1.Шишләр.
2.Бәдхассәли шишләр.
3.Хошхассәли шишләр.
4 феврал- Бу ҝүнү бүтүн дүнја хәрчәнҝ хәстәлији илә мүбаризә ҝүнү кими гејд едир. Сон илләрин ҝетдикҹә ҹаванлашан вә артмагда олан хәстәликиндән бири дә хәрчәнҝдир. Алимләрин сонунҹу һесабатына ҝөрә, мүалиҹәси узунсүрән хәрчәнҝ дүнјада ән чох өлүмә сәбәб олан хәстәликләр сијаһысында илк сырада јерләшир. Дүнја Сәһијјә Тәшкилатына ҝөрә, һәр ил 12 милјон 400 адама хәрчәнҝ диагнозу гојулур. Һәр ил тәкчә сүд вәзи хәрчәнҝинә 1 милјона јахын гадын тутулур вә 0,5 милјону исә һәјатыны итирир. Азәрбајҹанда да вәзијјәт гәнаәтбәхш дејил, илдән илә онколожи хәстәликләрдә јүксәлмә гејдә алыныр. 2009-ҹу илдә 7553 нәфәр (5295нәфәр өлүб) рәсми гејдијјатда идисә, 2010-ҹу илдә бу рәгәм 8119 нәфәр (5347нәфәр өлүб), һазырда исә 9000-дән чох инсан бу хәстәлијин адыны ҝәздирир. Јерли мүтәхәсисләрин фикринҹә, биздә дә бу хәстәлик хүсусијлә гадынлар арасында үстүнлүк тәшкил едир. Сон 7-8 илдә исә сүд вәзи хәрчәнҝи өндә ҝедир. Өзү дә хәстәлијин јашы да ҹаванлашыб, 40-дан сонра мејдана ҝәлән хәстәлик, инди 35-40 јашларында да ҝөрүнүр. Вахтында мүајинәнин ҝеҹикдирилмәси сон вахтлар бәдхассәли шишләрин мүалиҹәсини дә апармагда чәтинлик төрәдир.
Будүнәдәк хәрчәнҝ хәстәлијинин сәбәбләри там ајдынлашдырылмајыб. Амма бүтүнлүкдә бу бәланын сәбәби кими еколожи таразлығын позулмасы, консероҝенлә зәнҝин- әсасән мүасир сивилизасијанын әрзаглары вә натәмиз әтраф мүһит еһтимал олунур. Алимләр сивилизасија илә тәмасы мүмкүн гәдәр минимума ендирмәји дә төвсијә едирләр. Онларын гәнаәтинҹә, бу, өз сағламлығыны тәмин етмәнин јеҝанә јолудур. Бу исә чәтин мәсәләдир. Јенә дә инкишаф, бир аз да тәнбәллијә (артыг јени техникаларын тәтбиги гадынлара евдә иш сахламыр) дәстәк верәҹәк кәшфләр, јениликләр өз ишиндәдир.
Һәр ил дүнјанын мүхтәлиф өлкәләриндә алимләр тәрәфиндән мүхтәлиф тәдгигатлар апарылыр. Чоху хәрчәнҝи тәслим едәҹәк чарә тапдығыны бәјан едир.
Дүзҝүн вә сағлам гидаланма тәкҹә хроники хәстәликләрин дејил, ејни заманда, хәрчәнҝ хәстәлијинин дә профилактикасыдыр. Хәрчәнҝ хәстәлијинин јаранма сәбәбләринин статистикасына ҝөрә сәһв гидаланма түтүндән сонра икинҹи јери тутур. Бахмајараг ки тәдгигатчылар хәрчәнҝин инкишафына һансы әрзагларын тәсир етдијини мүәјјән едә билмирләр.
Сач үчүн бојалар хәрчәнҝ хәстәлијини әмәлә ҝәтирир?
Сач бојаларындан истифадә едән гадынлар диҝәр гадынлара нисбәтән хәрчәнҝә тутулмаға даһа чох рисклидирләр. Бу гәнаәтә Калифорнија Тибб Университетинин тәдгигатчылары ҝәлибләр. Мүтәхәссисләр апардыглары мүшаһидәләрлә белә бир нәтиҹәјә ҝәлибләр ки, сач бојасындан (хүсусилә дә түнд чаларлардан) истифадә иммун системини дармадағын едән горхулу шишин инкишафыны ҝүҹләндирир. Белә ки, сон 20-25 ил әрзиндә сач бојасындан истифадә едән гадынлар бу хәстәликдән тәбии сач рәнҝинә үстүнлүк верән ханымлардан ики дәфә артыг әзијјәт чәкирләр. Һәлә ки алимләр сач бојасы илә горхулу шиши бир-биринә бағлајан механизми баша салмаға чәтинлик чәкирләр. Әлбәттә, илк нөвбәдә, шүбһә доғуран елементләр сач бојаларынын тәркибиндә олан кимјәви маддәләрдир.
Хәрчәнҝ јолухуҹудур?
Инҝилис алимләри нөвбәти дәфә дәлил әлдә едибләр ки, хәрчәнҝ инфексион хәстәлијин нәтиҹәси ола биләр. Һәр һалда, онларын әлдә етдикләри сүбутлар мәдә, бөјрәк вә бағырсаг хәрчәнҝинә ујғундур. Лондон Тибб Коллеҹ мүтәхәссисләринин фикринҹә, гастрит, хоранын јаранмасына сәбәб олан мәдә-бағырсаг инфексијалары, һәмчинин, микробларын диҝәр нөвү горхулу шишин инкишафына тәканвериҹи гүввәләрдир. Тәдгигатларын ҝөстәрдији кими, бу микроблар организмдә инсан һүҹејрәләринин бөлүнмәсини позан токсинләр ифраз едир вә нәтиҹәдә, нормал һүҹејрәләр мутасијаја уғрајыб хәрчәнҝә чеврилир.
Телевизор
Алимләрин фикринҹә, телевизора бахылан һәр бир саат хәрчәнҝ хәстәлији рискини 9 фаиз чохалдыр.
Хәрчәнҝ һалларынын үчдә бири сигаретлә бағлыдыр. Елә бу сәбәбдән дә кишиләр арасында ағҹијәр хәрчәнҝи чохлуг тәшкил едир. Дүнја Хәрчәнҝ Арашдырма Фонду еһтимал едир ки, 2050-ҹи илдә дүнјанын 24 милјон инсанында хәстәлик мејдана ҝәләҹәк, нәтиҹәдә 16 милјону дүнјасыны дәјишәҹәк. Пәһризә диггәт верилмәси, еләҹә дә идманла мәшғул олмаг бу һалларын сајыны дөрддә бир дәфә азалда биләр. Чәкинин артмасы, сигаретдән мүнтәзәм истифадә илә хәрчәнҝ һаллары чох ҝүман ки, артыраҹаг.
Мобил телефонлар шишин инкишафыны тезләшдирир
Мобил телефонлардан даими истифадә ешитмә синириндә невриноманын јаранмасыны ики дәфә тезләшдирир. Невринома ешитмә органында олан синир тохумасынын горхусуз шишидир. Ҝүндә 20-30 дәгигә мобил телефонла данышан инсанларда хәрчәнҝ хәстәлијинә тутулма еһтималы бөјүкдүр.
Ҝүнәш
Сон 40 илдә ҝүнәш шуаларындан хәрчәнҝ хәстәлијинә тутулма риски дүз 45% артыб.
Бәзи мүтәхәссисләр артыг ҝүнәш ваннасы гәбул етмәјин әввәлләр олдуғу кими хејирли јох, әксинә, зәрәрли олдуғуну билдирир: «Ән һәссас нөгтәләр исә бәдәндәки халлардыр. Ҝүнәш шүалары алтында халларын һүҹејрәләри фәал шәкилдә чохалмаға башлајыр. Нәтиҹәдә орада инсаны 2 аја өлдүрә биләҹәк бәдхассәли шишләр јарана биләр.Бундан башга сон вахтлар сүни гаралмалар –салјарилр дә гадынларда дәридә-меломана адлы шишләри әмәлә ҝәтирир.
Стресс
Алимләрин фикринҹә, бир порсија стресс дөш хәрчәнҝинин гаршысыны алыр. Буна бахмајараг, бир аз өнҹә һәкимләр стресин хәстәлик рисгини артырдығыны билдирмишдиләр.
Данимарка алимләринин апардыглары тәдгигат ҝөстәриб ки, ҝүндәлик стресли ситуасијалар сағламлыг үчүн хејирли олдуғу һалда, гәфил ҝүҹлү стресин (мәсәлән, јахын гоһумун өлүмү) мәнфи фәсадлары вар. Һәкимләр ҝүҹлү стрес кечирән вә дөш хәрчәнҝи илә шүбһәли билинән гадынлары мүајинә едибләр. Онлар стреси ҝүҹлү, орта вә зәиф олмагла үч јерә бөлмүшләр, һәмчинин, стрес кечирән гадынларын емосионал һалларыны вә физики ҝөстәриҹиләрини гејд едибләр. Стрес хәстәләрдә өзүнү мүхтәлиф ҹүр әкс етдирирди: бәзиләри ҝәрҝинлик, һәјәҹан, сәбәбсиз горху һисси, диҝәрләри исә јухусузлуг һисси кечирирдиләр. Тестләр ҝөстәрди ки, јахын гоһумун өлүмү, ағыр хәстәлик, гәза вә саир кими ҝүҹлү стрес кечирән гадынларда дөш хәрчәнҝи мүшаһидә олунмамышдыр. Данимарка алимләри мүәјјән едибләр ки, ҝүҹлү стрес хәрчәнҝ хәстәлијинә тутулмаг еһтималыны 40% азалдыр. Һәкимләр башда Наја Нелсон олмагла, бу ҹүр һадисәни белә баша салырлар: ҝүҹлү стрес гадын һармонларына тәсир едир, әсасән дә хәрчәнҝ һүҹејрәләринә тәсир ҝөстәрән естроҝен һармонларына.
Антибиотикләр дөш хәрчәнҝинә сәбәб олур
Вашингтон Университети алимләринин апардығы мүшаһидәләрә ҝөрә, антибиотикләрдән мүнтәзәм истифадә дөш хәрчәнҝинә тутулмаг рисгини икигат артырыр. Белә ки, 25 курс антибактериал терапија кечән гадынлар хәрчәнҝ хәстәлијинә 1,5 дәфә тез тутулублар. Бундан әлавә, антибиотик гәбул едән гадынлары чох вахт сағалтмаг мүмкүн олмајыб, бу да өлүмә сәбәб олуб. Тәдгигатчылар гејд едирләр ки, чыхылмаз вәзијјәтдә галдыгда белә антибиотикләрдән имтина етмәк лазымдыр. Онларын фикринҹә, ән әсас мәсәлә, антибиотик гәбулу вә хәрчәнҝ шишләринин әмәлә ҝәлмәси арасында олан әлагәни мүәјјәнләшдирмәкдир.
Чај горхулу шишин әмәлә ҝәлмәсинин гаршысыны алыр
Сон тәдгигатлар ҝөстәрир ки, һәм гара, һәм дә јашыл чај һәзм јолунда јарана биләҹәк хәрчәнҝ хәстәлијинин гаршысыны алыр. Бу ичкиләрин тәркибиндә полифенол, антиоксидант хүсусијјәтләри илә зәнҝин олан кимјәви маддәләр вар. Онлар һүҹејрәләри зәдәләјән бош радикаллары нејтраллашдырыр. Һәмчинин, полифеноллар јағлы јемәкләрин тәркибиндә олан кансероҝенләрин активләшмәсини зәифләдир. Һарвард Тибб Мәктәбинин (АБШ) алимләри ашкар едибләр ки, ҝүндә ән азы бир финҹан чај ичән инсанларда инфаркт тәһлүкәси 44% азалыр. Јашыл чај ағыз бошлуғуну дезинфексија едир, бундан әлавә, каријеси әмәлә ҝәтирән бактеријалары мәһв едир. Белә ки, бу хүсусијјәтә јалныз тәзә дәмләнмиш чај маликдир.
Хәрчәнҝли хәстәләр помидор јесин
Хәрчәнҝ әлејһинә томатын тәркибиндә олан вә она парлаг гырмызы рәнҝ верән ликопин маддәси дә антиоксидант тәсир ҝөстәрир. Бетакаротин кими ликопин дә А витамининин провитаминидир. Лакин онун антиоксидант тәсири даһа ҝүҹлүдүр. Јәни о, сәрбәст радикалларын организмә мәнфи тәсирини азалдыр вә бағырсаг, мәдә, јемәк борусу, ағҹијәрләрин хәрчәнҝинин гаршысыны алыр. Она ҝөрә дә помидор һәр заман сүфрәниздә олмалыдыр. Бундан әлавә, ликопин термики ишләмә заманы парчаланмыр, тәркибини дәјишмир. Она ҝөрә дә томатларын соус вә шорбаларда ишләдилмәсинә имкан верир.
Алимләр һәмчинин ашкар етмишләр ки, Е витамини дә антиоксидант тәсир ҝөстәрир. Она ҝөрә дә чалышын ки, грејпфрут, гоз, тахыл, јашыл каһы, зејтун јағы гида расионунуздан әскик олмасын.
Сарыкөк
Алимләр нүмајиш етдирибләр ки, сарыкөкдәки маддә хәрчәнҝ һүҹејрәләрини өлдүрә билир. Курҹумин (ҹурҹумин) адлы маддәнин мүалиҹәви кејфијјәтинин олмасы барәдә чохдан ҝүманлар вар иди.Артыг ондан артрит вә һәтта әгли зәифлик хәстәликләринин мүалиҹәси үчүн сынагларда да истифадә едилир.
Ирландијадакы Корк Хәрчәнҝ Мәр
