Мәрһум Әлламә Ајәтуллаһ Һаҹы Сејид Мәһәммәдһүсејн Һүсејни Теһрани дејир: “Мүфәссәл бир вәсијјәтнамә јазыб зәрури әхлаги нөгтәләри гејд етмәк истәјирдим. Бирдән Әмирәлмөминин Әлинин (ә) Имам Һәсән-Мүҹтәбаја (ә) үнванланмыш вәсијјәтнамәсини хатырладым. Анладым ки, бу вәсијјәтнамәдән сонра әдәб-әхлагдан дәм вурмағын хәҹаләтдән башга гаҹанҹы јохдур!" Имам Әли (ә) һәмин вәсијјәтнамәдә оғлу һәзрәт Һәсәнә (ә) бујурур: Имам Әли әлејһис-саламын Сиффејндән гајытдыгдан сонра, Һазириндә (Сиффејн бөлҝәси јахынлығында јер адыдыр) Һәсән ибн Әли әлејһимәс-салама јаздығы вәсијјәтләриндәндир.[69] (Бу вәсијјәтнамә) јохлуг вә өлүмә јахын олан, заманы (онун кечәрлији вә чәтинликләрини) етираф едән, өмүр вә һәјата арха чевирмиш,[70] дөврана (онун чәтинликләринә) тәслим, дүн¬ја¬ја бәдбин, өлүләрин евләриндә мәскунлашмыш вә сабаһ (јахын олан өлүм ҝүнү) ондан көчәҹәк атадан (халгын һидајәти вә дүз јола ҝәтирилмәси барәсиндә) әлдә едилмәз бир шеј арзулајан, мәһв оланларын (өлүләрин) јолу илә ҝедән, (мүхтәлиф) хәстәликләрә һәдәф, заманын ҝирову олан, мүсибәт вә гәмләрә нишанҝаһ, дүнјаја гул (онун хошаҝәлмәз рәфтарына дүчар), һијлә вә јалан дијарынын (јахшыларынын сәадәт вә хошбәхтлији вә пис әмәллиләринин бәдбәхтлијинин) таҹири, (борҹ јијәси кими өз борҹуну алмајынҹа әл чәкмәјән хәстәликләрә, өлүмлә нәтиҹәләнән һадисәләрә вә) пучлуглара борҹлу, (әлиндән гуртармаг мүмкүн олмајан) өлүмә әсир, мөһнәтләрлә мүттәфиг, гәм-гүссәјә јолдаш (инсан мөһнәт вә гәм-гүссәдән ајрылмыр вә санки онлардан ајрылмамаға вә јолдаш олмаға анд ичиб), бәла вә дәрдләрә һәдәф, нәфси истәкләрин торпаға јыхдығы вә (говушаҹағы) өлүләрин ҹанишини олан оғула! Дүнјанын мәнә арха чевирмәси, дөвранын мәнә итаәтсизлик етмәси вә ахирәтин мәнә үз тутмасы барәсиндә билдикләрим мәни башгасыны јада салмаг вә мәндән сонра галаҹаг (ев, вар-дөвләт вә өвлад кими) шејләр үчүн чалышмагдан сахлајыр. (Чүнки белә бир вахтда кимисә јада салмаг вә ја нәјинсә гәмини чәкмәк мүнасиб дејил. Ҝәрәк сәадәт вә хошбәхтлијә сәбәб олан фәзиләтләр әлдә етмәјин фикриндә олум.) Амма мәнә ҹамаатын гәм-гүссәси дејил, јалныз өз гәм-кәдәрим аид едилдији үчүн (нә вахт өз ишимдән башга иш вә өз гәмимдән башга гәми јадымдан чыхартдымса) дүшүнҹәм мәни тәсдигләјәрәк арзу вә нәфсин истәкләриндән сахлады, ишимин һәгигәтини (дүн¬ја¬дан көчмәји) ашкар етди. Сонра мәни онда ојун-ојун¬ҹаг олмајан сәј вә тәлаша вә јаланла гарышыг олмајан доғ¬рулуға вадар етди. (Хүласә, дүнјанын мәнә арха чевирдијини вә ахирәт сәфәринә һазырлашмағын зәрурилијини ҝөрдүјүм үчүн өз ишимдән башга ишләр үчүн олан һәр бир дүшүнҹәни өзүмдән узаглашдырдым. Амма) сәни вүҹудумун бир парчасы ҝөрдүм (чүнки өвлад инсанын бир парчасыдыр), һәтта вүҹудумун һамысы һесаб етдим (чүнки өвлад валидејнин јерини тутараг адыны горујур). Белә ки, сәнә бир шеј ҝәлсә, мәнә ҝәлмиш кимидир вә әҝәр өлүм сәни һагласа мәни һагламыш кимидир. (Гысасы, сәнин ишләрин барәсиндә дүшүнмәјим өз ишим үчүн дүшүнмәк кимидир.) Сәнин ишин мәни өз ишләрим гәм-гүссәјә салдығы кими кәдәрләндирир. Буна ҝөрә дә (һәмин сәбәбдән) сағ галмағымдан вә ја өлмәјимдән асылы олмајараг бу мәктуба мөһкәм архаланараг ону сәнә јаздым. (Бу елә бир вәсијјәтнамәдир ки, әҝәр сән она әмәл етсән мәним гәлбим раһат олар.) Оғулҹан, сәнә тәгвалы олараг Аллаһдан горхмағы, Онун әмр вә һөкмләринә табе олмағы, гәлбини Ону јада салмагла абадлашдырмағы (чүнки бина евин камиллији олдуғу кими Аллаһы јад етмәк дә нәфсин камиллик амилидир) вә Онун (итаәт вә табечилик) ипиндән јапышмағы төвсијә едир, тапшырырам. Әҝәр сән ондан јапышсан, һансы сәбәб вә ип сәнинлә Аллаһ арасында олан ип вә сәбәбдән мөһкәм ола биләр?! Гәлбини өјүд-нәсиһәтлә (елм, һикмәт вә ахирәти јада салмагла) дирилт, заһидликлә (дүнјаја үрәк бағламамагла) өлдүр, јәгин вә инамла (Аллаһ вә Пејғәмбәрә иман ҝәтирмәклә) гүввәтлән¬дир, һикмәтлә (Аллаһын һөкмләрини билмәклә) нурландыр, өлү¬мү јада салмагла зәлил вә хар ет (нәфси истәкләрә табе олма) вә (дүнјанын) фанилик вә јохлуғу(ну) етираф етмәјә мәҹбур ет (ону дүнјанын јох олаҹағыны играр етмәјә вадар ет ки, оранын әбәди дијар олмасыны зәнн етмәсин). Ону дүнјанын писликләри вә дәрдләри илә дәриндән таныш ет (ки, она етимад етмәсин), заманын (аҹы һадисәләринин) һүҹуму вә ҝеҹә илә ҝүндүзүн пис кечмәси (инсанын истәк вә арзуларына ујғун олмамасы) илә горхут. Кечәнләрин хәбәрләри (онларын сәрҝүзәштләринин неҹәлији) илә таныш едәрәк сәндән габагкыларын башына ҝәләнләри онун јадына сал. Онларын дијарларыны, галыгларыны вә нишанәләрини ҝәз долан, нә етдикләринә, һарадан көчдүкләри вә һарада дүшүб јерләшдикләринә нәзәр сал. Ҝөрәҹәксән ки, онлар достлардан ајрылараг гүрбәт вә тәнһалыг дијарына дүшүбләр. Санки аз мүддәт сонра сән дә онлардан бири олаҹагсан. Белә исә (лајигли әмәлләрлә) өз мәнзил вә ујујаҹағын јери абадлашдыр, ахирәтини дүнјана сатма. Билмәдијин шеј барәсиндә сөз сөјләмә. Сәнә аид олмајан шеј барәсиндә сөһбәт етмә. Азғынлыг олмасындан горхдуғун јолдан (онунла ҝетмәкдән) чәкин. Чүнки азғынлыг сәрҝәрданлығы заманы өзүнү сахламаг, горхулу ишләр ҝөрмәкдән даһа јахшыдыр. Јахшы ишләрә әмр ет ки, јахшылардан оласан. Пис ишләри әлинлә, дилинлә гадаған ет. Өз сәј вә тәлашынла онлары (пис ишләри) јеринә јетирән кәсдән ајрыл. Аллаһ јолунда (дин дүшмәнләринә вә пис ишләрә әмр едән нәфсә гаршы) Она лајиг тәрздә ҹиһад ет. (Имкан вә баҹарығын олан гәдәр ҹиһад етмәкдән чәкинмә.) Аллаһ јолунда, тәнә вуранын тәнәсиндән горхуб чәкинмә. (Башгаларыны јахшы ишләрә әмр едәрәк пис әмәлләрдән чәкиндирмәкдә вә диҝәр илаһи һөкмләрин иҹрасында киминсә тәнә вурмасы, сәнә бојнунда олан вәзифәни јеринә јетирмәјә мане олмасын.) Һарада олмағын вә һансы чәтинликлә үзләшмәјиндән асылы олмајараг һагг-һәгигәт уғрунда (она јардым етмәк үчүн) чалыш. (Бу јолда гаршыја чыхан һеч бир һадисәдән үз чевирмә.) Диндә елм әлдә ет. (Онун һөкмләрини өјрән.) Өзүнү хошаҝәлмәз ишләрә сәбр етмәјә адәт вер. Һагг јолда сәбрли олмаг неҹә дә ҝөзәл хасијјәтдир! Бүтүн ишләриндә өз нәфсини Аллаһына тапшыр. Чүнки сән (белә олан һалда,) ону гүдрәтли сығынаҹаға вә горујуҹуја тапшырмыш олурсан. Истәдијин шеји анҹаг Рәббиндән истә (Ондан башгасына үз тутма). Чүнки бағышламаг вә вермәк дә Онун әлиндәдир, мәһрум етмәк дә. (Һәр бир ишдә Аллаһдан) чохлу хејир дилә. Мәним вәсијјәт вә тапшырығым барәсиндә дәрракә вә фикир ишләт, ондан үз чевирмә. Чүнки сөзүн ән хејирлиси вә ҝөзәли онун фајда верәнидир (гулаг асанын ешидәрәк она ујғун рәфтар етмәдији дејил, ешидәрәк әмәл етдијидир). Бил ки, (саһибинә) фајда вермәјән биликдә хејир јохдур. Өјрәнилмәси мүнасиб олмајан (сеһр, ҹаду вә бу кими дин вә мәзһәбә зидд) елмдән фајда әлдә едилмәз. Оғулҹан, гоҹалараг јашлашдығымы, зәифлик вә сүстлү¬јүмүн артмагда олмасыны ҝөрүб сәнә вәсијјәт етмәјә тәләсдим. Зеһнимдә оланлары сәнә чатдырмамыш өлүм мәни һаглајар вә ја бәдәнимдә чатышмазлыг јарандығы кими, дүшүнҹәмдә дә нөгсан јаранар, јахуд бәзи нәфси истәкләр вә ја дүнја фитнәләри сәни мәндән тез габаглајар (нәфси истәкләрә табечилик вә дүнјаја үрәкдән бағланмаг сәнә һаким олмамышдан вәсијјәт етдим ки, бирдән мәним өјүд-нәсиһәтләрими гәбул етмәзсән) вә үсјанкар дәвәјә дөнәрсән дејә, онда бир сыра фәзиләтләр јаздым. Ҝәнҹин гәлби (тохум сәпилмәмиш) бош јер кимидир. Һансы тохум сәпилсә ону гәбул едәр (битирәр). Буна ҝөрә дә үрәјин (дүнјаја вурғунлуг сәбәбиндән) бәркимәмиш вә ағыл вә дәрракән (бош вә пуч ишләрә) мүбтәла олмамыш сәни әдәбләндирмәјә башладым (дин, һикмәт, билик вә ибрәт гајдаларыны сәнә хатырлатдым) ки, өз ишләриндә там дүшүнҹә илә, тәҹрүбә едәнләрин сәнин ахтармаг вә сынагдан кечирмәк еһтијаҹыны арадан галдырдыглары шејә үз тутасан, тәҹрүбә етмәјә мөһтаҹ олмајасан вә сынагдан кечирмәкдән гуртуласан. Беләликлә, бизим (чох зәһмәтлә) әлдә етдијимиз әдәб (зәһмәтсиз олараг) сәнә чатар вә бизим үчүн гаранлыг (ҝизлин вә намәлум) олан шеј, сәнә ајдын олар.[71] Оғулҹан, мәндән әввәлкиләрин өмрү кими (узун) өмүр сүрмәсәм дә, онларын ишләринә нәзәр салыб, хәбәрләри барәсиндә дүшүнәрәк онлардан галан шејләри сејр етмишәм. Нәтиҹәдә онлардан бири (кими) олмушам. Һәтта онларын ишләри барәсиндә мәнә чатан шејләрә ҝөрә санки биринҹисиндән сонунҹусуна кими һамысы илә јашамышам. Беләликлә, онларын ишләринин саф вә јахшысыны буланыг вә писиндән вә хејрини зијанындан сечдим. Сәнин үчүн һәр бир ишин ҝөзәлини сечдим, бәјәнилмишини истәдим вә онун гаранлыг вә намәлум ола¬ныны (мәәттәллијә сәбәб оланыны) сәндән узуглашдырдым. Сәнин ишин мәни, меһрибан атаны вадар едән шејә вадар етдији вахт вә сәни тәрбијә етмәк вә әдәбләндирмәк гәрарына ҝәлдијим заман белә мәсләһәт ҝөрдүм ки, бу иши һәјата (јени) үз тутдуғун, зәманәни јени дәрк етдијин (ҝәнҹ вә јенијетмәлик) вә пак нијјәт вә тәмиз нәфсә малик олдуғун вахтда ҝөрүм. Вә бу ишә Аллаһын китабы, онун тә’вили (јозуму), Исламын (һәгиги) јоллары, шәриәт һөкмләри вә Аллаһын һалал-һарамыны өјрәтмәклә башлајырам. Аллаһын кита¬бындан башга бир шејлә башламырам сәнин тәлиминә. Сонра халгын нәфси истәкләр вә (зиддијјәтли) рәјләрә ујмалары сәбәбиндән (әгидә вә шәр’и һөкмләрдә) шүбһәләрә дүшүб ихтилафа дүчар олдуглары шеј барәсиндә сәнин шүбһәјә дүшәҹәјиндән горхдум. Ону сәнин јадына салмаға мејлим олмаса д
