Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлији- Һәр шејдән әввәл Гуранын назил олдуғу мүһитин тәфәккүр вә мәдәнијјәт сәвијјәсини нәзәрдән кечирмәлијик. Бүтүн тарихчиләрин фикринҹә, Һиҹаз дүнјанын ән ҝери галмыш һиссәләриндән бири олмушдур. Белә ки, бәзән «Ҹаһилијјәт» дөврүнүн инсанларыны вәһши инсанлар адландырырлар. Етигад ҹәһәтдән бүтпәрәстлијә һәддән артыг бағланмыш, даш вә чубугдан һазырланмыш мүхтәлиф шәкилли бүтләр Һиҹазын һәр тәрәфинә јајылмышды. Дејиләнләрә ҝөрә, һәтта хурмадан да бүтләр дүзәлдиб онлара ситајиш едирләрмиш. Гытлыг олдугда исә онлары јејирдиләр.
Гыз ушагларына мәнфи рәғбәт бәсләјирдиләр. Һәтта иш о јерә чатмышды ки, гыз ушагларыны дири-дири торпаға басдырырдылар. Буна бахмајараг, мәләкләри Аллаһын (өз фикирләриндә тутдуглары Аллаһын) гызлары, Аллаһы исә ади бир инсан һесаб едирдиләр. Төвһид вә тәкаллаһлылыгдан сон дәрәҹә тәәҹҹүбләнирдиләр. Һәзрәт Мәһәммәд (с) онлары төвһидә дәвәт етдикдә ҝәлиб дејирдиләр: «Әҹаба, о (Муһәммәд Аллаһдан башга һеч бир танры јохдур демәклә) танрыларын һамысыны бир танрымы едир? Бу доғрудан да чох тәәҹҹүблү бир шејдир». (Сад, 5). Ким онларын ҹәфәнҝијјат, мөвһумат вә әфсанәләринин әксинә сөз десәјди, ону дәли, диванә адландырардылар.
Онлар гәбилә вә тајфа шәклиндә јашајырдылар. Гәбиләләр арасында ихтилафлар о јерә ҝәлиб чатырды ки, ики гәбилә арасында ҝедән вурушлар дајанмаг билмирди. Гарәт вә сојғунчулуг онлар үчүн ади бир ишә чеврилмиш вә бунунла фәхр едирдиләр.
Јазыб-охумаг баҹаран инсанлар о вахт мәркәз һесаб олунан Мәккәдә бармагла ҝөстәрилирди. Алим вә зијалы исә һәддән артыг аз тапылырды.
Бәли, бу ҹүр мүһитдән дәрс охумамыш, мәктәб вә мүәллим ҝөрмәмиш бир шәхс чыхыб һәр шеји өзүндә әһатә едән бир китаб ҝәтирмишдир. Үстүндән 14 әср кечмәсинә бахмајараг, јенә дә алимләр бу китабын тәфсири илә мәшғулдурлар. Һәр ан онда јенилик кәшф едирләр.
Гуран бу дүнја вә онун ҝедишатыны чох ҝөзәл вә дәгиг сурәтдә бәјан етмишдир. Төвһиди камил шәкилдә бәјан етмиш вә јерин, ҝөјүн, ҝүндүзүн, ҝүнәшин, ајын, биткиләрин вә ән әсасы инсан вүҹудунун һәр бирини тәк вә шәрик олмајан Аллаһын нишанәләри кими гәләмә веришдир.
Гуран бәзи ајәләрдә инсан вүҹудунун батининә нәзәр салараг фитри төвһидә ишарә едир. Гуран бу барәдә бујурур: «Мүшрикләр ҝәмијә миндикләри заман (дәрјада олан мөминләр кими) јалныз Аллаһа дуа едәрләр. Аллаһ онлары сағ-саламат гуруја чыхаран кими јенә дә (Она) шәрик гошарлар.» (Әнкәбут, 65).
Бәзи ајәләр ағыл вә тәфәккүр јолу илә төвһидин дәлилләрини бәјан едир. Тәбиәт вә әтраф мүһитдәки нишанәләрә архаланараг јерин-ҝөјүн, һејванларын, дағларын, дәрјаларын јаранмасыны, јағышын јағмасыны, күләјин әсмәсини вә инсан бәдәнинин вә руһунун инҹәликләрини бәјан едир. Аллаһын сифәтләрини ачыглајан заман Гуран ән ҝөзәл јолу сечир. Бир јердә бујурур: «Она бәнзәр һеч бир шеј јохдур.» (Шура, 11). Башга бир ајәдә исә белә бујурур: «О өзүндән башга бир танры олмајан, ҝизлини дә, ашкары да билән Аллаһдыр. О, рәһмли вә мәрһәмәтлидир! О, өзүндән башга һеч бир танры олмајан, (бүтүн мәхлугатын) саһиби, мүгәддәс вә пак олан, (бәндәләринә) әмин-аманлыг, саламатлыг бәхш едән, пејғәмбәрләрини өз көмәјинә архајын едән, (һәр шејә) ҝөз-гулаг олан, јенилмәз гүдрәт вә гүввәт саһиби, (һәр ишдә) галиб олуб һөкмү кечән вә (һәр шејин) фөвгүндә олан Аллаһ-дыр. Ән ҝөзәл адлар (әсмаји-һүсна) анҹаг она мәхсусдур. Ҝөјләрдә вә јерләдә оланларын һамысы ону мүгәддәс билиб шәнинә тәрифләр дејәр. О, јенилмәз гүввәт вә һикмәт саһибидир.» (Һәшр, 22, 23, 23).
Гуран Аллаһын елмини вәсф едәрәк онун елминин сонсуз олдуғуну ҝөзәл ифадә илә бәјан едир: «Әҝәр јердәки бүтүн ағаҹлар гәләм, дәрја исә мүрәккәб олсајды, јенә дә Рәббимин сөзләри (јазылыб) түкәнмәзди. (Лоғман, 27).
Гуран Аллаһын һәр шеји әһатә етдијини вә онун вүҹудунун һәр јердә олдуғуну өзүнә мәхсус бир ифадә илә ачыглајыр: «Шәрг дә, Гәрб дә Аллаһындыр, һансы тәрәфә јөнәлсәниз (үз тутсаныз) Аллаһ ордадыр.» (Бәгәрә, 115). Башга бир ајәдә дејир: «Сиз һарада олсаныз, о, сизинләдир. Аллаһ сизин етдијиниз бүтүн ишләри ҝөрүр.» (Һәдид, 4). Мәад вә гијамәт мәсәләсинә чатдыгда исә, мүшрикләрин өлүләрин дирилмәси барәдә бүрузә вердикләри тәәҹҹүбү бәјан едиб дәрһал ҹавабларыны верир: «Чүрүмүш сүмүкләри ким дирилдә биләр? Де ки, онлары илк дәфә јохдан јарадан дирилдәҹәкдир. О, һәр бир мәхлугу чох ҝөзәл таныјыр. О јарадан ки, сизин үчүн јашыл ағаҹдан од ҝәтирди. Будур, сиз инди од јандырысыныз. Мәҝәр ҝөјләри вә јери јарадан (бир даһа) онлар кимисини јаратмаға гадир дејилми? Әлбәттә гадирдир. (һәр шеји) јарадан вә (һәр шеји) билән одур! Бир шеји (јаратмаг) истәдији заман Аллаһын бујурдуғу она анҹаг: «Ол!»- демәкдир. О да дәрһал олар. (Белә бир гүдрәтә малик олан Аллаһ үчүн өлүләри дирилтмәк чох садә бир ишдир) (Јасин, 78-дән 82-ҹи ајәјә гәдәр). (Бу барәдә әтрафлы мәлуматы «Јасин сурәсинин тәрҹүмәси вә тәфсири» китабындан әлдә едә биләрсиниз.)
Гуран јерин, инсанын бүтүн әмәлләрини јадда сахладығы вә гијамәт ҝүнү онларын һамысыны ачыб сөјләјәҹәји барәдә дә хәбәр верир: «Мәһз о ҝүн (гијамәт ҝүнү) Аллаһын она етдији вәһј илә өз һекајәтини сөјләјәҹәкдир» (Зилзал, 4-5).
Бәзи ајәләрдә инсанын әл, ајаг вә дәрисинин онун әлејһинә верәҹәји шәһадәтдән сөһбәт олунур: «Бу ҝүн онларын ағзыны мөһүрләјәрик. Етдикләри әмәлләр барәсиндә онларын әлләри бизимлә данышар, ајаглары исә шәһадәт верәр.» (Јасин, 65). «Мүшрикләр өз дәриләринә: «Нә үчүн әлејһимизә шәһадәт верирсиниз?» дејәҹәкләр. Дәриләрә онлара белә ҹаваб верәҹәкдир: «Һәр шеји дилә ҝәтирән Аллаһ бизи данышдырды.» (Фуссиләт, 21)
Гуран маарифи, онун әһатә даирәси вә еләҹә дә бу маарифин һәр ҹүрә хүрафат вә мөвһуматдан узаг олдуғу ону һал-һазырда тәһриф олунмуш Инҹил вә Төвратла јанашы гојаркән мәлум олур. Һәр бириндән бир һиссәни ҝөтүрүб мүгајисә едәк. Мәсәлән, ҝөрәк, Адәмин јаранышы барәдә Гуран нә дејир, Инҹил нә дејир? Пејғәмбәрләрин башына ҝәләнләри Төврат неҹә ачыглајыр, Гуран неҹә ачыглајыр? Төврат вә Инҹил Аллаһы неҹә гәләмә верир, Гуран неҹә? Бу заман Гуран, Төврат вә Инҹил арасындакы фәрг ҝөз габағында олаҹаг.
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
