Оғурланмыш республика – Азәрбајҹан
Илја Земтсов: «Партија, јохса мафија?» китабы әсасында
Мүәллиф Илја Земтсов 70-ҹи илләрдә Азәрбајҹан Коммунист Партијасы Мәркәзи Комитәсиндә шөбә рәиси ишләјиб. Сонрадан Азәрбајҹанда әлдә етдији тәәссүратлар вә фактлар әсасында китаб јазыб. Бу китабы охујун, о заманкы вә индики дәјәрләри мүгајисә един. Ја да һеч мүгајисә етмәјин, чүнки мүгајисә едиләҹәк һеч нә јохдур.
***
Совет Ыттифагы тәкбәтәк оғурланмыш 250 милјон нәфәрдән ибарәтди.
Онларын арасында бүтөвлүкдә оғурланан бир республика варды. Бу республикада инсанлар ҝеҹә нөвбәләрдә јағыш алтында донурдулар, бу өлкәдә 3 ушаг анасы өзүнү јандырырды, чүнки 13 илди зирзәмидә јашајырды, бу өлкәдә инсанлар боғаза јығылыб Ленинә 5 мәртәбәли әмлак-музеј тикинтисинә етираз сәсләрини музејин рәј китабына јазырдылар: “Үфунәтли мејит - һеч кимдир!”
***
Елә һәмин ҝүнләрдә әли хурҹунлу катибләр, назирләр оғурладыглары пулларла алынмыш әнтиг әшјалары Кремлдәки ағаларына вермәк үчүн гапы ағзында нөвбә ҝөзләјирдиләр. Мазурова, Капитонова, Кириленкоја, Бајбакова... Кремлин комендантына гәдәр әнтиг әшјалар, ҹиб хәрҹлији апарырдылар. Һәр ҝүн јухудан дуран баш катибин гызы ҝүлданда тәзә-тәр Азәрбајҹан гызылҝүлү ҝөрүрдү...
Бу өлкәдә арвадлар әрләрини вәзифәјә дәјиширдиләр...
Бу республиканын биринҹи катибинә, “бәсдир Бакыны рәгс мејданына чевирдин!” - дејирдиләр.
Һеч ким нәтиҹә чыхармырды... Катибләр дәјишир, пис вәрдишләр галырды...
Елә бу ҝүн дә галыр... Әнтиг әшјалар, адсыз пул картлары... јенә Кремлә, јени кремлҹикләрә ҝедир...
Нефт вә доллар ији верән сечкиләр һаггында рәјләр јазылыр...
Совет тоталитар режиминин демократија ҝөлҝәсинә бүрүнмүш мүстәгил Азәрбајҹан...
Јенә мафија партија либасында, назир олигарх вәзифәсиндә...
Вәзифәси илә милјончу оланлар өлкәси...
Һејкәлләр вә музејләр өлкәси... Дөвләт мәсәләләри аилә-гуда әһатәсиндә һәлл едилир...
Елә буна ҝөрә саһибинин үзүнә ағ олан москвалы сосиологун, алимин вә нәһајәт, онларла азәрбајҹанлыја алимлик үчүн диссертасија јазан Илја Зетсовун 1976-ҹы илдә Парисдә чап едилән китабыны дәрҹ етмәк гәрарына ҝәлдик.
“Сиз Брежневи, Ахундову, Әлијеви о гәдәр јахындан таныјырсыныз ки...”
Сосиологун, кечмиш совет профессорунун, Азәрбајҹан КП МК информасија бөлмәсинин мүдиринин, бир вахтлар ән јухарыларын инамыны газанмыш бир адамын, сонрадан имигрантын, Исраил вәтәндашынын јаздығы китаб дүнјада нијә белә марагла гаршыланмышды? Китабы охумуш бир франсыз, мүәллифә мәктубунда јазырды: “Китабынызда һәддиндән чох инандырыҹы информасија вар, мараглыдыр вә чох шеј өјрәнмәк олар. Сиз Брежневи, Ахундову, Әлијеви о гәдәр јахындан таныјырсыныз ки, онларын фикирләрини охуҹуларла бөлүшүрсүнүз. Бу фикирләр охуҹу үчүн чох инандырыҹыдыр, бәлкә дә һәгигәтдир, десәм, јанылмарам. Хүсусилә чох мараглыдыр, сизин рәһбәрләриниз нәјисә билирләр, јохса билмәк истәјирләр? Нәји билмәк истәјирләр? Ҝөрүнүр ки, чох шеји билмәк истәмирләр, онлар јалныз Дахили Ишләр Назирлијинин, Дөвләт Тәһлүкәсизлик Комитәсинин вә МК шөбәләринин вердији информасијаларла кифајәтләнирләр”.
Систем башдан јалан вә өзүнү алдатма, инсанлары әзмәк үстүндә гурулуб. Бу да онунла нәтиҹәләнир ки, әсл һәгигәти ҝөрмәк, билмәк мүмкүн олмур.
О, Һејдәр Әлијевин “сарај сосиологу” олмаг истәмәди
Советләр Иттифагында бәлкә дә надир һадисәјди. Азәрбајҹанын “јијәси” олан Әлијевин сосиолог алим вә азәрбајҹанлы олмајан бөлмә мүдири нәјинә ҝәрәкди? Земтсовун башчылыг етдији “сарајдахили информасија хидмәти” кимә нәзарәт едәҹәкди? Ахы Азәрбајҹан КП МК-да идеоложи катиб варды, идеолоҝија шөбәси фәалијјәт ҝөстәрирди...
Әлбәттә, “сарај сосиологу” һәр шеји сағалдан мәлһәм дејил, о мәхфилијинә вә сијаси ҹөвһәринә ҝөрә тезликлә елмликдән вә мәнтигдән узаглашды, МК-нын башгаларындан фәргләнмәјән бир шөбәсинә, бөлмәсинә чеврилди. “Сарајдахили сосиолог” ифадәсинин өзү дә тәбии сәсләнмирди, гондарма бир сөз бирләшмәсиндән башга бир шеј дејилди. Бу кејфијјәтлә “Әлијевин сосиологу” јалныз партија мәмуру ола биләрди.
Ылја Земтсов мәмур ола билмәди, өлкәдән ҝетди. Китаба шәрһ јазан бир имигрант русун гејд етдији кими “виҹданлы китаб” јазды. Мараглыдыр, бәс “сарај сосиологу” Әлијевә һансы информасијалары верирди? Әрзаг чатышмыр, чохлу сајда инсан гәтлә јетирилир...
Бу информасијаларла Гәрб өлкәләрини һејрәтләндирмәк мүмкүн дејилди, бунунла ортадоксал бир коммунист мәмуруну вәҹдә ҝәтирмәк оларды. Чүнки белә мәмурлар “сосиализмдә ҹинајәт ола билмәз вә олмамалыдыр” јаланы илә нәфәс алырдылар. Партија рәһбәри үчүн өлкә әһалисинин јарыдан чохунун зирзәмиләрдә јашамасы да фаҹиә дејилди.
Әлијеви даһа чох ҝизли игтисадијјат (“сеховшина”), ашағыдан јухарыја, МК-ја гәдәр сатын алынмағын вә сатылмағын мөвҹудлуғунун сосиал мәнбәләри вә әтрафынын биринҹијә мүнасибәти, сарај чәкишмәләри марагландырырды. Әлијев һакимијјәтә һазыр “досјеләрлә” ҝәлмишди вә “партија-совет апаратыны сындырмағы” гаршысына мәгсәд гојмушду. Земтсов Әлијевә јалныз сосиоложи тәдгигатлар апармаг, әһалинин наразылығынын мәнбәләрини үзә чыхармаг вә һәлли јолларыны тапмаг тәклифләрини вермирди.
Земтсов Һ.Әлијевлә үч илә гәдәр ишләди. Вә ҝүнләрин бириндә өлкәдән ҝетмәк һаггында гәрар верди.
Ја сән Ысраилә ҝетмәкдән имтина едирсән, ја да...
Бакы 1973-ҹи илин ахыры. Азәрбајҹан КП МК бинасы. Әлијев Илја Земтсову јанына чағырыр:
- Сәнинлә ачыг данышмаг истәјирәм...
Әлијевин сәсиндә гәрибә бир сирр, даһа доғрусу, мәхфилик варды, бир гәдәр дә һәјәҹанлы иди. Мән она бир дә диггәтлә бахдым. Үзүндә јашыл бир көлҝә варды, ҝөзләриндәки сојуглуг кәнардан һисс едилирди. Әлинин узун бармагларыны јумруг кими дүјүнләмишди, бир гәдәр титрәјирди, амма интигам һисси ачыг сезилирди.
