Меһрибан Аллаһын ады илә
Зөһдүн мәнасы нәдир? Дини терминләр арасында "зөһд" дејилән әхлаги бир терминлә растлашырыг. Бунун һәгиги мәнасыны баша дүшмәк үчүн һәр шејдән әввәл лексик вә терминоложи мәналарыны арашдырмаг лазымдыр. Өнҹәдән дејәк ки, чох тәәссүфләр олсун ки, сәһв етигадда оланларын әли илә зөһд бир чохларыныын зеһниндә өз һәгиги мәнасыны итирмиш, тамамилә ајры бир мәнаја, һәтта демәк олар ки, Ислам ҝөстәришләринин зидди олан бир терминә чеврилмишдир. О ҹүмләдән, бәзиләри зөһдү касыблыг вә јохсуллуг, бәзиләри ҝушәнишинлик (тәнһалыға чәкилмәк), бәзиләри дүнјадан тамамилә үз чевирмәк, бәзиләри дә суфилик вә јун ҝејим ҝејмәк кими мәналандырмышлар. Бу сәһв бахышлар вә дүшүнҹәләрә ҹаваб олараг зөһдүн һәгиги вә дүзҝүн мәналарыны арашдырараг сөзү, әмәли вә давранышы бизим үчүн өрнәк олан пејғәмбәр вә өвлијаларын һәјатына, нәсиһәтләринә нәзәр салаг. Зөһдүн дүзҝүн мәнасы Зөһдүн лексик мәнасы рәғбәтсизлик вә мејилсизликдир. Терминолоҝијада исә зөһд дүнја мәһәббәтини тәрк етмәк, гәлбдән чыхартмаг мәнасынадыр. Һәзрәт Әли (ә) зөһдә белә тәриф верир: "Зөһдүн бүтүн мәнасы ики кәлмәдир вә ону да Мүтәал Аллаһ Гуранда бујурмушдур: "Бу сизин әлиниздән чыхана кәдәрләнмәмәјиниз вә сизә дә вериләнә севиниб гүррәләнмәмәјиниз үчүндүр". ("Һәдид" сурәси, ајә 23.) Кечмишинә ҝөрә тәәссүфләнмәјән вә ҝәләҹәјинә ҝөрә севинмәјән шәхс зөһдә һәртәрәфли риајәт етмишдир ". ("Нәһҹ әл-бәлағә", 439-ҹу һикмәт.) Бу рәвајәтә әсасән һәзрәт Әли (ә) зөһдү дүнјаја үрәк бағламамаг, јәни бүтүн дүнјаны әлдә етдикдә севинмәмәк вә ја дүнјанын бүтүн сәрвәтләрини, мәгамларыны итирдикдә нараһат олмамаг кими мәналандырмышдыр. Имам Һүсејн (ә) бујурур: "Зөһд, тәгваја үрәк бағламаг дүнја мәһәббәтини үрәкдән чыхармагдыр". ("Түһәф әл-үгул", сәһ. 388.) Биз пејғәмбәрләрин вә мәсум Имамларын (ә) һәјатына нәзәр салдыгда мәлум олур ки, онларын вар-дөвләти олмуш, һеч бир мадди чәтинлик чәкмәмиш вә даим јохсуллара көмәк етмиш, онларын мадди еһтијаҹларыны арадан галдырмаға чалышмышлар. Сөзүмүзү һәдис вә дүзҝүн дастанлардан әлавә Гурани-кәрим дә тәсигләјир. Онлардан бир нечәсини нүмунә ҝөстәририк. Өз вар-дөвләтинин чохлуғу илә пејғәмбәрләр арасында мәшһур олан һәзрәт Сүлејман (ә) барәдә бујурулур: "(Сүлејман) Деди: "Илаһи, мәни бағышла вә мәнә елә бир падшаһлыг әта ет ки, мәндән сонра һеч кәс она лајиг дејил".("Сад" сурәси, ајә 35.) Мисир өлкәсинин рәһбәрләриндән олан һәзрәт Јусифин (ә) ихтијарына өлкәнин бүтүн хәзинәси вә бөјүк мәгамларын гојуламсыны Гурани-кәирм һәзрәт Јусифин (ә) дилиндән белә бујурур: "Илаһи, һәгигәтән Сән мәнә мүлк вердин".("Јусиф" сурәси, ајә 101.) Пејғәмбәрләрин һеч бири илаһи немәтләрдән мәһрум олмамышлар. Мүтәал Аллаһ Гуранда бу барәдә Өз пејғәмбәрләринә белә бујурур: "Еј пејғәмбәрләр! Сизә вердијим пак-пакизә рузиләрдән истифадә един". ("Таһа" сурәси, ајә 81.) Бу нүмунәләрдән ајдын олур ки, зөһд јохсул олмаг, касыблыгла јашамаг дејил. Чүнки белә олсајды, илк олараг пејғәмбәрләр она әмәл едәрдиләр. Хүсусилә дә һәјаты һаггында бүтүн пејғәмбәрләрдән даһа чох әлимиздә мәлумат олан һәзрәт Мәһәммәдин (с) һеч вахт јохсул, касыб олмамасыны, тәнһалыға чәкилмәмәсини, әксинә о һәзрәтин бу кими һалларла мүбаризә апардығынын шаһиди олуруг. Белә ки, о һәзрәт тиҹарәтлә мәшғул олмуш, һәмишә халг арасында, ҹәмијјәт ичәрисиндә олмушдур. Зөһд дүнјаны тәрк етмәк мәнасында олсајды давранышы бизим үчүн өрнәк олан бир шәхс белә едәрдими?! Бәли, о һәзрәт үммәтин рәһбәри олдуғу үчүн өз дөврүндәки ҹамаатын игтисади вәзијјәтини нәзәрә алараг, гијмәтли ҝејим әвәзинә, садә либас ҝејәр, ләзиз хөрәкләр јемәз, садә јашајарды. О һәзрәт бу барәдә бујурарды: "Өз һәјат јүкүнү ҹамаатын чијнинә гојараг өзү ишсиз ҝәзән шәхс мәлундур вә Аллаһын белә шәхсдән хошу ҝәлмәз". Пејғәмбәр (с) һәмишә ҹамааты ишләмәјә тәшвиг етмиш, шәхси газанҹларындан истифадәјә чағырмышдыр. Белә ки, бујурур: "Һәр кәс (әкин-бичинә јарарлы олмајан) бир јери (јарарлы һала ҝәтирәрәк) абад етсә, о јер онун мүлкү олаҹагдыр". Башга бир һәдисдә јенә бујурур: "Тиҹарәт әһли олан шәхс, өз ишиндә доғручу вә дүзҝүн бир мүсәлман оларса, Гијамәт ҝүнү шәһидләрлә бир јердә олаҹаг". ("Сүнән әл-нәби".) Пејғәмбәри-әкрәмин (с) инсанларын дүнјәви ишләрлә мәшғул олмасы, онларын һеч кимә мөһтаҹ олмамасы барәдә һәдисләрини ајрыҹа јазмалы олсаг, бир нечә китаб олар. О һәзрәт дүнјада сүст вә мөһтаҹ олмадан јашамағы ибадәт сајмыш, өзүнүн вә аиләсинин мадди еһтијаҹларыны өдәмәк үчүн чалышан һалда өлән шәхси шәһид адландырмышдыр. О һәзрәт инсанлары јалныз дүнјапәрәстликдән, әлләриндә олан вар-дөвләтә, мәгама бағлы олуб Аллаһы јаддан чыхармагдан чәкиндирмишдир. Бәс нә үчүн бәзиләри зөһдү јохсуллуг, галын палтар ҝејмәк, һәсир үстә јатмаг вә с. кими мәналандырмышлар? Нә үчүн Пејғәмбәрин (с), һәзрәт Әлинин (ә) инсанлары башгаларына мөһтаҹ олмамаға чағырышларыны охудугдан сонра да јенә онлары һәмишә јохсул адамлар кими ҹилвәләндирмәјә чалышмыш, һәтта јәһудијә борҹлу олмаларындан данышан кими сахта һәдисләр гондармышлар? Бәли, буну гәбул едирик ки, Пејғәмбәрин (с) заманында мадди чәтинликләр үзүндән ҹамаатын чоху һәсир үстә јатдығы кими о һәзрәт дә үммәтин рәһбәри олараг һәсир үстә јатмаға мәҹбур иди. Амма бу зөһдүн мәнасы дејил. Чүнки зөһдүн мәнасы бу олсајды, онда Имамларымыз (ә), өвлијалар, дин бөјүкләри Пејғәмбәр (с) вә Әлијә (ә) табе олараг һәсир үстә јатардылар. Әввәлдә ишарә етдијимиз кими габагкы пејғәмбәрләр дә белә јатмамышлар. Әксинә, онларын вар-дөвләт ичиндә јашадығына, бәзиләринин гәсрләрдә, сарајларда јашамасына, бәзиләринин исә падшаһ олмасына, гызыл тохунушлу ҝејимләр ҝејмәсинә ајә вә рәвајәтләримиз вардыр. Онлар бүтүн бу һалларла инасанларын ән заһиди идиләр. Бу арада зөһдү јохсуллуг мәнасына јозан гурашдырылмыш һәдисләрдән биринә ишарә едирик. "Төһфеји-Әббасијә" китабынын мүәллифи өз китабында бу һәдиси өзүндән ујдурмушдур: "Пејғәмбәри-әкрәм (с) бујурду: "Мераҹа ҝетдијим ҝеҹә ҹәннәтин ортасында гырмызы јагутдан бир гәср ҝөрдүм. Ҹәбраил онун гапысыны ачдыгда орада мирвариддән бир ев вә евин ичиндә ишыг сачан бир сандыг ҝөрүндү. Сандығын ичиндә нә олдуғуну билмәк үчүн Ҹәбраилдән ону ачмасыны истәдим. Ҹәбраил деди: "Ону ачмаға мәним иҹазәм јохдур вә Аллаһ-таала ону ачмағын иҹазәсини ән чох севдији шәхсләрдән башга һеч кимә вермәмишдир". Аллаһа јалварыб, сандығы ачмаг үчүн изин истәдим. Аллаһ-таала иҹазә верди. Ҹәбраил сандығы ачдыгда онун ичиндә ики шеј ҝөрдүм: касыблыг вә хиргә (чохлу јамағы олан либас). Бу вахт Аллаһ-таала бујурду: Еј Мәһәммәд! Бу ики шеј сән вә үммәтин үчүндүр. Бунлары севдијим адамлардан башга һеч кимә вермәрәм вә бу ики шејдән артыг севдијим һеч бир шеј јохдур". Сонра һәзрәт Пејғәмбәр (с) хиргәни ҝејинди вә касыблығы сечди. Мәсум Имамлар (ә) дә ону сечдиләр. Онлардан сонра да суфиләр ону сечдиләр". ("Төһфеји Әббасијјә", сәһ. 93.) Бу дастаны зөһдү өз нәфс истәкләринә ујғун мәналандырмаг истәјәнләр гондармышлар ки, јанлыш етигадларыны дүзҝүн кими гәләмә версинләр. Амма бурада бир нечә суал гаршыја чыхыр: 1. Мүтәал Аллаһ јохсуллуг вә хиргәни өз севдији шәхсләрә верирсә, онда белә нәзәрә ҝәлир ки, өз пејғәмбәрләрини севмәмишдир. Әҝәр севмишдирсә, нә үчүн онлара вар-дөвләт, шаһлыг, јүксәк дүнја мәгамлары вермишдир? 2. Нә үчүн Гуранда јүксәк мәгамлар, вар-дөвләт вердији Сүлејман (ә), Јусиф (ә), Зүл-Гәрнејн кими шәхсләри бәјәндијиндән сөз ачыр? ("Јусиф" сурәси, ајә 24, "Нәмл" сурәси, ајә 15.) 3. Јохсуллуғун, касыблығын писләнмәси барәдә олан бизим әлимиздәкәи дүзҝүн рәвајәтләр бу дастанла бир араја сыға биләрми? Һансы касыблыг ифтихардыр? Бурада бир суалын гаршыја чыхмасы мүмкүндүр ки, Пејғәмбәрин (с) "Фәгирлик мәним ифтихарымдыр" ("Биһар әл-әнвар", ҹ.16, сәһ. 217.) кәламында мәгсәди нә иди? Бу суалын ҹавабы чох ајдындыр. Ҹүнки о һәзрәтин бу кәламда мәгсәди мадди касыблыг јох, аләмләрин Рәбби гаршысындса өз зәифлијини, еһтијаҹлы олмасыны етираф етмәсидир. Неҹә ки Мүтәал Аллаһ бујурур: "Еј инсанлар, сизин һамыныз Аллаһа еһтијаҹлысыныз, тәкҹә Аллаһ еһтијаҹсыз, һәм дә лајигдир". ("Фатир" сурәси, ајә 15.) Бәли, инсанын өзүнү Аллаһ гаршысында еһтијаҹлы билмәси, буну етираф етмәси, өзүнү Онун гаршысында кичик сајмасы бөјүк ифтихардыр. Инсанын Аллаһ дәрҝаһында мәгамы уҹалдыгҹа вә инсан өз мәгамыны дәриндән дәрк етдикҹә Аллаһа олан еһтијаҹыны даһа чох етираф едир. Јәни она верилән һәр бир мәгам вә немәт онун Аллаһа еһтијаҹыны даһа чох артырыр. Гуран һәзрәт Мусанын (ә) дилиндән бујурур: "(Муса деди:) Еј мәним Рәббим! Мән Сәнин мәнә назил едәҹәјин хејирә мөһтаҹам!" ("Гәсәс" сурәси, ајә 24.) Мадди јохсуллуг јахшы дејил Бу ачыгламалардан ајдын олду ки, Аллаһдан башгасына, јәни мәхлуга мөһтаҹ олмаг һеч дә јахшы дејил вә хүсусилә дә пејғәмбәрләрә јарашмыр, онларын шәниндә дејил. Инди дә касыблығын вә башгасына мөһтаҹ олмағын бәјәнилмәмәсинә вә
