Бисмиллаһир Рәһманир Рәһим
Ҝүнүмүздә актуал мөвзулардан бири дә инсан һүгуглары мәсәләсидир. Ујғун мөвзуја мүхтәлиф призмалардан јанашмаг олар вә јанашылыб. Лакин биз инсан һүгуглары мәсәләсинә јазыја сечдијимиз ад әсасында мүнасибәт билдирмәјә чалышаҹағыг. Јәни һәм Ислам динин мәгсәди, бу диндә инсанын мөвге вә дәјәри вә сонда исә Исламын инсана вердији һүгуглар барәсиндә сөз чаҹағыг.
Ислам, үмумијјәтлә монотеист динләрин әсас принсипи инсанлара дүзҝүн һәјат тәрзини ҝөстәрмәк, онлары камала чатдырмагдыр. Ислам дини бу истигамәтдә һәм әгидәви, һәм әхлаги вә һәм дә шәри-һүгуги кодекс гаршыја гојуб.
Гејд едилән кодекс иллузијалара дејил, реаллыға, һәгигәтә әсасланыб. Јәни Исламын мәгсәди ҹәмијјәти ислаһ етмәк, олдуғундан илк өнҹә бу саһәдә мәдәни-маариф фәалијјәтләри апармыш, сүлһ, севҝи дәјәрләри илә бүтүн инсанлары бир араја ҝәтирмәјә чалышмышдыр. Лакин бу мүгәддәс ҝөстәришләрә ујмајан шәхсләрлә сәрт давранмаја билмир. Бу сәрт давранмалар агрессивликдән јох, әслиндә һуманист принсипләрдән ирәли ҝәлир. Јәни Аллаһ дәрҝаһында инсан о гәдәр мүгәддәсдир ки, ән ләјагәтли бәндәләрини - пејғәмбәрләрини онун уғрунда гурбан верир. Доғрудур, илк бахышда пејғәмбәрләрин дин уғрунда әзаба гатлшадығыны ҝөрүрүк. Лакин азаҹыг диггәт јетирдикдә динин инсанлар үчүн ҝөндәрилдијини, пејғәмбәрләрин дә инсанларын һидајәт едилмәси истигамәтиндә ишкәнҹәләрә мәруз галдығыны мүшаһидә едирик. Әҝәр Аллаһ инсанын һидајәт - доғру јола јөнәлмәсиндән өтрү һәтта үлул-әзм пејғәмбәрләрини гурбан верирсә, шүбһәсиз ејни мәгсәдлә инсанын өзүнү дә тәнбиһ едә биләр. Она ҝөрә дә динин һәр һансы принсипләринә, һөкмләринә һидајәт бахышы илә бахылмалыдыр. Белә бир һалда бир чох тәрддүдләр имана чевирлә билир.
Инсаны ән јахшы таныјан Аллаһдыр. Онун һачан мүти вә һачан үсјанкар олдуғуну билир. Јәни инсанын писихолоҝијасы Аллаһа там ајдындыр. Она ҝөрә дә јалыныз мүжәдләрлә онун емосијаларыны тәһрик етмир, паралел олараг инзарла - һәдәләрлә ону контрол етмәјә чалышыр. Инсанын јарадылмасында әсас мәгсәд онун доғру јола јөнәлдилмәси олдуғундан Аллаһ-таала бәзән ән сәрт һәдәләрлә онун учрума ҝетмәсинин гаршысыны алмаға чалышыр. Һәким хәстәјә хош олмаса да хәстәнин һәјатыны хилас етмәкдән өтрү онун үзәриндә ән ағыр ҹәрраһијә әмәлијјаты апармаға, ајағыны-әлини кәсмәјә мәҹбур олур.
Ислам дининдә инсан варлыгларын ән шәрәфлиси, јер үзүндә Аллаһын ҹанишини кими тәгдим едилир. Үмумијјәтлә, Аллаһ-таала јер үзүндә һәр бир шејин инсан үчүн јаратдығыны бәјан едир (Бәгәрә, 29). Бу, инсана ән һүманист јанашмадыр. Лакин Аллаһ севимли бәндәсинин бу "һәр шеј"ин ичиндә итиб-батмасыны истәмир. Дәниз, дағ инсан үчүн јарадылыб, амма Аллаһ инсанын өзүнү дәнизә атыб боғмасына, дағдан јуварланараг өзүнә гәсд етмәсинә иҹазә вермир.
Азадлыг инсанын ән мүгәддәс һүгугудур. Лакин азадлыг инсана хәјанәт олунаркән јох, хидмәт едәркән дәјәр тапыр. Инсан јарадылыш бахымдан азаддыр, истәдији аддымы ата биләр. Лакин Ислам она һәр аддымы атмаға иҹазә вермир. Инсан ихтијары илә зәһәр јејә биләр, лакин дин ону зәһәр јемәмәјә мәҹбур едир.
Демәк Исламда инсана верилән һүгуг онун һидајәти чәрчивәсиндәдир. Бунун хариҹиндә олан һеч бир һүгугдан сөз ҝедә билмәз. Үмумијјәтлә инсанын һидајәтинә гаршы олан һәр һансы бир аддым ганун јох, ҹинајәт һесаб едилмәлидир.
Һәмчинин, һансыса бир ганун гәбул едиләркән һәм дә инсанын мәнәви гаты да нәзәрә алынмалыдыр. Мәнәвијјат инсанын шән вә азад јашамасы үчүн чох зәрури бир амилдир. Бу арада чох дартышдырылан һиҹаб мәсәләсинә бахаг. Һиҹаб бәзиләринин дүшүнҹәсинин әкси олараг гадына азадлыг верир, она һүгугларындан истифадә етмәјә имкан јарадыр. Һәм дә һиҹаб гадынын ифрат шәһвани мејилләрини контрол едәрәк ону мәнәви сәмтә јөнәлдир. Ачыг-сачыглыг исә гадыны даһа чох нәфсинә табе етдириб дүшүнҹә, тәфәккүр тәрзини, мәнәвијјатыны сарсыдыр.
Јахуд едам мәсәләсинә нәзәр салаг. Диндә бу һөкмүн иҹра едилмәси заһирән бәзиләрини нараһат едир. Лакин бунун фәргинә вармырлар ки, онларын силаһ истеһсал едән заводлары әслиндә дар ағаҹы истеһсал едир.
Әввәлдә гејд етдијимиз кими Ислам дининдә ИНСАН мүгәддәсидр. Лакин бүтүн инсанлыг һиссләрини итирмиш, шәфгәтсиз икиајаглы инсан сајыла билмәз. Гурани-Кәрим беләләрини инсан сајмыр, һәтта онлары һејвандан ашағы һесаб едир. Мисал олараг, онларла азјашлы ушаға, гыза тәҹавүз едән, аиләләри ләкәләјән, кобудҹасына иҹтимаи асајиши позан, ујушдуруҹу маддәләр пајлајараг минлјонларла ҝәнҹин һәјатына сон гојан бир шәхси ҹәзаландырмаг, пис әгидәли диҝәр шәхсләрә ибрәт олсун дејә ону ҝур бир јердә едам етмәк инсан һүгугуна зиддирми?
Әҝәр гејд едилән ҹинајәтләри төрдән шәхси ҹәзаландырмаг инсан һүгугларыны позмагдырса, бир шәхсин ҹинајәтинә ҝөрә бүтөв бир өлкәни бомбардман етмәк, милјонларла исаны (Әфганыстан, Ираг кими) вәһшиҹәсинә гәтлә јетирмәк нә адланыр? Милјонларла инсаны (мәзлум Гәззә әһалиси кими) илләрлә ән илкин һүгугардан мәһрум едилмәсинә нә ад верилмәлидир?
Инсан һүгугларындан дәм вуран һеҝемон өлкәләрдә инша едилән силаһ заводлары инсанлыға јөнәлмәмишдирми? О силаһларын һәр бири бир дар ағаҹы дејилми? Гуантанамо, Әбу-Гурејб кими инсанлыға зидд һәбсханалар вә һәмин һәбсханаларда ән ағыр ишкәнҹәләр һансы дәјәрләрә сығыр?
Јазар :
Нијам Агил
