Бүтүн бунлары јазмаг бир ил бундан әввәлә кими мәнә чох ағыр ҝәлирди. Амма инди бир аз өјрәшмәклик, бир аз лагејдлик, бир аз сојуглуг имкан верир ки, мән, өз һиссләримә, јашадыгларыма дөнүш едим, онлара шәхсимдән кәнар баха билим. Артыг буну нә гәдәр баҹара биләрәмсә...
Проблеми, инсаны, онун шәхсән јашадыглары вә онун ҹәмијјәт гаршысында мәсулијјәти кими үмумиләшдирмәк олар.
Әсҝәрликдә оланда анам хәрчәнҝ хәстәлијинә тутулду. Әсҝәрлик битди, һәјатымын узун бир ағрысы башлады. Анама бахмаг, онун гајғысыны чәкмәк, хәстәханалара ҝетмәк...Һәмин о ағры, мәнә инди сон дәрәҹә ағыр ҝәлән ағ кордирорлары, ағ халатлылары ҝөрмәк, дәрманлар, кимја терапија кими ијрәнҹ проседур, ондан сонра зәифләјән әзиз инсанын ағрыларыны ҝөрмәк вә бир дә даима ган вурулмасы. Шәхсән бу просеси ҝөрә билән инсанлар, мәним нә дедијими чох јахшы анлајаҹаг.
Өзүмү анламаға башлајандан, әтрафымда баш верән ијрәнҹликләри һеч заман һәзм едә билмәмишәм. Бирбаша вә ја долајы олсун, һәр заман чиркләнмәкдән јан гачмышам, баҹардығым гәдәр өзүмү мүдафиә етмишәм. Бизим индики сијаси һакимијјәтин јаратдығы игтисади-сосиал-сијаси-мәдәни мүһит еләдир ки, она гаршы пассив дә олса, етираз етмәмәк мәним үчүн әхлагсызлыг кими бир шејдир.
Өзүм-өзүмү бу уҹгар нөгтәјә гојмамышам, истәјәрәк олмајыб бу. Әтрафымызда јаранмыш индики реаллығы гыса тәсвир етмәли олсаг, гүтбләшмәнин дәринләшдији ҹәмијјәти белә кәскин, бир-биринә дүшмән мөвгејә ҝәтирән инсанлар групунун јаранмасына сәбәб, индики сијаси һакимијјәтин бирбаша ҝүнаһыдыр. Бизим ҹәмијјәтдә инсанларын виҹданы чох, амма чох ағыр сынагларла тест едилир. Һөкүмәтин бөјүк, азман, вәһши лабараторијасында инсанлары, онларын шәхсијјәтини, виҹданыны ләкәләмәк үчүн минләрлә үсуллар фикирләшилир, тәтбиг олунур.
Чохазадамбутестләрдәнсағ-саламатчыхыр. Бүтүн бунлар азмыш кими, адына тале дедикләри о ләнәтли гүввә, бу инсанлары чох заман ағыр дилемма илә дә гаршы-гаршыја гојур. Онлар һардаса, нәјәсә вә кимәсә ҝөрә сусурлар. Мәсәлән, мүәјјән һадисә баш верир, дејәк ки, һакимијјәтә гуллуг едән – буну дөвләтин мүәјјән органларында хидмәт едәнләр кими јох, һакимијјәтин шәнинә һәр јердә тәрифләр јағдыранлар кими баша дүшүн - бири нәсә едир. Бу заман ҹәмијјәт ортада олан, мөвҹуд реаллыға гаршы ҝәлән, сијаси һакимијјәти тәнгид едән инсанлардан бу шәхсә, онун дедикләри вә ја етдикләри илә бағлы мүнасибәт өјрәнмәк истәјир. Адына иҹтимаи басгы дедијимиз бу мүнасибәтин өјрәнилмәсинин шәртләндији реаллыг будур ки, “сән бирмәналы олараг һәмин адамы вә онун аддымларыны писләмәлисән”, әҝәр буну етмәсән, сән дә демәк ки, сатгынсан, шәрин јанындасан вә ја јумшаг десәк, өз виҹданыны сатмысан.
Иҹтимаи мүзакирә платформаларынын дәһшәт азлығы, адамда елә тәәссүрат јарада биләр ки, бу басгы ја әслиндә јохдур, ја да чох зәифдир. Амма әслиндә, онун азлығы, елә “мәһз мүнасибәт билдирмәли олан шәхсин” ән бөјүк ағрысына чеврилә билир. Һәмин адам бу санҹыны бүтүн иликләринә кими һисс едир. Бу дәһшәтли бир дурумдур. Ҹәмијјәт тәләб едир. Горхмаз вә дөјүшән инсанлар исә сусур. Һеч ким буна анлам верә билмир.
Ҝүнел Мөвлудун шаир Агшинлә бағлы јаздығы јазы, бу ҝизли сахланылан, заман-заман үзә чыхан дилемманы јенә ҝүндәмә ҝәтирди.
Анама даима ган лазым олурду, бунун үчүн биз таныш-билишә мүраҹиәт едир, ган верилмәсини хаһиш едирдик. Бир ҝүн сијаси һакимијјәтин јанында әјләшмиш бир адамын етдикләри илә бағлы јајылан мәлуматы сосиал шәбәкәдә пајлашыб, һаггында һамымызын етдији тәнгидләри сыраладым. Аҹыға дүшдүјүмдән лағ-лағы етдим. Бир аз кечмиш, јахын гоһумум јазды ки, бәс, һәмин адам анама ган вермәк үчүн 27 нәфәр адамы хәстәханаја ҝәтириб. Онларын чохусу ган донорлуғу едәрәк, анамын ҝәләҹәкдә ган донорлуғундан әзијјәт чәкмәмәси үчүн бир хејли еһтијат јарадыб. Мәним бундан хәбәрим јох иди.
Билирсиз, бу һәјатымда гаршылашдығым ән дәһшәтли ан иди. Ҝүнү бу ҝүнә кими буну хатырлајыр, онун ағрысы илә гыврылырам. Дәрин бир бошлуға дүшдүм. Бу проблемдән үрәк раһатлғы, ағыл сакитлији илә чыхмағын јолларыны арадым. Арадыгҹа анлајырдым ки, етдикләрим јалныз бәһанәләримә расионаллыг дону ҝејиндирмәкдир. Икили бир дурумла үзбәүз идим. О адама онун етдикләри һаггында даһа һеч нә дејә билмәјәҹәкдим, о, мәни амансыз бир сынагла үзбәүз гојду.
Мәсәлә бурасындадыр ки, онун шәхсијјәтини систем чәрчивәсинә салыб, тәнгид едә биләрдим. Амма мәним үчүн систем, һәм дә ону тәмсил едәнләрин сифәтидир вә бу сифәт нә гәдәр хошума ҝәлмәсә дә, чох севдијим анамла, һәјатымын бөјүк бир парчасы илә ағыр сынаға чәкирди. Һәмин адамы системдән кәнар тута билмәздим, амма ејни анда да, онун анама гаршы етдији тамамилә гејри-мадди, инсани јардыма да түпүрә билмәздим.
Шаир Агшинин Кәмаләдин Һејдәровла бағлы дедикләрини, онун буну демәси илә бағлы јазылан јазы, статус, мүсаһибәләри охудум. Биз, шаирә онун шаирлијинин ҝәтирдији иҹтимаи јүк пәнҹәрәсиндән бахыб, она “онун дашыја билмәјәҹәји јүкү” јүкләјирик. Биз, Азәрбајҹан реаллығынын гәддарлығы фонунда даһа да гәдарлашыр вә дүшүнүрүк ки, “систем бизә булашмаз”. Ола билсин ки, кимләр үчүнсә һәгигәтин мүтләг анламы, виҹданын парлаг ағлығы бүтүн шәхси оланлардан үстдә дурмагдыр.
Өз шәхсим адыма дејим, буну баҹара билмәдим вә бунун ағыр виҹдани јүкүнү индијә кими дә дашыјырам. Агшини гынаја билмәрәм, онун фаҹиәсини анлајырам. Биз, һеч дә һамымыз Агшин кими өлүмлә сөзүн һәгиги мәнасында үзбәүз ҝәлмәмишик. Дүшүнүрәм ки, онунла үзбәүз ҝәлмәјән инсанлар үчүн шаири мүһакимә етмәк чох асандыр. Ахы, һәм дә, биз, о шаирин әлимиздән сүрүшүб ҝетмәмәси, дәрин јохлуг гујусуна дүшмәмәси, шәрин ширин бојнуну гуҹагламамасы үчүн түкүмүзү дә тәрпәтмәмишик.
Үрәјимин лап дәринлијиндә һәрдән бој ҝөстәрән бу инам вар ки, шаирләрин сараја үз тутмасыны шаирләр өзләри һеч заман истәмир. Онлары буна мәҹбур едән, һәм дә вә даһа да чох, ҹәмијјәтин шаиринә, дәјәрли инсанына о јашадығы анда саһиб чыхмамасы, онун дәјәрини заманында анлаја билмәмәси олур. Сонрадан она бәһ-бәһлә һејкәлләр гојулмасы, әсәрләринин охунмасы, бөјүк устад адынын верилмәсини ҹәмијјәтин дәһшәт јаддашсызлығына, лагејдлијинә, күтлүјүнә вә дә икиүзлүлүјүнә бағлајырам.
Биз, топлум олараг, чох аз дәјәрли инсана саһиб чыхмышыг. Арашдырсан, һеч бәлкә дә, үмумијјәтлә, саһиб чыхмамышыг. Јазычыларымызын, шаирләримизин өз китабларыны әлләриндә дашыјыб, онлары инсанлара вермәси, мәнҹә, һамымызы чох иниҹтмәлидир. Бу кәдәрлидир. Етираф едирик, ајагда галанларын чохусу јалныз вә јалныз шәхси гәһраманлыгларынын һесабына дуруб.
Алберт Камју “Һә илә Јох Арасында" адлы һекајәсиндә дејир: “Бәли, һәр шеј олдугҹа садәдир. Инсанлар һәр шеји өзләри мүрәккәбләшдирирләр. Гој, бизә нағыл данышмасынлар. Гој, едам һөкмүнә мәһкум олмушу мүһакимә етмәсинләр. “О, ҹәмијјәт гаршысында борҹуну өдәјәҹәк” әвәзиндә, садәҹә, “Онун башыны кәсәҹәкләр” сөјләсинләр. Сизә бунлар бош ҝөрүнә биләр. Амма бунлар там фәргли јанашмалардыр. Бир дә ки, талејинин ҝөзүнә дик бахмаға үстүнлүк верән инсанлар вар бу дүнјада.”
Јазы мүәллифин шәхси мөвгејини әкс етдирир...
Емин Аслан
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
