Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән: "Ланҹет" информасија мәркәзи билдирир ки, инсан бејниндә илдә 100 мин нејронун өлмәси барәдә индијәдәк "дашлашмыш" сајылан тәсәввүрләр доғру дејил. Һәмин тәсәввүрләрә ҝөрә, һүшсузлуг вә склерозун да башлыҹа сәбәби әсәб һүҹејрәләринин бәрпа олунмамасыдыр.
Нејрологлар Ассосиасијасынын сон һесабатында билдирилир ки, алимләр мүасир технолоҝијалар васитәсилә инсан бејниндәки әсәб һүҹејрәләрини сајыблар. Мәлум олуб ки, нејронлар өлмүр вә онларын бәрпа олунмамасы барәдә дејиләнләр доғру дејил.
Иш ондадыр ки, инсан бејниндәки бәзи әсәб һүҹејрәләри ишсизлик оланда "јуху"ја ҝедир. Лакин јухулу һүҹејрәләр бу заман топладыглары билик вә тәҹрүбәни горујурлар. Һәмин јухулу һүҹејрәләр нә гәдәр чох јатырса, сонрадан онлары ојатмаг о гәдәр чәтиндир.
Һәлә 1970-ҹи илдә, АБШ-да мәркәзи әсәб системинин реҝенерасијасы мәсәләләринә һәср едилмиш Ы конгресдә алимләр еһтимал етмишдиләр ки, әсәб һүҹејрәләринин реҝенерасијасы мүмкүндүр. Һәтта һәмин бәрпа алимләрин дүшүндүјү мигјасдан да ҝениш ола биләр.
Мериленд Университетиндә апарылмыш сон тәдгигатларын нәтиҹәләри дә буна дәлаләт едир.
Алимләр билдирирләр ки, кәллә вә онурға бејинләриндәки нејронлар зәдәләнәндән сонра онларын реҝенерасијасы зәдә јериндә јаранмыш хүсуси гаты һүҹејрә топлусу васитәсилә баш верир.
Онурға бејнинин зәдәләнмиш јерләринә периферија әсәб һүҹејрәләринин бир гисми трансплантасија едиләндә, сонра исә синир тохумасынын бир гисми бејинә көчүрүләндә үмидвериҹи нәтиҹәләр әлдә олунуб.
Бу јахынларда мәлум олуб ки, гушлар, һабелә мәмәлиләрин бејинләриндәки һүҹејрәләр бөлүнмә хүсусијјәтләринә маликдир.
Амма бу да сон дејил
1998-ҹи илдән бәри америкалы вә алман алимләрин апардыглары тәдгигатлар уғурла баша чатыб.
Онлар бәјан едирләр ки, инсанын һәјаты боју онун бејни јениләнмә вә өзүнүбәрпа потенсиалына малик олур.
Бејиндә бир чох функсијалары, о ҹүмләдән јаддашы идарә едән һиппокампда инсан сағ олдугҹа фасиләсиз вә актив шәкилдә бөлүнән һүҹејрәләр ашкарланыб.
Бү бөлүнмә јашдан асылы дејил.
Рокфеллер Университетинин лабораторија рәһбәри вә профессору Фернандо Ноттебом һесаб едир ки, бејнимиздәки бүтүн һүҹејрәләр, јәни нејронлар инсанын дүнјаја ҝәлишинәдәк формалашыр. Надир һалларда исә нејронлар инсанын 1-3 јашларында там вә биткин шәкилдә форматыны тапыр, просес дә бунунла баша чатыр.
Алимләрин дә тотал әксәријјәти индијәдәк һесаб едирдиләр ки, бејиндәки бөлмәләрдә һиссәләр ја синапслар, ја да мөвҹуд һүҹејрәләр арасындакы әлагәләр васитәсилә дәјишир.
Инсан бејниндә формалашан вә анатомија бахымындан "јол"ларла "ҹығыр"лары тәшкил едән һүҹејрәләрин там јығымы бејнин "дәмир каркас"үыны тәшкил едир. Тәбиәтин јаратдығы әсәб һүҹејрәләри, јәни нејронлар арасындакы дәјишикликләрә мәруз синапслар исә белә һалда "програм тәминаты" сајыла биләр.
Әслиндә, јени нејронларын инсан организминдә һәјатын илк дөврүндән сонра да јарана билмәләри, һәтта инсанын аһыл јашларында формалашмаг вә "доғулмаг" хассәләринә малик олмалары һәлә 1960-ҹы илләрдә ҝүман едилмишди. Һәмин еһтималлар 1980-ҹи илдә, бүлбүлләрлә тутугушулар үзәриндә апарылмыш тәҹрүбәләрин нәтиҹәләри ҹәмләнәндән сонра тәсдигләнди. Инсан сәси, зүмзүмә вә фити тәкралаја билән гушларын бејинләриндәки нејронларын фасиләсиз бөлүнәрәк инкишаф етмәси, һәтта јашајыб чохалмалары сүбут олунду.
Бәс јахшы, нејронун мүәјјән вахтда доғулуб, инкишаф етмәсини неҹә сүбут етмәк олар?
Инсан организминдә бүтүн һүҹејрәләрдә олдуғу кими, нејронларда да онун нормал јашамы үчүн ҝәрәкли олан протеинләрин ифраз едилмәсинә "мәсулијјәт" дашыјан ДНТ вар. Бүтүн һүҹејрәләрдә ДНТ ејни хассәлидир вә јалныз ДНТ васитәсилә кодлашдырылмыш һүҹејрә типиндә фәргләр олур.
Бәдәнимиздә дәри, мәдә вә ја бејин һүҹејрәләри арасындакы фәргләр дә мәһз бунунла бағлыдыр.
Һүҹејрәләр парчаланма астанасында оланда, јәни тохумалар инкишаф едәндә "ана" һүҹејрәдәки ДНТ икиләшир, јени ДНТ синтез олунур.
Бејин һүҹејрәләринин дә мәһв олмадығы, онларын бөлүнмәси мәһз бу просес әснасында сүбут олунуб. Белә ки, сынаглар заманы һүҹејрәләрдән биринә јени ДНТ-нин иншаат блоку гојулуб, сонра да һәмин блока кичик радиоактив нишан вурулуб. Бејнин сканлашмасы апарылыб вә радиокатив нишанлы һүҹејрәнин сонрадан ики јени һүҹејрәјә парчаланараг артымы гејдә алыныб.
Јаддашын икиләшмәси хатирәләр бурулғаны јарадыр
Инди бир анлыг диггәтинизи јазыдан ајырын вә хатырламаға чалышын: олубму ки, һараса јолланасыныз, орада һәмин вахта гәдәр һеч вахт олмајасыныз, амма хатирәләриниз сизә дејир ки, хејир, бу јерләри нә заманса ҝөрүбсүнүз?!
Суалын ҹавабы бәллидир: һәр кәс белә һалла гаршылашыб, јашајыб вә нәтиҹәсини дә анламаға чалышыб.
Белә синдрома «дежа вју» дејилир вә инсанларын истиснасыз олараг һамысы онунла гаршылашыр.
Психологларын дедикләринә ҝөрә, дежа вју инсанын нә заманса һансыса ситуасијада олмасы илә бағлы һиссләр бурулғанында «чырпынмасы»дыр. Фәгәт, бу һиссләр өтәнләрин конкрет заманы илә јох, үмумијјәтлә, бүтүн хатирәләрлә бағлыдыр.
Емил Буарак «Ҝәләҹәјин психолоҝијасы» (Л’Авенир дес сҹиенҹес псјҹһигуес) адлы китабында «дежа вју» ифадәсини илк дәфә ишләдиб вә о вахтдан бәри алимләр о һиссин сәбәбләрини анламаға чалышырлар.
Сон тәдгигатлар исә дежа вјунун әслиндә бејиндәки әсәб һүҹејрәләринин чохалмасы, пајланмасы, бөлүнмәси вә јени мәканларда јербәјер олмасы просеси илә бағлы олдуғуну еһтимал етмәјә имкан верир.
Әҝәр јени јолландығыныз вә индијәдәк әсла олмадығыныз јердә өзүнүзү көһнә, нә заманса ајаг басдығыныз мәкандакы тәки һисс едирсинизсә, демәли, организминиздәки гоҹалма просеси бир гәдәр ләнҝијир.
