Бу ајәдә ишләдилән башга бир кәлмә дә “јәғуззу” фелидир ки, “ғәзз” көкүндән алынмышдыр. “Ғәзз” вә “ғәмз” кәлмәләринин һәр икиси ҝөз барәсиндә ишләдилир. Бәзи вахтларда бу мәналар гарышдырылдығындан, онларын һәр биринин мәнасыны арашдырыб бәјан етмәлијик. “Ғәмз” ҝөзүн гапагларыны ҝөзүн үстүнә гојмаг демәкдир. Әрәбҹә мәҹази мәнада дејилән “ғәмзул-ејн” филан ишдән вә ја филан фикирдән дөнмәк мәнасыны дашыјыр.
Ҝөрүндүјү кими, бу кәлмә “бәсәр” кәлмәси илә дејил, “ејн” кәлмәси илә бирликдә ишләнир. Амма “ғәзз” кәлмәси барәсиндә исә дејирләр ки, ғәззи-бәсәр, ғәззи-нәзәр, ғәззи-тәрәф. “Ғәзз” бахышы азалтмаг мәнасынадыр. “Ғәззи-бәсәр”, јәни ҝөзүн бахышларыны азалтмаг. Гурани-кәримдә “Лоғман” сурәсинин 19-ҹу ајәсиндә Лоғманын өз өвладына вердији нәсиһәтләрдә дејилир: “Вәғзуз мин совтикә”–јәни “өз сәсини азалт, мүлајим ет, һеч вахт гышгырма.” “Һүҹүрат” сурәсинин 10-ҹу ајәсиндә исә дејилир:
“О кәсләр ки, Рәсули-Әкрәмин һүзурунда (данышан заман) өз сәсләрини мүлајим едирләр вә гышгырмырлар, онлар һәмин кәсләрдир ки, Аллаһ онларын гәлбләрини тәгва үчүн имтаһан етмишдир.”
Һинд ибни Әби Һалә Пејғәмбәри-Әкрәмин (с) заһири хүсусијјәтләрини бәјан едәркән белә дејир: “Вә иза фәриһә ғәззә тәрфәһу”–јәни “Пејғәмбәр хошһал оланда ҝөзләри јарыјумулмуш вәзијјәтә дүшүрдү.” Ајдындыр ки, мәгсәд бу дејилдир ки, ҝөзләрини тамамилә јумур вә гаршы тәрәфә бахмырды.
Мәрһум Әлламә Мәҹлиси “Биһарул-әнвар” китабында бу ҹүмләни белә тәфсир едир:
“Ҝөз гапагларыны јарыјумулмуш вәзијјәтә салыб башыны ашағы салырды, ҝөзләрини там ачмырды. О белә едирди ки, тамамилә шадлыг вәзијјәтиндән узаг олсун. Үмумијјәтлә, өз еһтирас вә һиссләри гаршысында мәғлуб олан шәхсләр шадлыг һисси кечирәндә ихтијарсыз олараг ҝөзләрини бүтөв ачыр, гәһ-гәһә илә ҝүлүр вә һәјәҹана, вәҹдә ҝәлирләр. Амма ағыр вә вүгарлы шәхсләр белә дејилдир.”
Әли (ә) Ҹәмәл мүһарибәсиндә бајрағы өз оғлу Мәһәммәд ибни Һәнәфијјәјә верәркән мәшһур төвсијәләриндә бујурур: “Дағлар јериндән гопса да сән өз јериндә дајан, дишләрини бир-биринә мөһкәм сых (ки, гәзәб һисләрин тәһрик олунсун), башыны Аллаһа әманәт вер вә ајагларыны јердә мөһкәм сахла!” Ахырда әлавә едиб бујурур:
“Дүшмәнин сон нөгтәсини нәзәриндә сахла вә ҝөзләрини гыј.”
Ајдындыр ки, мәгсәд ҝөзләринин бағламасы, бахмамасы дејилдир, әксинә мәгсәд будур ки, мүәјјән бир нөгтәјә, хүсусилә дүшмәнин тәҹһизатына һејран олма.
Һәмчинин о һәзрәтин мүһарибәләрдә өз сәһабәләринә вердији үмуми ҝөстәришләрдә дејилир:
“Дүшмәнин тәҹһизатына тәрәф бахышлары-нызы азалдын, чүнки бу јолла гәлбләриниз мөһкәм вә даһа арам олар. Фәрјадларынызы азалдын, она ҝөрә ки, бу јолла сүстлүјү өзүнүздән даһа јахшы узаглашдыра биләрсиниз.”
Бүтүн бу мисаллардан мәлум олур ки, ғәззи-бәсәр бахышлары азалтмаг мәнасына олуб, һејран олмамаг, диггәтлә тамаша етмәмәк вә гаршы тәрәфә мүстәгил нәзәр салмамагдыр.
“Мәҹмәул-бәјан”да “Нур” сурәсинин бу ајәләринин тәфсириндә дејилир: “Әслул-ғәззи ән-нөгсану”–јәни ғәззин мәнасынын көкү азалтмагдыр.
“Југалу: ғәззә мин совтиһи вә мин бәсәриһи, еј нәгәсә”–јәни әҝәр бу көкдән алынан фел сәсә вә ҝөзләрә аид едиләрсә, мәнасы бу олар ки, ону азалт. “Һүҹүрат” сурәсинин гејд олунан ајәсинин тәфсириндә дејилир:
“Ғәззә бәсәрәһу иза зә”әфәһу ән һиддәтин-нәзәр”–Јәни “ғәззә бәсәрәһу” кәлмәсинин мәнасы будур ки, диггәтли бахышлары азалт.”
Рағиб Исфаһани өзүнүн нәфис “Мүфрәдатил-Гуран” адлы китабында бу кәлмәни дә ејнилә бу ҹүр изаһ етмишдир.
Демәли, бәһс етдијимиз ајәдә “јәғуззу мин әбсариһим” ҹүмләсинин мәнасы будур ки, бахышларынызы азалдын, јәни һејран олуб бахмајын. Үсул алимләринин дедији кими, она мүстәгил нәзәрләрлә дејил, садәҹә бир васитә нәзәри илә бахын.
Бәзән инсан бир шәхсә бахыр, мәгсәди дә һәмин шәхсин өзүнә диггәт јетирмәкдир. Мәсәлән, она ҝөрә бахыр ки, онун неҹә ҝејиндијини, галстукуну неҹә бағладығыны, сачларыны неҹә дарајыб сәлигәјә салдығыны ҝөрсүн. Амма бәзи вахтларда исә инсанла үзбәүз олан шәхсә бахыш буна ҝөрәдир ки, онунла данышыр. Үзбәүз дајаныб гаршы тәрәфлә данышмаг гаршыдакы инсана бахмағы тәләб едир. Бу ҹүр бахышлар данышыг үчүн бир нөв мүгәддимә вә васитә сајылыр. Лакин биринҹи нәзәр исә там мүстәгил нәзәрдир. Демәли, ҹүмләнин мәнасы бу олур: “Мөминләрә де ки, гадынлара һејран олмасынлар, ҝөзләрини онлара дикмәсинләр вә шорҝөзлүк етмәсинләр.”
Буну да әлавә етмәк лазымдыр ки, тәфсир-чиләрдән бәзиләри “ғәзз” кәлмәсини нәзәри тамамилә тәрк етмәк мәнасына ҝөтүрүб иддиа етмишләр ки, бу ајәдә мәгсәд оврәтә бахмағы тәрк етмәкдир. Чүнки, сонракы ҹүмлә дә оврәтин нәзәрләрдән ҝизлин сахланмасына дәлаләт едир. Јенә дә фәгиһләрин дедикләри кими, әҝәр мәгсәд бахмағын үмумијјәтлә тәрк олунмасыдырса–истәр тамаша вә ләззәт үчүн олан бахыш олсун, истәрсә дә данышығын мүгәддимәси олан бахыш–һәр ики һалда нәјә бахылмасы гејд олунмамышдыр.
Лакин әҝәр бизим бәјан етдијимиз әсаса ҝөрә “ғәззун-нәзәр” кәлмәсиндән мәгсәд “һејранлыгла бахмајын” олса, јәни бурада данышығын тәләби олан бахышлара диггәт јетирилсә вә мәгсәд шорҝөзлүкдән чәкинмәк олса, бу һалда тәбиидир ки, “ғәззул-бәсәр” инсанын сурәтинә аид едилир. Зәрурәтин тәләб етдији дә бу гәдәрдир. Үздән башга јерләрә бахмаг (бәлкә дә ики әл биләјә гәдәр) һәтта “ғәззи-бәсәр” илә дә ҹаиз дејилдир.
