Ибн Сина әхлаг елминә даир бир нечә китаб јазыб. О, чох алиҹәнаб вә нәзакәтли инсан олуб. Онун әзәмәт вә нәзакәти әсәрләриндә ашкар нәзәрә чарпыр. Буна ҝөрә дә танынмыш бөјүк ариф Әбу Сәид Әбулхејр Ибн Синадан нәфсин сафлашдырылмасына аид китаб јазмағы хаһиш едиб вә о да (ујғун мөвзуда) гыса, ејни заманда дәјәрли китаб гәләмә алыб.
Мәрһум Шејх әр-Рәисин (Ибн Синаын) әхлаг елминә даир хејли сајда әсәри вар. Белә ки о, "әһд" (сөз вермәк) һаггында мүхтәлиф китаблар гәләмә алыб. Әхлаг һаггында јазмаг әхлага садиглик дејил. Әхлага садиглик илк өнҹә Аллаһла әһд бағламагла башланыр. Гурани-Кәримдә бизә Аллаһла әһд бағламаг гајдасы өјрәдилир:
"Һалбуки бундан әввәл бир даһа үз чевириб гачмајаҹаглары барәдә Аллаһа сөз вермишдиләр." ("әл-Әһзаб", 15) Аллаһ да бизимлә әһд бағлајыр: "Еј Адәм өвлады! Мәҝәр Мән сиздән әһд алмадыммы ки, шејтана ибадәт етмәјин, о сизин ачыг-ашкар дүшмәниниздир?" ("Јасин", 60)
Бәндә илә Мөвла арасында әһди Гуран вә Әһли-бејт тәсдигләјиб. Јәни Аллаһ бизә о гәдәр јахындыр ки, биз онунла әһд бағлаја биләрик. "Сиз һарада олсаныз, О сизинләдир." ("Һәдид", 4)
Өјрәндикләринә әмәл етмәк истәјәнләрин әлдә етдикләри илк мәнфәәт дини вә әхлаги садигликдир. Әслиндә онлар Аллаһла әһд едирләр, јәни онларла Аллаһ арасында хүсуси сазиш имзаланыр. Шејх әр-Рәис (Ибн Сина) әһд һаггында мүхтәлиф китаблар јазан шәхсләрдән биридир.
Мәрһум Ибн Синанын әмәли әһди
Шејх әр-Рәисин "Әһд" китабы әһд мөвзусунда олса да, әсәрин бөјүк һиссәсини әхлаги мөвзулар, јәни әхлаги вә елми ҝөстәришләр тәшкил едир. Шејх әр-Рәисин диҝәр әһд китабы Сәдрүлмүтәллиһинин (Молла Сәдранын) "Шәрһу әл-Һидајә әл-сиријјә" китабынын һашијәсиндә гејд едилиб. (Бу китаб да) әмәли әһдә аиддир.
Икинҹи әһд китабынын биринҹи бәнддиндә дејилир: "Әһд етмишәм ки, әгл аләмләриндән бири олам". Мүдрикләр (философлар) һикмәтә (фәлсәфәјә) белә тәриф верибләр: «صیرورة النفس عالما عقلیا مضاهیا للعالم العینی» ("Әсфар", ҹ. 1, сәһ. 20) Ибн Сина да дејир ки, әһд етмишәм елм өјрәнәркән һеч бир фикри сүбутсуз гәбул етмәјим. Чүнки инсан мүдрик олмајынҹа әхлаги мәсулијјәт дашымыр. Она ҝөрә ки, һәр бир бахыш әввәлки идракдан ирәли ҝәлир. Ибн Сина даһа сонра дејир: Руһумун бәдәнә һаким олмасына ҝөрә бу кими фәзиләтләри јеринә јетирмәлијәм ки, нөвбә һәјатымдакы хырдалыглара чатсын. Әхлаг јолуну адлајан шәхсләр ибтидаи ҝөстәришләрә - аз јемәк, аз јатмаг, аз данышмаг, тәклик, һәмишә зикр етмәк - әмәл едибләр. Бу мәсәләләрә әмәл етмәк дүнјанын натамамлыгларыны тамамлајыр. Бу беш мәсәләнин хүласәси Ибн Синанын Әһднамәсиндә гејд едилиб. О, јазыр: "Әһдә әсасән, инсан шәраб ичмәмәлидир" «لا تلهیا ولا تشفیا و لا تقویا» ("Шәрһу әл-Һидајә әл-сиријјә" китабы, сәһ. 337 ). Јәни (инсан) истәр мәстлик, истәр ҝүҹләнмәк, истәрсә дә шәфа мәгсәди илә (шәраб ичмәмәлидир). Бу һәдис онун фикрини тәсдигләјир: "لیس فی حرام شفاء" (һарамда шәфа јохдур) ("Кафи", ҹ. 8, сәһ. 193)
Дини мәдрәсәнин мөҹүзәси
Ибн Сина танынмыш һәким (тәбиб) олуб. Авропада тибб елми олмадығы бир дөнәмдә Әбу Әли дини мәдрәсәдә јетишәрәк тибб саһәсиндә мүһүм әсәрләр гәләмә алыб. Ибн Синанын шаҝирдләриндән олан Бәһмәнјар "Тәһсил" китабында һеч кәсин, һәтта Ибн Синанын адыны гејд етмир, лакин јазыр ки, бу елмин саһиби (Ибн Сина) елә бир дөнәмдә јашајыб ки, дини мәдрәсәләрдә рәсми китабхана, ихтисас мүәллимләри олмајыб. Бу елмин саһиби ихтисас мүәллимләриндән, чешидли китаханалардан истифадә етмиш олсајды јенә дә варлығы мөҹүзә һесаб олунарды. Лакин о мүәллимсиз, китабханасыз, мәдрәсәсиз бу уҹа елм зирвәсини фәтһ етмишдир. Әлбәттә, һәр мин илдә, һәтта даһа чох белә шәхсијјәтләр јетишир. ("Тәһсил", 817)
Намазын шаҝирди
Мәрһум Ибн Сина өзү һаггында јазыр: "Мән намазын шаҝирдијәм. Она ҝөрә ки, әҝәр бир елми мүшкүлүм олсајды, дәстәмаз алыб шәһәрин ҹаме мәсҹидинә ҝедиб ики рүкәт намаз гылырдым. (Бу заман) Аллаһдан мүшкүлүмүн һәллини дилјәирдим вә мүшкүлүм һәлл олурду" ("Рувзат әл-Ҹәннат", ҹ. 3, сәһ. 160")
Бәһмәнјардан белә нәгл едилир: "Бир ҝүн Ибн Сина дәрс вермәјә ҝәлди. Дәрсин әввәлиндә дәрси баша дүмәмәјимизи һисс етди. Маһир мүәллим шаҝирдин симасындан, бахышындан дәрси баша дүшүб, дүшмәдијини анлајыр. О биләндә ки, биз өтән ҝеҹә дәрсдәнхариҹ сөһбәтләр едиб мүталиә етмәмишик нараһат олду вә ҝөзләриндән јаш ахараг бизә нәсиһәт верәрәк деди: "Шәһәрин кәндирбазлары пешәкар олмагларындан өтрү тәлаш едирләр. Бәс сиз нијә илаһи елмләри өјрәнмәјә рәғбәт ҝөстәрмирсиниз?" Дәрсдән сонра намазын вахты чатды. Шаҝирдләр она игтида едәрәк намаз гылдылар". Ҹамаат намазына, намазын илк вахтына өнәм вермәк, намазы чәтинликләрин һәлли сајмаг инсаны камала чатдырар. Әҝәр Шејх әр-Рәисин мәгамына чатмаса да бу јолун давамчыларындан ола биләр.
Мәрһум Шејх әр-Рәис Әһд китабында јазыр: "Мусиги вә динләмәләр барәдә әһд едирәм ки, руһумун инкишаф етмәсиндә ролу олан һәр шејдән истифадә едим". ("Шәрһу әл-Һидајә әл-сиријјә" китабы, сәһ. 337) Ибн сина "Ишарат" китабынын доггузунҹу бабында "Арифләрин мәгамы" фәслиндә "рәхимә нәғмәси"нә (һәзин, тәскинләшдириҹи сәс) ишарә едәрәк гејд едир ки, саликин (камал јолунда адлајан шәхс) хош аһәнҝә еһтијаҹы вар. (Хаҹә Туси, "Шәрһе Ишарат", ҹ. 3, сәһ. 383) Лакин намәһәрм бир сәс ешитмәк инсаны мүҹәррәд зирвәдән мадди аләмин дәринликләринә јуварлада биләр. Инсаны мәләкхасијјәтли етмәјән мүсиги динләјиҹиләри Ибн Синанын садиг олдуғу дини дәјәрләрдән узагдырлар. Гуран гираәт едиләркән төвсијә едилән хош аһәнҝ вә ја саликин еһтијаҹ дудуғу рәхимә нәғмәси мәзмун бахымдан ләһвү-ләб олмајан, мадди јөнү формалашдыран аваз јох, мүҹәррәд вә мәнәви јөнү ҝүҹләндирән мүсигидир. Шејх Ишраг да әсәрләриндә бу мәсәләјә тохунуб. Бу философлар, әхлаг алимләри ички вә мүсиги барәдә шәхси програмлары олуб. Онлар чалышыблар ки, әгл хәзинәләрини Гуран вә сүннә әсасында чичәкләндирсинләр вә буна ҝөрә дә һалал сәрһәдләрини позмајыблар.
Ибн Сина мәад барәдә дејир ки, ағыл руһани мәады гәбул едир, лакин сонунҹу Пејғәмбәрин (с) шәриәти мәадын ҹисмани олдуғуну бәјан едир вә бизи (ујғун мәсәлә әтрафында аршадырма апармагдан) еһтијаҹсыз етмишдир. Әһд китабында мәсәлә һаггында тәфәрруаты илә дејир ки, бу ҹүзиликләри шәриәт демәлидир вә ағыл мүтләг итаәтчидир. Нәтиҹә олараг, үмуми мәсәләләри һәм шәриәт дејир вә һәм ағыл гәбул едир. Лакин ҹүзи мәсәләләри јалыныз шәриәт бәјан етмәлидир. Мисал олараг, намаз, оруҹ, зәкат, һәҹҹ вә с. мәсәләләрин тәфәрруатыны ағыл дәрк едә билмир. Әлбәттә ағыл бир сыра мәсәләләри баша дүшмәдијини дәрк етдијиндән шәриәтин ҝөстәришләрини гәбул едир вә она тәслим олур.
Беләликлә ајдын олур ки, ағыл шәриәтин јох, нәгли елмләрин өнүндәдир. Она ҝөрә ки, ағылын өзү шәриәтин зәнҝин даирәсиндәдир вә һеч вахт она гаршы мөвге тута билмәз.
