Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән: Авропада мүгәддәс китабларын тәрҹүмәси узун мүддәт гадаға предмети олуб. Дини китаблары тәрҹүмәјә ҹәһд едәнләрин (!) һәјатына инквизисија тонгаллары вә диҝәр дәһшәтли едамлар сон гојуб.
Јалныз орта әсрләрин сонларына јахын тәрҹүмәјә мүнасибәтдә јумшалма һисс едилди. Вәзијјәтин дәјишмәсиндә авропалыларын Шәргә, Мүсәлман Аләминә артан мараглары да ҹидди рол ојнајырды.
Илк тәшәббүс
“Гуран” назил олдугдан 5 әср сонра Авропада илк дәфә латын дилинә тәрҹүмә едилир. Клүни әјаләтиндән олан аббат Шәрәфли Пјер (Пиерре ле Вéнéрабле 1092-1156) вә диҝәр 3 раһиб (о ҹүмләдән 1 инҝилис) Сәлиб јүрүшләри заманы “Гуран”ын латын дилинә тәрҹүмәсини әрсәјә ҝәтирирләр. Онлара бу ишдә Толедолу Рејмонд адлы бир нәфәр дә јардымчы олур. Дини мәнбәләрә ҝөрә, о, христиан мәншәли әрәб олуб вә әрәб дилини латын дилиндән даһа ҝөзәл билиб.
Пјер тәрҹүмәјә башламаздан әввәл Испанијаны, о ҹүмләдән Толедону ҝәзиб долашыр. Бу дөврдә Ислам дөвләти вә мәдәнијјәти јүксәлиш дөврүнү јашајырды (мүсәлман Интибаһы). 7-ҹи әсрдән бәри христианлар мүсәлманларла ҹидди рәгабәтдә иди. Һеч шүбһәсиз, бу рәгабәтин тәрҹүмәнин мејдана ҝәлмәсиндә ролу олуб.
Шәрәфли Пјер Толедода мәскунлашыр вә инҝилис Роберт де Кеттона “Гуран”ы латынҹаја чевирмәји тапшырыр. Шәрәфли Пјерин малијјә көмәји илә 1141-ҹи илдә тәрҹүмә һазыр олур. Китабын 1143-ҹү илдә тәртиб едилмиш нүсхәси һазырда Парисин Арсенал китабханасында сахланыр.
Тәрҹүмә әрсәјә ҝәләндән сонра ҹидди полемикалара јол ачыр. Франсыз мәнбәләринә ҝөрә, бу, тәрҹүмәдән даһа чох әрәб мәтнинин латын дилиндә шәрһинә бәнзәјирди. “Гуран”ын орижиналындакы аһәнҝ, ритм, ахыҹылыг бүсбүтүн итмишди.
Лакин тәрҹүмәчи мәгсәдинә мүәјјән дәрәҹәдә наил олур. Тәгрибән 5 әср әрзиндә бу тәрҹүмә христианлығын ислам әлејһинә тәблиғатына хидмәт едир.
1543 вә 1550-ҹи илләрдә Исвеч теологу Теодор Букман бу тәрҹүмәни Базелдә 2 дәфә нәшр етдирир. Лакин бу аддым да хош нијјәтдән хәбәр вермирди.
1529-ҹу илдә түркләр Вјананын әтрафыны сармышды. Дүшмәнин китабыны нәшр етдирән теолог бура исламда олмајан әлавәләри едир. Китаба 3 өн сөз јазылыр. Биринҹи өн сөзүн мүәллифи Филип Меланктон, икинҹининки Букман өзү иди. Үчүнҹү өн сөзүн мүәллифи Роберт исә “Гуран”ын үмумијјәтлә бир әфсанә олдуғуну ҝөстәрир. Әввәлки 2 өн сөз дә тәһрифләрдән хали дејилди.
“Гуран”ын латын дилинә тәрҹүмәси Авропада бөјүк мараг доғурур. Латын дилинә тәрҹүмә әсас ҝөтүрүләрәк мүгәддәс китаб Авропанын бир нечә дилинә чеврилир.
Франсыз дилинә тәрҹүмәләр
1647-ҹи илдә Андре ду Рјер (1580-1660) “Гуран”ы орижиналдан франсызҹаја чевирир. Франсанын Мисирдәки консулу олан мүтәрҹим әрәб, фарс, түрк дилләрини ҝөзәл билирди. Бу вариант уғурлу алыныр вә бир чох Авропа дилләринә тәрҹүмә олунур. 5 ил әрзиндә китаб “Мәһәммәдин Гураны” ады илә 5 дәфә нәшр едилир. Үмумиликдә бу тәрҹүмә 1716-ҹы иләдәк 24 дәфә нәшр олунур.
“Гуран”ын франсыз дилинә тәрҹүмәси Авропада бу саһәдә бир нөв ҹанланма јарадыр. Дү Рјерин тәрҹүмәсиндән илһам алынараг “Гуран” әксәр Авропа дилләринә чеврилир. Сонрадан франсызлар “Гуран”ы орижиналдан тәрҹүмә етмәјә үстүнлүк верирләр. Бу тенденсија тезликлә бүтүн Авропаја сирајәт едир.
Ҝөркәмли рус алими Посников бу варианты рус дилинә чевирәрәк 1716-ҹы илдә Петербургда нәшр етдирир.
1698-ҹи илдә Мараксинин тәрҹүмәси нәшр едилир. Бу тәрҹүмә Дү Рјерин тәрҹүмәсинә нисбәтдә даһа санбаллы олса да, мүтәрҹим өз хәләфләринин стратеҝијасына “садиг галараг” тәрҹүмәјә исламла әлагәси олмајан, һәтта ислама зидд олан һаллары дахил едир (түркләрин һәмин дөврдә Авропаны фәтһ етдијини нәзәрә алсаг, бу мүнасибәтин сәбәбләрини арашдырмаға зәрурәт галмыр). Сонрадан бу тәрҹүмә варианты алман вә һолланд дилләринә чеврилир.
1734-ҹү илдә Жорж Салын тәрҹүмәси әрсәјә ҝәлир. Китаб франсыз күбар ҹәмијјәтиндә бөјүк мараг доғурур. Һәтта Волтер өзү ислам вә “Гуран” һаггында бу китаб васитәсилә мәлумат әлдә едир.
1782-1783-ҹү илләрдә Клод Етјен Саваринин тәрҹүмәси ишыг үзү ҝөрүр. Савари әрәб данышыг дилини чох јүксәк сәвијјәдә билсә дә, әдәби дилә дәриндән бәләд дејилди. Бу сәбәбдән онун тәрҹүмәси уғурлу алынмыр. Тәрҹүмә јарымчыг вә гүсурлудур. Һәмин тәрҹүмә 1787, 1821 вә 1826-ҹы илләрдә тәкрар нәшр едилир. Саваринин китабынын үстүнлүјү она ислам пејғәмбәринин һәјаты, ислам һаггында үмуми мәлуматы әлавә олунмасыдыр.
1840-ҹы ил Казимирскинин тәрҹүмәси илә јадда галыр. Ән јахшы тәрҹүмәләрдән һесаб олунан бу вариант Парисдә 1841, 1844 вә 1970-дә нәшр олунур. Казимирскинин тәрҹүмәси тираж етибарилә ән чох нәшр олунан “Гуран” тәрҹүмәси һесаб едилир. Маракчи вә Саваринин тәрҹүмәләрини ҝөздән кечирән Казимирски “Гуран”ы јенидән тәрҹүмә етмәк гәрарына ҝәлир. Миллијјәтҹә маҹар олан Казимирски Франсанын Теһрандакы сәфирлијиндә чалышыб. Бурада әлдә етдији биликләрин онун тәрҹүмәдә карына ҝәлдији дә шүбһә доғурмур.
Франсыз теолог вә тәрҹүмәчиләр “Гуран”ы транслитерасија етмәји дә јаддан чыхармајыблар. “Гуран” 1647, 1649, 1672, 1683, 1719, 1734, 1770, 1775-ҹи илләрдә франсыз әлифбасы илә нәшр едилиб. 20-ҹи әсрдә әрсәјә ҝәлән нәшрләрин бәзиләриндә дә транслитерасијаја јер ајрылыб.
Нәһајәт, ХХ әсрин биринҹи јарысында “Гуран” франсыз дилинә 3 дәфә тәрҹүмә олунур. Едуард Монет (1929), Лаимеш вә Бендауд (1931, Оран, Әлҹәзаир), Песл вә Тиҹани (1931, Рабат) бир-бириндән ајры шәкилдә “Гуран”ы тәрҹүмә едиб нәшр етдирирләр.
Икинҹи Дүнја мүһари
