф ҹәһәтләрә јөнәлир, јөнәлдији саһәдә дә ифрат дәрәҹәсинә чатырды. Бәрмәки сүлаләси онун разылығыны ҹәлб етдији заман онлардан разы галыр, онлара фөвгәладә меһрибанчылыг ҝөстәрир вә онлары ән јахын адамлары сырасына дахил едирди. Анҹаг елә ки онун гәзәбинә дүчар олурдулар вә һәсәд апаранлар онун һиссијјатыны Бәрмәки нәслинин әлејһинә тәһрик едирдиләр, онлары мәһв едиб арадан ҝөтүрүр.
Һарун Ибраһим Муселинин сәсиндән (мусигисиндән) чох ләззәт алдығы үчүн ону алим вә газылар кими сарајын јахын адамларынын јериндә гәрар верир, анҹаг бир дәфә дә олсун, өзүнә суал вермирди ки, мүсәлманларын бејтүл-малыны һансы әсасла бу ҹүр шәхсләрин ҹибинә төкүр?
Әл-Әғани китабынын мүәллифи бу барәдә ҝөзәл бир ҹүмлә ишләтмиш, һәмин ҹүмләдә Һарунун гејри-ади вә бир-биринә зидд олан хүсусијјәтләрини чох ҝөзәл шәкилдә бәјан етмишдир. Мүәллиф јазыр: "Һарун моизә динләдикдә һамыдан чох ағлајыр, гәзәбләндикдә исә ән залым шәхсә чеврилирди." Буна ҝөрә дә, онун диндар бир шәхс олуб чохлу намаз гылмасына, гәзәбләндикдә исә һеч бир әсасы олмадан ҝүнаһсыз инсанларын ганыны ахытмасына, сонрасы ҝүн исә кеф мәҹлисинә ҝедәрәк өзүндән ҝетмәсинә һеч дә тәәҹҹүбләнмәмәлијик. Бунлар һамысы асанлыгла бир адамда тапыласы сифәтләрдир.
Дедикләримиздән Һарунун әсл вә һәгиги симасы мәлум олур. Анҹаг тәәссүфләр олсун ки, бәзи тарихчиләр Һарунун рәфтар, һәрәкәт вә руһијјәсини, идарәчилик системини гејд едәркән һәгигәти ҝизләдир, биләр-билмәз һәгигәтин јалныз јарысыны ачыглајыр, јарысыны исә олдуғу һалдан башга ҹүр гәләмә верирләр. Һалбуки, тәһгиги вә битәрәф арашдырма заманы шәхсин бүтүн хүсусијјәтләри олдуғу кими гәләмә алынмалыдыр.
Һарунун һијләләри вә онун өзүнү диндар кими ҝөстәрмәси Бир нечә сәһифә бундан габаг гејд етдик ки, Әмәви вә Аббаси хәлифәләри Ислам һөкумәтини өз јолундан чыхармагда вә Пејғәмбәр (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) аиләси илә мүбаризәдә бир-бири илә һәмфикир олсалар да, онлары бир-бириндән фәргләндирән бир ҹәһәт дә вар иди. О да бундан ибарәт иди ки, Әмәви хәлифәләри (Мүавијә вә диҝәр бир-ики хәлифә истисна олмагла) дини алимләрлә бир о гәдәр дә, әлагә сахламыр, онларын ишинә гарышмырдылар. Онлар анҹаг өлкәдахили гијамлары јатыртмаг, хариҹи гәләбәләр әлдә етмәк, өлкәнин малијјә ишләрини тәнзимләмәк вә бу кими сијаси ишләрә нәзарәт едир, Ислам алимләрини (адәтән) башлы-башына бурахырдылар. Буна ҝөрә дә, онларын һөкумәтинин дини ҹәһәти олмамышдыр. Анҹаг елә ки Әмәви сүлаләси өз јерини Аббаси сүлаләси илә әвәз етди, мәсәлә тамамилә дәјишди. Һөкумәт өзүнә дини ҹәһәт кәсб едир, мәзһәби амилләрдән һөкумәтин хејринә истифадә етмәк сијасәти вә өзүнү диндар кими ҝөстәрмәк, дини алимләрлә әлагә сахламаг хүсусән, илкин Аббаси хәлифәләринин дөврүндә адәт һалына чеврилир. Бунун сәбәби о иди ки, Аббаси хәлифәләри сијаси рәһбәр олмагла јанашы ҹамаатын һөрмәтини газанмаг үчүн һәм дә өзләрини дин адамы кими танытдырмаг истәјирдиләр. Аббаси хәлифәләринин өзләрини диндар кими ҝөстәриб ҹамаатын ҝөзүндә дини нүфуз тапмаг мәгсәдләринә даир бир чох нүмунәләр вардыр ки, бунлар да онларын бу саһәдә ҝөстәрдикләри сәјләрин ҝөстәриҹисидир. Ҹорҹи Зејдан јазыр: "Аббаси хәлифәләри, Мисрин Фатими хәлифәләри, Испанијанын Әмәви хәлифәләри дини ҹәһәти сахладыгларына ҝөрә бир чох чәтинликләри һәлл едә билмишләр. Мәһз бу сәбәбә ҝөрә Османлы империјасы кими гејри-әрәб һөкумәтләр шәри ҹәһәт дашыдыглары үчүн диҝәр һөкумәтләрдән чох јашамышлар..."
Бунлар авам ҹамаатын гәлбиндә јер тапмагдан өтрү һәмишә өз мәгамларыны јүксәлдәрәк өзләрини Аллаһын ән јахын бәндәләри, һакимијјәтләрини дә Аллаһ тәрәфиндән сечилмиш һөкумәт кими гәләмә верирдиләр. Ҹорҹи Зејдан хәлифәләрин авам ҹамаат арасындакы јалан тәблиғатынын нүфузуну вә ҹамаатын бу тәблиғата олан инам сәвијјәсини гејд етдикдән сонра әлавә едиб јазыр: "...Иш о јерә чатмышды ки, ҹамаат дејирди: Аббасиләрин һакимијјәти Иса Пејғәмбәр ҝөјдән енәнә гәдәр давам едәҹәк. Аббаси һөкумәти сүгут едәрсә, ҝүнәш батар, јағыш јағмаз, биткиләр гурујар. (Ҹорҹи Зејданын бу ҹүмләдә ишләтдији ҹамаат сөзүндән мәгсәди сүнниләрдир. Чүнки шиәләрин әгидәсинә ҝөрә һәм илк үч хәлифә, һәм Әмәвиләр, һәм дә Аббасиләр хәлифәлик мәгамыны гәсб етмиш вә буна ҝөрә дә шиәләр онлары гәбул етмирләр. (Ҹорҹи Зејданын "Ислам мәдәнијјәтинин тарихи" әсәринин мүтәрҹими Әли Ҹәваһиркәламдан.))
Аббаси хәлифәләри дә бу нанкорлуғу өзләринә бәјәнмишдиләр. Һәтта бөјүкдүшүнҹәли вә һакимијјәти дөврүндә Ис
