Шәрг-Гәрб Арашдырмалар Мәркәзинин рәһбәри, поитолог Әрәстун Оруҹлу реҝионда ҹәрәјан едән просесләрлә бағлы «Бизим Јол» гәзетинин суалларыны ҹавабландырыб. Политолог Ирана гаршы мүмкүн һәрби әмәлијјатларын перспективи, бу тәклифин ҝүндәмә ҝәлмә сәбәбләри, Азәрбајҹанын хариҹи сијасәти, Иран-Исраил арасында маневр имканлары барәдә фикирләрини ачыглајыб. Мүсаһибәни тәгдим едирик.
- Әрәстун бәј, дүнја бирлијинин, хүсусән БМТ-нин мөвгеји там мәлум олмадан Исраилин Ирана гаршы һәрби әмәлијјатлара башламасы барәдә бәјанатлары Сизҹә һансы просесләрдән хәбәр верир?
- Мәнҹә, Проблем илк нөвбәдә Исраилин дахилиндәки сијаси дурумла әлагәлидир. Чүнки Нетанјаһу һөкумәти артыг баша дүшүр ки, гаршыдакы парламент сечкиләриндә мәғлуб олаҹаг. Бу ситуасијадан ону хилас едәҹәк јеҝанә амил ҹидди хариҹи дүшмән амилидир ки, Исраил һөкумәти дә бу сәбәбдән Теһранла һәрби мүнагишә јаратмаға чалышыр. Бу планын реаллашдырылмасында да Иранын нүвә програмынын бәһанә кими истифадәси ҝөрүнүр. Амма бејнәлхалг аләмин бу плана гаршы чыхмасы да нәзәрдән гачмыр.
- АБШ рәһбәрлијинин проблемин дипломатик мүстәвидә һәлл олунмасы илә бағлы мөвгејини нәзәрдә тутрсунуз?
- Пентагонун ачыгламалары бирбаша Исраилин нијјәтинә гаршы иди. Бунун архасынҹа тәсадүфән журналистләрә сызан Саркози-Обама диалогунда Нетанјаһуја ифадә олунан негатив мүнасибәтин дә бир месаж олмасыны еһтимал етмәк олар.
- Бу месаж мәгсәдли «тәсадүфдүрмү»?
- Билмирәм. Амма тәсадүфдән, ја да зәрурәтдәнми ики ҝүҹлү өлкә лидеринин Исраилин баш назиринә мүнасибәти ачыгланды. Сијасәтдә адәтән бу ҹүр мүнасибәтләр һәмин дөврдә олан сијасәтин ифадәси һесаб олунур. Һесаб едирәм ки, бу, Нетанјаһунун нијјәтләринә гаршы јөнәлмиш бир месаж ола биләрди. Нәһајәт, бу һадисәләрин сонунда сәрт олаҹағы ҝөзләнилән Атом Енержиси үзрә Бејнәлхалг Аҝентлијин Иранын нүвә програмы илә бағлы һесабаты ҝөзләнилдијиндән хејли јумшаг олду. Бундан сонра АБШ-ын, Франсанын вә Алманијанын мөвгејиндә дә ифадә олунду ки, бу дөвләтләр Иранла һәрби мүнагишәни мүмкүн сајмырлар.
- Азәрбајҹан ҹәмијјәтиндә АБШ-ын јәһуди лоббиси тәрәфиндән идарә олунмасы фикри мөһкәмләндијиндән Вашингтонун мәлум мөвгеји чохлу суаллар јарадыр. АБШ-нын мөвгејинин белә олмасында Чин вә Русија амили рол ојнадымы?
- Хејр, Американы Америка мараглары идарә едир вә һакимијјәтләрин бүтүн сијасәти өлкәнин инкишафына јөнәлиб. Һәләлик дүнјанын ваһид ҝүҹү олан АБШ-ын үзәриндә бүтүн дүнјада тәһлүкәсизлијә ҝөрә бир мәсулијјәт дә вар. Она ҝөрә дә АБШ дахили вә бөлҝәсәл мараглар сәбәбиндән Исраилин бу ҹүр давранышына јол верә билмәз. Јәни АБШ-да јәһуди, јунан лоббиси олсун, фәрги јохдур, һәр кәс өлкәнин марагларына хидмәт етмәјә борҹлудур. Чүнки Америка бир дөвләт олараг ҝүҹү олмадан һәмин лоббиләр нәјә вә неҹә тәсир едә биләрләр ки?!
- Исраил Түркијә илә сон мүнасибәтләрдә олдуғу кими инад ҝөстәрә биләрми?
- Јәни ки, бирдән Ирана гаршы һәрби әмәлијјатлара башласа?
- Бәли.
- Мән Исраилин мөвҹуд һөкумәтиндән белә бир ссенарини истисна етмирәм. Амма белә бир һадисә баш верәрсә, Исраил мејданда тәк гала биләр. Она ҝөрә ки, Исраил һөкумәтинә өнҹәдән верилмиш месажлар белә дүшүнмәјә әсас јарадыр. Сабаһ Исраил өз истәји илә һәрби әмәлијјатлара башлајаҹагса, нијә АБШ һөкмән буна гошулмалыдыр?
- Доғрудан да, Гәрб Иран мәсәләсиндә нә үчүн ҝөзләмә мөвгеји тутду? Буна Сурија амилими тәсир етди?
- Тәкҹә бу амил дејил. Иран 70 милјонлуг өлкәдир, кифајәт гәдәр интелектуал сәвијјәси вар, ислам дүнјасынын шиә һиссәсиндә лидердир, һәм дә дөвләтчилик әнәнәләри вар. Она ҝөрә мәсәлә ҝөрүндүјү гәдәр асан һәлл олунан дејил вә Гәрбдә буну ҝөзәл баша дүшүрләр. Авропа сијасәтиндә сөзүнүн чәкиси олан дипломатлар таныјырам ки, онлар Иран проблеминин һәрби мүдахилә илә һәлл олунаҹағына чох скептик јанашырлар.
- Нечә илләрдир мәтбуатымызын “Иран вурулаҹаг” маншетләрини изләјирик, бу хәбәрләр јенә дә давам едәҹәкми?
- Мүмкүндүр. Чох тәәссүф ки, бәзи һалларда бу маншетләр севиндириҹи тонда олур. Иран режиминә нифрәтлә јанашмаг олар, анҹаг ики амил вар: һуманитар, јәни сөһбәт 70 милјонлуг өлкәдән ҝедир, икинҹиси, прагматик марагдыр. Азәрбајҹанда бәзи милләтчи мараглардан чыхыш едәнләр Иранын вурулмасыны чох исрарла арзулајыр, амма бу өлкәнин әһалисинин јарысынын бизим милләтдән олмасыны унудурлар. Белә оланда, бунун һарасы милләтчилик олду?!
- Үмумијјәтлә, Исраил-Иран мәсәләсиндә Азәрбајҹан һансы мөвге тутмалыдыр?
- Һесаб едирәм ки, Азәрбајҹан һәләлик кифајәт гәдәр тәмкинли мөвге тутуб. Бахмајараг ки, Азәрбајҹанын хариҹи сијасәт приоритетләри мүәјјәнләшмәјиб, она ҝөрә дә рәсми Бакы ајры-ајры сфераларда олса да, Иран вә Исраиллә јахындан тәрәфдашлыг едибдир. Ејни заманда, Исраил һөкумәтиндә мүәјјән ҝөзләнтиләр јарадыб ки, Азәрбајҹан амилиндән Ирана гаршы истифадә едә биләр. Бу ҝөзләнти Иранда да јараныб ки, Азәрбајҹан Исраилин һәрби әмәлијјатларына актив вә пассив шәкилдә дәстәк вермәз. Мәнҹә, һәрби әмәлијјатлар оларса, Азәрбајҹан һеч бир формада иштирак етмәмәлидир, бу, јолверилмәздир. Јахшы олар ки, рәсми Бакы бу ҹүр мүрәккәб мәсәләләрдә Түркијә илә мөвгејини узлашдырсын. Чүнки Түркијә бизим јеҝанә мүттәфигмиздир, өз дөвләтимиздир. Билирсиниз ки, ҹәнаб Абдулла Ҝүл Иранла Гәрб арасында васитәчилик тәклиф етди. Түркијәнин бу васитәчилији апараҹаг ҝүҹү дә јетәринҹәдир, ејни заманда бу өлкә НАТО-нун үзвүдүр вә Иранла сых гоншулуг әлагәләри вар. Бу бахымдан Азәрбајҹан Исраил-Иран мәсәләсиндә Түркијә илә сијасәтини узлашдырса, даһа јахшы олар.
- Бәс Исраил-Түркијә мүнасибәтләринин ҝәрҝилији заманында Азәрбајҹан јәһуди лоббисинин дәстәјини итирмәзми?
- Мәнҹә, биз јәһуди лоббиси мәсәләсинин әһәмијјәтини бир гәдәр артырырыг. Сөһбәт конкрет Исраилдән ҝетмәлидир. Әҝәр јәһуди лоббиси Азәрбајҹана дәстәк верибсә, 907-ҹи дүзәлиш чохдан ләғв олунмалыјды, амма биз буну ҝөрмүрүк. Икинҹи, јәһуди лоббиси дәстәк верибсә, АБШ-Азәрбајҹан мүнасибәтләри нормаллашмалыјды, бу истигамәтдә дә нормаллашманы там һәҹмдә ҝөрмүрүк. Исраил исә илләр боју Азәрбајҹанда авторитаризмин мөһкәмләнмәсинә дәстәк вериб вә бу истигамәтдәки фәалијјәти нәтиҹәсиндә дә мүәјјән игтисади марагларыны тәмин едиб. Буна ҝөрәИсраилин једәјиндә ҝедиб 30 милјон сојдашымызын јашадығы дөвләтә гаршы актив вә пассив һәрби әмәлијјатларда иштирак етмәк чох јанлыш оларды. Әминәм ки, Азәрбајҹан һакимијјәти буна ҝетмәјәҹәк. Чүнки бир мүддәт сонра Исраилдә сечкиләр олаҹаг вә һөкумәт дәјишәҹәк. Һесаб едирәм ки, һакимијјәт дәјишиклијиндән сонра Исраил дөвләтинин дә сијасәти дәјишәҹәк. Бу сијасәт Исраил халгынын вә дөвләтинин јох, Нетанјаһу-Либерман ҹүтлүјүнүн апардығы сијасәтдир. Бу сијасәтин Гәзза, Түрки
