Бисмиллаһир-Рәһманир-Рәһим
Тарихә нәзәр салдыгда ҝөрүрүк ки, лап гәдим заманлардан бүтүн инсанлар – истәр тәкаллаһчы олсун, истәрсә дә чохаллаһлылар – өзләринин Аллаһ кими таныыдғы варлығы мүгәддәс билмиш вә өз фитрәтләринә әсасланараг она ибадәт етмәк үчүн хүсуси мәканлар ајырмыш, о мәканлары мүгәддәс сајмыш, ораны гаршылаша биләҹәк һәр бир тәһлүкәдән горумушлар. Мүтәал Аллаһ да белә ибадәтҝаһлар тикилмәсинин әмрини вермиш, о мәканлары мөминләрин әли илә горумушдур. Гурани-кәрим бу барәдә бујурур: "Әҝәр Аллаһ инсанларын бир гисмини диҝәр гисми илә (мүшрикләри мөминләрлә) дәф етмәсәјди, сөзсүз ки, ичәрисиндә даим Аллаһын ады сәсләнән сомәәләр, килсәләр, мәбәдләр вә мәсҹидләр виран оларды".("Һәҹҹ" сурәси, ајә 40.) Мүтәал Аллаһ бу мәканлары о гәдәр мүгәддәс билир ки, һәтта ону горумағы Аллаһ динини горумаг кими дәјәрләндирир вә белә шәхсләрә өзүнүн көмәјини вәд едир. Белә ки, јухарыдакы ајәнин давамында бујурур: "Аллаһ Она (дининә) јардым едәнләрә шүбһәсиз, јардым едәр". ("Һәҹҹ" сурәси, ајә 40.) Сонра исә давам едәрәк Өзүнүн гүдрәт вә гүввәт саһиби олмасыны мөминләрә бир даһа хатырламагла онларын бу ишдә (мәсҹиди дүшмәнләрдән горумагда) галиб олаҹагларыны чатдырыр вә бујурур: "Һәгигәтән, Аллаһ јенилмәз гүдрәт вә гүввәт саһибидир."("Һәҹҹ" сурәси, ајә 40.) Ислам тарихинә дә бахдыгда ҝөрүрүк ки, Пејғәмбәри-әкрәм (с) мүшрикләрин әлиндән ниҹат тапан кими Исламын формалашмасында атдығы илк аддым мәсҹид тикмәси олмушдур. Пејғәмбәри-әкрәм (с) дә мәсҹиди мүгәддәс бир мәкан биләрәк ораны Аллаһын ән чох севдији јер адландырыб бујурур: "Аллаһ-таалаја ән севимли мәканлар мәсҹидләрдир".("Сәһиһи-Мүслим", ҹ. 1, сәһ. 461.) Пејғәмбәр (с) вә мәсум имамлардан (ә) олан рәвајәтләрдә мәсҹид "Аллаһын евләри", "ҝөј әһлинә нур сачан", "пејғәмбәрләрин мәканы", "шејтандан сығынаҹаг јери", "һәр бир мөминин еви", "Аллаһын сечдији мәкан", "ҹәнннәт бағлары", "рәһмәти ҹәзб едән", "аман јерләри", "јеҝанә Аллаһа тапынмаг үчүн мәкан", "Аллаһ јад олунан јер", "Аллаһа ибадәт оҹағы", "шәрафәт вә кәрамәт үчүн уҹалдылмыш бина" кими мөһтәрәм адларла јад олунмушдур. Һәтта, һәзрәт Әлидән (ә) нәгл олунан бир һәдисдә мәсҹид Аллаһа севҝинин мејары кими ҝәлмишдир: "Пејғәмбәр (с) мераҹда оларкән, Аллаһ она белә хитаб етди: "Еј Әһмәд, мәсҹиди өзүнә ев сечмәјәнин "Аллаһы чох севирәм!"- сөзү доғру дејил".("Иршад әл-гүлуб", сәһ.199, 205. "Биһар әл-әнвар", ҹ. 7, сәһ.30.) Мәсҹид тикмәк Һәдисләрдә мәсҹид тикмәк ән саваблы вә Аллаһ јанында ән севимли әмәл кими гәләмә верилмишдир. Белә ки, ән кичик мәсҹид тикәнә белә ҹәннәт вәдәси верилмиш, белә шәхс "Аллаһын гоншусу", "Аллаһ гәбиләсиндән олан", "гәбир евиндә раһат" кими гијмәтләндирилмишдир. Амма мәсҹид Аллаһ јанында олдугҹа мүгәддәс олдуғундан онун тикинтиси вә абадлашдырылмасы үчүн һәр кәсә иҹазә верилмәмәишдир. Мүтәал Аллаһ бу ишдә иҹазәли олан шәхсләри Өзү бизә таныдараг бујурур: "Аллаһын мәсҹидләрини јалныз Аллаһа вә гијамәт ҝүнүнә иман ҝәтириб, намаз гылан, зәкат верән, Ондан башга һеч кимдән горхмајанлар абад едәрләр. Мәһз онлар доғру јолу тапа биләнләрдән ола биләрләр!"( "Төвбә" сурәси, ајә 18.) Бу ајәдә мәсҹид тәмир едә биләҹәк шәхс үчүн дөрд мүһүм сифәт зикр олунмушдур: 1. Аллаһ вә гијамәт ҝүнүнә иман; 2. намаз гылмаг; 3. зәкат вермәк; 4. Аллаһдан башга һеч кимдән горхмамаг. Ҝөрәсән нә үчүн Мүтәал Аллаһ бу сифәтләрә саһиб олмајанлары мәсҹид тикмәјә лаијг билмир вә онларын сәрмајәләриндән истифадә етмәјә иҹазә вермир? Белә ки, башга бир ајәдә буну гәти сурәтдә гадаған едир: "Мүшрикләр күфр етдикләри барәдә өз-өзләринә шаһид олдуглары һалда, Аллаһын мәсҹидләрини тәмир етмәк онлара лајиг олмаз".("Төвбә" сурәси, ајә 17.) Ҹаваб чох ајдындыр: 1. Белә шәхсләрин Аллаһ јанында дәјәрләри олмадығы үчүн Аллаһ јанында ән дәјәрли вә мүгәддәс бир мәкан тикмәјә лајиг дејилдирләр. Гуран өзү дә буну бир сәбәб кими ҝәтирәрәк бујурур: "Онларын (мүшрикләрин) бүтүн (хејир) әмәлләри һәдәрә ҝедиб пуч олмушдур".("Төвбә" сурәси, ајә 17.) Башга сөзлә десәк, пак вә мүнәззәһ Аллаһ Өз еви адландырдығы мәсҹидләрин напак әлләрлә тикилмәсини истәмир. 2. Бу дөрд сифәтә малик олмајанларын мәсҹид тикмәкдә мәгсәдләри нәдир? Јәни һәгигәтән дә онлар мөминләри севир вә мәсҹид тикмәклә онлара көмәк етмәк, әхлаг, елм, мәдәнијјәт, игтисади тәрәгги, вәтәнпәрвәрлик руһунун јүксәлиши вә мәнәвијјатларынын дәринләшмәсини истәјирләрми? Сөзсүз ки, бу ағыла сығмыр вә онларын нијјәтләринин пак олмамасы үзә чыхыр. Әмәлләрин мејвәси нијјәтләрин ҝүзҝүсүдүр. Белә шәхсләрин абадлашдырдығы мәсҹид дә тезликлә өз аҹы мејвәләрини бүрузә верәҹәк вә ондан бәһрәләнмәк истәјәнләри зәһәрләјәҹәкдир. Мәсҹидин әсас һәдәфи олан фәалијјәтләр арадан ҝедәҹәк. Она ҝөрә дә биз ҝөрүрүк ки, Мүтәал Аллаһ мүнафигләрин тикдији мәсҹиди "Зәрәрли мәсҹид" адландырыр вә Пејғәмбәрә (с) орада намаз гылмамағы әмр едир. Пејғәмбәр (с) дә о мәсҹидин дағыдылмасы вә јандырылыб јерлә-јексан едилмәси әмрини верир. Чүнки мәсҹидин әсас һәдәфләриндән бири мүсәлманларын бирлији олдуғу һалда мүнафигләрин тикдији мәсҹид бунун әксинә иди. Мүгәддәс бир иши ҝөрмәк үчүн мүгәддәс һәдәф вә нијјәт лазымдыр. Мәсҹид ибадәт оҹағы Мәсҹид бир нечә ҹәһәтдән мүгәддәс вә әһәмијјәтлидир. Гурани-кәрим мәсҹидә башлыҹа олараг ибадәт мәркәзи кими јанашмышдыр: "Шүбһәсиз ки, (бүтүн) мәсҹидләр Аллаһа мәхсусдур. Аллаһдан башга һеч кәсә ибадәт етмәјин!"( "Ҹин" сурәси, ајә 18.) Башга бир ајәдә јенә бујурулур: "Аллаһын ады чохлу зикр олунан мәсҹидләр".("Һәҹҹ" сурәси, 40.) Пејғәмбәр (с) вә мәсум имамлардан (ә) нәгл олунан һәдисләрдә дә мәсҹид јенә бир ибадәтҝаһ кими зикр олунур вә бурада ибадәтин зәифләмәсинә, ҹамаатын ибадәт үчүн ҝәлмәсинә мане ола биләҹәк, диггәти ибадәтдән јајындыран һәр бир мәсәлә - гызылла бәзәмәк, шәкил чәкмәк, дүнја сөһбәтләри етмәк, ҹамааты нараһат едә биләҹәк пис ијли хөрәкләр јејәрәк мәсҹидә ҝетмәк вә с. – гадаған олунур. Пејғәмбәр (с) бујурур: "Дөрд шеј дүнјада гәрибдир: ... ҹамаат арасында олан мәсҹид ки, орада намаз гылмырлар...".( "Әл-хисал", сәһ.175. "Биһар әл-әнвар", ҹ. 7, сәһ. 222. "Кәнз әл-үммал", ҹ. 11, сәһ. 193.) Имам Садиг (ә) Пејғәмбәрин (с) белә бујурмасыны нәгл едир: "Мәсҹиддә намазын интизарыны чәкмәк ибадәтдир, бу шәртлә ки, хошаҝәлмәз иш ҝөрүлмәсин. Сорушдулар : "Хошаҝәлмәз иш нәдир?" Һәзрәт бујурду: "Гејбәт".("Үсул әл-кафи", ҹ. 2, сәһ. 357.) Имам Әли (ә) бујурур: "Аллаһын јады нијјәти илә сүбһ азанындан ҝүн чыхана гәдәр мәсҹиддә отурмаг, јерин һәр тәрәфинә рузи ардынҹа ҝетмәкдән даһа јахшыдыр".("Гүрәр әл-һикәм", һ. 2127. "Әл-хисал", сәһ. 612.) Пејғәмбәр (с) бујурур: "Билин ки, ҹамаат намазы үчүн мәсҹидә јола дүшәнин һәр бир аддымына јетмиш мин саваб јазылар вә о гәдәр дә дәрәҹәси артар". ("Әмали", сәһ. 517. "Биһар әл-әнвар", ҹ. 76, сәһ. 336.) Имам Садигдән (ә) олан бир һәдисдә дә јенә мәсҹид бир ибадәт оҹағы кими өнә чәкилир: "Мәсҹидләрдә чох намаз гылыб дуа един, онун һәр јериндә намаза дурун ки, гијамәт ҝүнү намаз гылынан һәр бир мәкан өз саһибинин хејринә шаһидлик едәҹәк".("Әмали", сәһ. 440. "Биһар әл-әнвар", ҹ. 83, сәһ. 384.) Мәсҹид елм оҹағы Исламын илк ҝүнләриндән Пејғәмбәр (с) мәсҹиддән – һиҹрәтдән габаг Мәсҹидул-һәрамдан, һиҹрәтдән сонра Мәдинәдә өз мәсҹидиндән - бир елм мәркәзи кими истифадә етмиш, орада Гураны, һалал-һарамы мүсәлманлара өјрәтмиш, Ислам динини танымајанлара мәлумат вермиш вә бу барәдә бәһсләр етмишдир. Пејғәмбәр (с) бујурур: "Јалныз фајдалы бир шеј өјрәнмәк, ја да елм өјрәнмәк үчүн сәһәрләр мәсҹидә ҝедәнин мүкафаты там үмрә, буну ахшамлар едәнин мүкафаты исә там һәҹдир".("Биһар әл-әнвар", ҹ.1, сәһ. 185. "Әл-мүстәдрәк әла әл-сәһиһејн", ҹ.1,сәһ. 169.) Башга бир һәдисдә бујурур: "Мәсҹиддә үч ишдән башга һәр нөв дајанмаг һәдәр вә биһудәдир: Намаздан сонра Гуран охумаг, Аллаһы јад етмәјә вә елми бәһсләрлә мәшғул олмаг". Пејғәмбәрдән (ә) нәгл олунан бир һәдисдә дә јенә охујуруг: "Аллаһын һәр һансы евиндә топланараг Гуран охујан вә ону бир-биринә өјрәдәнләрин үрәкләринә тәскинлик назил олар, Аллаһын рәһмәти онлара көлҝә салар вә мәләкләр онлары гуҹаглајарлар. Аллаһ-таала онлары Өз пејғәмбәрләри, мәләкләри вә ... илә бир јад едәр".("Сәһиһи-Мүслим", ҹ.4, сәһ. 2074. "Сүнәни әби Давуд", ҹ. 2. сәһ. 71.) Елм ҝенишләндикдән вә елм өјрәнәнләр һәддиндән артыг олдуғундан бунларын һамысына өзүндә јер вермәк мәсҹидин өһдәсиндән хариҹ олдуғу үчүн јаваш-јаваш мәсҹиддән ајрылмышдыр. Амма һәлә дә Ислам елмләринин әксәријјәти мәсҹиддә өјрәдилир. Мәсҹид тәрбијә оҹағы Сөзсүз ки, мәсҹид тәрбијә мәркәзидир вә Пејғәмбәр (с) өз сәһабәләринин тәрбијәси илә мәсҹиддә мәшғул олмушдур. Мәсҹид инсанын етигади вә әхлаги тәрбијәси илә мәшғул олур. Бу мөвзуда бәһс чохлу шахәләрә ајрылдығындан бу барәдә вә бунун кими бир нечә мөвзуда нөвбәти мәгаләләрдә ајрыҹа бәһс едәҹәјик. Мәсҹид мүгәддәс вә тохунулмазды
