Бисмиллаһир-рәһманир-рәһим Суал: Гурани-кәрим нә вахт вә кимин ҝөстәришијлә јығылыб јазылыб? Ҹаваб: Гурани-кәримин нә вахт вә кимин ҝөстәришијилә јығылмасы барәдә алимләр арасында ихтилаф вар: Нәзәријәләрин хүласәси беләдир: 1-Пејғәмбәр (с)-ин вахтында јыхылыб. 2-Әбубәкирин вахтында јығылыб. 3-Өмәрин вахтында јыхылыб. 4-Әбубәкрин вахтында башлајыб вә Өмәрин вахтында јығылыб гуртарыб. 5-Османын вахтында јығылыб. Дүзҝүн нәзәријјә елә биринҹи нәзәријјәдир вә алимләрин чоху да бу нәзәријјәни гәбул едибләр. О ҹүмләдәндир: 1-Ајәтуллаһ Хои: бу нәзәријјәни сүбут едәрәк диҝәр нәзәријјәләри Гурана, сүннәјә вә ағыла зидд һесаб едир. “Тәфсирул-бәјан”, сәһ: 162. 2-Әлламә Рафеи:-деир: وللنبي صلى الله عليه وآله صحابة كانوا يكتبون القرآن إذا انزل ، إما بأمره أو من عند أنفسهم تاما وناقصا . وأما الذين جمعوا القرآن بتمامه بالاتفاق فهم خمسة . “Пејғәмбәр (с) сәһабәси арасында еләләри вар иди ки, Гуран назил олдугҹа онлар јазырдылар. Буну ја Пејғәмбәр (с)-ин ҝөстәришијлә вә ја да өзләриндән едирдиләр. Истәр нагис истәрсә дә там сурәтдә. Амма Гураны камил сурәтдә топлајан (һеч бир ихтилаф олмадан) беш нәфәр. “ Сонра беш нәфәрин адыны чәкир. “Еҹазул Гуран”, сәһ: 36. 3-Шејх Мәнна Гәттан: дејир: قد عرفنا أن القرآن كان مكتوبا من قبل، في عهد النبي ( صلى الله عليه وآله ) ولكنه كان مفرقا في الرقاع والأكتاف والعسيب ، فأمر أبو بكر بجمعه في مصحف واحد - إلى أن قال : - فكان أبو بكر أول من جمع القرآن بهذه الصفة في مصحف . “Билдик ки, Гуран Пејғәмбәр (с)-ин заманында јазылыб. Лакин кағызларда, сүмүкләрдә вә хурма ахаҹынын габыгларында пәракәндә шәклиндә иди. Әбубәкир ону бир китаб шәклиндә јығылмасына ҝөстәриш верди. Сонра дејир – Гураны китаб һалына јығыб топлајан илк шәхс Әбубәкир олмушдур.” “Мәбаһису фи үлумил-Гуран”, мүәллиф: Мәнна Гәттан, сәһ: 74. Бунун сөзүндән ачыг-ајдын мәлум олур ки, бир нечә јазылмыш Гуранлар олуб. Лакин Әбубәкирин топладығы Гуран вәрәгәл үзәриндә вә бу ҝүн ки, китаблар формасында олуб. Бу сөз о шәхсләр ки, дејирләр “О, Гураны Пејғәмбәр (с)-ин Гураны әзбәрләјән сәһабәләриндән – ики шаһидин шәһадәт вермәсијлә јығыб топламышды” – сөзүјлә зиддијјәтдәдир. 4-Зәрганинин әгидәсинҹә Гуранын топланмасы белә дејил ки, Пејғәмбәр (с) вахтында јығылмасын вә һәзрәтдән сонра сәһабәнин етдији ишләрдән олсун. Әксинә бу иш Гуран назил олдуғу вә ајәләр јазылдығы заман Пејғәмбәр (с)-ин вердији ҝөстәршләрдәндир. Сонра дејир: قال الإمام أبو عبد الله المحاسبي في كتاب"فهم السنن" ما نصه : كتابة القرآن ليست بمحدثة ، فإنه ( صلى الله عليه وآله ) كان يأمر بكتابته ، ولكنه كان مفرقا في الرقاع والأكتاف والعسب ، فإنها أمر الصديق بنسخها من مكان إلى مكان مجتمعا ، وكان ذلك بمنزلة أوراق وجدت في بيت رسول الله ( صلى الله عليه وآله ) فيها القرآن منتشرا ، فجمعها جامع وربطها بخيط ، حتى لا يضيع منه شئ . “Имам Әбу Әбдиллаһ Мәһасеби өзүнүн “фәһмүс-сүнән” китабында дејир: Гураны јазмаг јени бир иш дејил. Шүбһәсиз ки, һәзрәт өзү Гураны јазмаға ҝөстәриш вермишди. Лакин бу јазылар кағызларда, сүмүкләрдә вә хурма ағаҹынын габығында пәракәндтә һалында иди. Әбубәкир булнарын үзүндән көрүрүлмәсинә вә бир јердә јығыб јазылмасына ҝөстәриш верди. Гуран вәрәг-вәрәг Пејғәмбәрин евиндә иди Әбубәкир онлары бир-биринә тикди ки, бир шеј итмәсин.” “Мәнаһилул үрфан”, 1-ҹи ҹилд, сәһ: 242. Бу сөзләр биринҹи нәзәријјәни гәбул етмиш бир гуруп мүтәәххир алимләрин нәзәријјәси иди. Биринҹи нәзәријјәни гәбул етмиш мүтәгәддим алимләриндән бир гуруп. Мүтәгәддим (кечмиш) алимләрин сырасында бу нәзәријјәни гәбул етмиш шәхсијјәтләр арасында ашағыдакы алимләрин адыны гејд етмәк олар: 1-Сејјид Мүртәза: Сејјид Мүртәза Әләмул-һуда (мәрһум Тәбәрсинин нәгл етдијинә әсасән) дејир: إن العلم بصحة نقل القرآن كالعلم بالبلدان والحوادث الكبار مما توفرت الدواعي على نقله ... إن القرآن كان على عهد رسول الله ( صلى الله عليه وآله ) مجموعا مؤلفا على ما هو عليه الآن ... أن جماعة من الصحابة مثل عبد الله بن مسعود وأبي بن كعب وغيرهما ختموا القرآن على النبي ( صلى الله عليه وآله ) عدة ختمات ، وهو يدل بأدنى تأمل على أنه كان مجموعا مرتبا غير منشود ولا مبثوث . “Һәгигәтән Гуранын доғру вә дүрүст олмасына олан билик ејнән шәһәрләрин вә бөјүк һадисәләрә олан билик кимидир. Ону дејиб вә ја нәгл етмәјә еһтијаҹ бөјүкдүр.... Гуран Пујғәмбәрин вахтында бу ҝөнки кими јығылыб вә ҹәм олмушдур. Абдуллаһ ибн Мәсуд вә Үбеј ибн Кәб кими сәһабәләр дәфәләрлә Пејғәмбәрин јанында (Гураны) хәтм етмишдиләр. Бу ону ҝөстәрир ки, Гуран тәртиблә јығылыб ҹәм олмушду вә ҹүз-ҹүз һалында пәракәндә дејилди.” “Мәҹмәул-бәјан” тәфсири, 1-ҹи ҹилд, сәһ: 15. 2-Әһли сүннә алимләринин бөјүкләриндән олан Сијути јазыр: الإجماع والنصوص على أن ترتيب الآيات توقيفي لا شبهة في ذلك . أما الإجماع فنقله غير واحد منهم الزركشي في البرهان وأبو جعفر بن زبير في مناسباته وعبارته : ترتيب الآيات في سورها واقع بتوقيفه ( صلى الله عليه وآله ) وأمره من غير خلاف في هذا بين المسلمين ... وأما النصوص فمنها حديث زيد السابق : كنا عند النبي ( صلى الله عليه وآله ) نؤلف القرآن من الرقاع . “Иҹма вә рәвајәтләр дәлаләт едир ки, Гуран ајәләрини тәртиби тогифидир (Пејғәмбәрин ҝөстәришијләдир). Бу мәсәләдә һеч бир шәк-шүбһә јохдур. Амма иҹмаја ҝәлиҹә исә бир чох алимләр ону бәјан едибләр. О ҹүмләдән: Зәркәши “Әл-бурһан” китабында вә Әбу Ҹәфәр ибн Зүбејр “Әл-мунасибат” китабында. Бу ҹүмләләр “ајәләрин, сурәләрин бу тәртибилә олмасы Пејғәмбәр (с)-ин ҝөстәришијлә олуб. Бу мәсәләдә мүсәлманлар арасында һеч бир ихдилаф јохдур” Ибн Зүбејрин ибарәтидир. Амма рәҹајәтләрә ҝәлинҹә исә Зејдин рәвајәтинә ишарә етмәк мүмкүндүр. О дејир: “Пејғәмбәр (с)-ин јанында Гураны кағызлардан јығыб топлајырдыг.” “Әл-итган”, 1-ҹи ҹилд, сәһ: 62. Бу ҹүмләләрдән ачыг-ајдын мәлум олур ки, Гуранын јығылмасы вә сурәләрин, ајәләрин тәртиби Пејғәмбәр (с)-ин ҝөстәришијлә олуб. Иҹманын тәсдигләдији кими. 3-Гази Әбубәкир. Сијути өзүнүн “Әл-итган” китабында Гази Әбубәкирин “Әл-интисар” китабындакы сөзүнү белә нәгл едир: الذي نذهب إليه أن جمع القرآن الذي أنزله الله وأمر بإثبات رسمه ولم ينسخه ولا رفع تلاوته بعد نزوله هذا بين الدفتين . وأن ترتيبه ونظمه ثابت على ما نظمه الله تعالى ورتبه عليه رسوله من آي السور. “Бизим гәбул етдијимиз будур ки, Гураны јығыб јазан Гуранын она назил олан шәхсдир. О, Гуранын јазылмасына ҝөстәриш вериб өз әлијилә јазмаса белә Гуран ики ҹилд арасында јығылыб топландыгдан сонра һеч бир шеј ондан кәнарда галмади. Һәмчинин Гуранын тәртиби дә Аллаһ таалаын вә Пејғәмбәр (с)-ин вердији тәтиб әсасиндадыр.” “Әл-итган”, 1-ҹи ҹилд, сәһ: 63. 4-Бәғви: Сијути ону “Шәрһус-сүннә” китабындакы сөзүнү белә нәгл едир: الصحابة رضي الله عنهم جمعوا بين الدفتين القرآن الذي أنزله الله على رسوله من غير أن يكونوا زادوا أو نقصوا ، إنتهى . “Сәһабә (Аллаһ онлардан разы олсун) Аллаһын Пејғәмбәр (с)-ә назил етдији Гураны һеч бир артыг вә әскилтмәдән ики ҹилд арасында јығыб топладылар.” “Әл-итган”, 1-ҹи ҹилд, сәһ: 63. Бу нәзәријјәни гәбул етмиш бүтүн алимләрин адыны чәкмәк бу хүласә јазынын һөвсәләсиндә кәнардыр. Одур ки, бу һәддә кифајәт едирик. Гуранын Пејғәмбәр (с) заманында јығылмасындан мәгсәд нәдир? Бу сөзүн мәнасы Гуранын Пејғәмбәр (с) вахтында бир китаб кими јығылыб јазылмасыдырмы? Хејир! Чүнки әһәммијјәтли вә Гурандан бир чох шүбһәләри узаглашдыран будур ки, һәзрәт өзү Гуранын јығылыб јазылмасына ҝөстәриш вериб. Пәркәндә вәрәгләрдә олса белә тәһриф, нөгсан вә итмә еһтималы онларда олмајыб. Беләликлә үзүндән көчүрүлмүш бүтүн нүсхәләр үчүн әсас ола билмишдир. Белә олмадығы һалда мәнасы будур ки, Пејғәмбәр (с)-ин вахтында ҹамаатын мүраҹиәт едә биләҹәкләри бир Гуран олмајыб! Гуранын Әбубәкирин зәманәсиндә јығылмасына гаил олмағын нәтиҹәси Әҝәр Гуран Зејд ибн Сабит кими “Әбубәкирин заманында вә онун ҝөстәришијлә ҹамаатын дилиндән јығыб јазыб” дејәнләрин сөзүнү гәбул етсәк ҝәрәк Гуранын фатиһәсини охујаг. Чүнки бу сөзүн мәнасы будур ки, Гуранын бәзи ајәләри хәбәри-ваһидлә (бир нәфәрин нәгл етмәсијлә) бизә ҝәлиб јетишиб. Һалбуки һамыја мәлумдур ки, Гуран мүтәватир хәбәрлә јетишмәлидир. Вә һеч кимин шүбһәси јохдур ки, Гуран мүтлватыр хәбәрлә бизә јетишиб. Мәлум дејил нијә бир гуруп инсан бу нәзәријјәдә исрарлыды. Әлбәтдә бәзи сәһабәләрин шәнинә хүсуси фәзиләтләрин нәгл олунмасында мараглы олдуглары истисна дејил. Буна бахмајараг ки, бу мараглар Ислам вә мүсәлманларын зәрәринә тамамланса белә. Гуранын Пејғәмбәр (с) заманында јығылыб јазылмасынын сүбутлары 1-Әгл: Әгл о ҹүмлә сүбутлардандыр ки, Гуранын Пејғәмбәр (с) заманында јығылыб јазылмасына сүбут едәрәк диҝәр нәзәријјәләри рәд едир. Пејғәнбәр (с) бу гәдәр Гуранын горунмасында ајәләринин дүзҝүн баша дүшүлмәсиндә ән ағыр мәшәггәтләрә дөзүб сәбр етдији бир һалда вә бу јолда ҹанфәшанлыг етдији бир һалда белә ки, Аллаһ таала онун бу әмәлинин мугабилиндә бујурур: لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ ، إنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ “(Еј Пејғәмбәр! Ҹәбраил сәнә Гуран охудуғу заман) ону тәләм-тәләсик әзбәрләмәк үчүн дилини тәрпәтмә! (Сән дә онунла бирликдә Гураны тәкрар етмә, јанлыз динлә!) Чүнки ону (сәнин гәлбиндә) ҹәм етмәк, (дилиндә ) охутмаг Бизә аиддир.” “Гијамәт” сурәси, ајә-16, 17. Вә һәмчинин тезликлә Гуран Ислам үммәтинин ајырлмајан бир парчасына чевриләҹәјини билдији бир һалда неҹә ола биләр ки, ону пәракәндә вә тәкҹә синәләрдә әзбәр һалында гојуб ҝетсин! 2-Сәгәлејн һәдиси:
