Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән: 1955 тәвәллүдлү, 3 бөјүк гыз атасы, ирланд әсилли, католик мәзһәбли, өмрүнү сионизим уғрунда аз гала фәда етмиш, АБШ-ын мәшһур журналист вә мүәллифи Дојл Макманус, “Лос Анҝелес Тимес” гәзетиндә мараглы бир башлыглы “Мәсҹид вә дөвләт” адлы мәгалә илә чыхыш етмишдир.
Биз АБНА олараг мәгаләни зијарәтчиләримизә тәгдим етмәздән әввәл бир нечә терминләрин изаһыны вермәки мәгсәдә ујғун билдик.
Шәриәт:
Илаһи Конститутсија демәкдир. Аллаһ варлығ аләминин јарадыҹысыдыр. Бәшәрин бу варлыг аләминдә јашајыб кәмал зирвәсини фәтһ етмәк, варлыг вә бәшәр аләминә ујғунлашан гануна бәнддир. Нөгсансыз бир ганун! Инсан зәкасынын фәалијјәтини структурлашдыран вә ағлы хүрафат мејилли дүшүнҹәләрә мәруз галмагдан чәкиндирән Ганун!
Бу Гнунда Инсанын һәм фәрди өзүнүн Аллаһ илә олан үнсијјәтләри, һәм аилә илә олан үнсијјәтләри, һәм дә иҹтимаијјәт илә олан үнсијјәтләри нәзәрдә тутулмушдур.
Шәриәт Дини инсан һәјатынын бүтүн саһәләриндә Елм, Әгланијјәт вә расионаллыг , Әхлаг вә.с-дә олмасыны вурғулајыр вә динсиз бүтүн јоллары мәгсәдә ујғун сајмыр.
Сон мин илликдә Шәриәт илә һакимијјәти идарә едән Гурлушлар илк нөвбәдә Һәзрәти Рәсуләллаһын (сәлләллаһу әлејһи вә алиһ), Имам Әлинин (әлејһис сәлам) вә диҝәр хилафәтликләри мисал ҝәтирмәк олар. Бүтүн бу хилафәтликләр Јәһуди вә Христиан дүнјасыны зәлаләтдән гуртулуш верәрәк Елм вә Сәнәт аләминә гәдәм гојмагда әбәссиз рол ојнамышдыр.
Мүасир Дөврүмүздә исә биз Илаһи Гурлуша нүмунә олараг Иран Ислам Республикасын мисал ҝәтирә биләрик ки, Елм вә Технлоҝија илә јанашы Әхлаг вә Сосиаложи ҹәһәтләрдә дә аналогу олмајан бир системә деврилмишдир.
Демократија:
Јунан мәншәли кәлмәдир. Демос јәни: Халг, Кратеин јәни: Һөкүмәтлик етмәк демәкдир. Демәли денократија, Халг Күтләсинин Сијаси мәсәләрдә тәсмим тутмагда азадҹасына иштирак етмәк, Һакимијјәтин гедишатыны нәзарәт алтында сахламаг вә үмүмән десәк Һакимијјәтин формалашмасыны халг күтләсинин истәкләринә бағлы олмаг демәкдир.
Секулјар:
Јунан мәншәли кәлмәдир. Сеҹулум кәлмәсиндән ҝөтүрүлмүшдүр. Әба-Әҹда вә Дүнја мәнасын верир. Елми терменолоҝија да исә Секулјаизимин тәрифи ашағыдакы тәрифдән ибарәтдир:
“Секулјаризим дини инсан һәјатынын бүтүн саһәләриндән Елм, Әгланијјәт вә расионаллыг , Әхлаг вә.с-дән кәнарлашдырмаг мәнасындадыр”.
Плүрализм:
Јунан мәншәли кәлмәдир. Плуралис чохлуга мејилли олмаг мәнасын верир. Елми терменолоҝија да исә Плүрализиминтәрифи беләдир:
Сијасәт, Мәдәнијјәт, Дин, Әхлагын бүтүн нөвләрини гәбул етмәк вә һаммысына јер вермәк.
**** **** **** **** **** **** **** **** **** **** **** **** **** **** **** ****
Дојл Макманус:
Ики ил әввәл мән бир конфрансда исламчылар вә америкалы мәмурларын арасында әјләшмишдим. Исламчылар американлардан сорушурдулар ки, әҝәр Америка билсә ки, азад вә демократик сечкидә Ислам гүввәләри галиб чыхаҹаг, онлара сечкијә гатылмаға имкан верәрдиләрми? Американлар да суалы онларын өзүнә чевирирдиләр: әҝәр Исламчылар билсә ки, азад вә демократик сечкидә галиб чыхмајаҹаглар, белә сечки кечирәрдиләрми?
Һәмин вахт бунлар анҹаг нәзәри суаллар иди. Инди исә реал вәзијјәтә чеврилиб.
Тунисдә мәлум олајлардан сонракы илк сечкидә Исламчылар парламентдә күрсүләрин чохуна саһиб чыхаҹағы ҝөзләнилир. Мисирдә мүсәлман гардашлары - ән нүфузлу сијаси фраксијадыр. Буну нәтиҹәсиндә бу өлкәдә саға-сола
Гәддафинин деврилдији Ливијада да јени һөкумәтин тәркибиндә исламчыларын ҹидди рол ојнајаҹағы ҝөзләнилир.
Исламчыларын әксәријјәти үрәјинин дәринлијиндә либерал дејилләр. Онлар истәјирләр ки, Ислам онларын өлкәләриндә рәсми дин олсун. Истәјирләр ки, вәтәндаш ҹәмијјәтинин әсасыны шәриәтин мүәјјән бир формасы әвәзләсин. Онлар нә Исраили, нә дә Исраиллә бағлы Америка сијасәтини бәјәнмирләр.
Артыг АБШ Дөвләт Конгресинин бәзи үзвләри тәклиф едир ки, Мүсәлман гардашлары парламентдә чохлуғу әлдә етсә, АБШ-ын Мисирә јардымы дајандырылсын.
Амма бу проблемлә бағлы 3 мәсәлә вар: исламчылар гануни сијаси гүввәдир; чох ҝүман ки, онлар азад сечкиләрдә галиб ҝәләҹәкләр; нәһајәт, онлар ҝетмәк истәмирләр.
Јени демократик әрәб дөвләтләри о сәбәбдән Ислам партијалары јарадыр ки, Исраилдә јәһуди, Италијада да консерватив католик партијасы вар. Диҝәр тәрәфдән, бәзи сечиҹиләр өз дини инанҹларынын өз дөвләтләринин сијасәтиндә әкс олунмасыны истәјир. Дүздүр, АБШ-да ајрыҹа дини партија јарадылмајыб. Амма бир чох христианларын белә бир истәји ола биләр.
Исламчыларла бағлы проблем ондадыр ки, онлар һакимијјәтә ҝәлән кими демократијанын гаршысыны алыблар. Бу, Иранда баш вериб. Амма Түркијә вә Ираг һагда буну иддиа етмәк олмаз.
Чохларынын инандығынын әксинә олараг Ислам партијалар демократијаја тәһлүкә олдуғуну демәк олмаз. Шимали Каролина Университетиндән ики тәдгигатчы - Ҹһарлес Курзман вә Ыжлал Нагви мүсәлман аләминдә кечирилән 160 сечкини анализ едибләр. Онлар белә нәтиҹәјә ҝәлибләр ки, исламчылар ингилабдан сонракы дөврдә даһа чох сәс топлајыблар. Амма сонракы мүддәтдә секулјар партијалар өз мөвгеләрини мөһкәмләндирибләр:
“Үмумијјәтлә, сечкиләр адиләшдикҹә, Ислам партијаларынын нәтиҹәләри дә писләшир. Ән азад сечки кечирилән мүсдәлман өлкәләриндә бу партијалары даһа пис ҝөстәриҹи әлдә едибләр”.
Мисир демократларынә нүмајәндәси Саад Еддин Ибраһим һесаб едир ки, демократија практикасы Ислам идеолоҝијасыны бир гәдәр азалда биләр:
“Исламчылар јалныз бир шәртлә гануни статус ала биләрләр – бунун үчүн онлар демократа чеврилмәлидирләр. Биз исә онлара бу шансы вермәлијик”.
Бу вахта гәдәр Обама администрасијасы әрәб дүнјасында һакимијјәтә ҝәлмәјә һазырлашан исламчылара гаршы чох еһтијатлы јанашма тәтбиг едирди. Дөвләт катиби Һилларј Родһам Ҹлинтон американ дипломатларына Мүсәлман Гардашларынән үзвләри илә данышыглар апармағы тапшырыб. Бу илкин әлагәләр һәләлик ашағы сәвијјәдә гурулмушду. Гаһирәдәки американ сәфири бу групла данышыглар башламаға о гәдәр разы дејилди.
Американлар ислам сијаси хадимләринин истәдикләринин һамысына әмәл етмәјәҹәк. Амма Бирләшмиш Штатлар бәјәнсә дә, бәјәнмәсә дә, исламчылар – узунмүддәтли сијаси гүввәләрдир.
Әҝәр Мисир, Тунис вә Ливија демократијаны ишләдә билсәләр, онда Ислам вә плүрализми бир арада ујғунлашдырмаға мәҹбурдурлар. Биз исламчылары демократик ојун гајдалары илә ојнамаға инандыра биләр, онлара ганун ојунчу кими јанашыб бу ишдә онлара көмәк едә биләрик.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
