Азәрбајҹан халгынын талејинә суванмыш Гарабағ проблеми чадыр шәһәрҹикләринин ҝүндәминдә икән дөвләт сиајсәти кими тәгдим едилән диаспор мөвзусу бүдҹәдән милјонлар јандырмагдадыр. Дүнја Азәрбајҹанлыларынын Ы Гурултајынын кечирилмәси һаггында 2001-ҹи илин мај ајынн 23-дә Һејдәр Әлијевин мәлум Сәрәнҹамы диаспор сијасәтиндә башланғыҹ нөгтә олду.
Һәмин илин нојабр ајынын 9-у вә 10-да Бакыда Дүнја Азәрбајҹанлыларынын I Гурултајы кечирилди. I гурултајда 36 өлкәдән 200-дән чох мүхтәлиф тәшкилаты тәмсил едән 406 нүмајәндә вә 63 гонаг иштирак етмишдир. Бу гурултајда Азәрбајҹан Республикасы 130-дан чох дөвләт вә иҹтимаи гурумлардан, елм, тәһсил, мәдәнијјәт вә диҝәр јарадыҹы тәшкилатлардан, 25 сијаси партијадан 702 нүмајәндә вә 844 гонаг илә тәмсил олунмушдур.
Дүнја азәрбајҹанлыларынын I гурултајы хариҹдәки сојдашларымызын үмуми мәгсәд, ваһид идеја әтрафында бирләшмәси јолунда бөјүк аддым, ҝәләҹәјә истигамәтләнмиш өнәмли тәдбирләрдән иди. Гурултај милли идеолоҝија олараг Азәрбајҹанчылыг идејасыны ортаја гојду. Хариҹдә азәрбајҹанлы ахтардығымыз заман вәтән јолунда синәсини ермәни ҝүлләсинә сипәр етмиш омончулар јаддан чыхды – санки хариҹдәкиләр азәрбајҹанлы имиш, дахилдәкиләр дүшмән!
2002-ҹи илин 5 ијулунда Азәрбајҹан Республикасынын Президенти Һејдәр Әлијев «Хариҹдә Јашајан Азәрбајҹанлыларла Иш үзрә Дөвләт Комитәсинин јарадылмасы һаггында» Фәрман имзалады. Азәрбајҹан Республикасы Президентинин 2008-ҹи ил 19 нојабр тарихли 54 сајлы Сәрәнҹамы илә Хариҹи Өлкәләрдә Јашајан Азәрбајҹанлыларла Иш үзрә Дөвләт Комитәсинин әсасында Диаспорла Иш үзрә Дөвләт Комитәсинин јарадылмасы нөвбәти аддым олду.
Бәс өтән илләрдә бу комитәнин хәрҹләдији пулларын сәмәрәси нә олуб.
Русија Ислам Комитәсинин сәдри Һејдәр Ҹамал Азәрбајҹан президенти јанында Стратежи Арашдырмалар Мәркәзиндә кечирилән дәјирми масада билдириб:
-азәрбајҹанлылар сөзүн там мәнасында диаспор формалашдыра билмәјибләр
-Русијадакы азәрбајҹанлыларын бөјүк әксәријјәти мүтәшәккил дејил вә һәмјерлиләр бирлији формасында јашајырлар
-азәрбајҹанлыларын бөјүк мүсәлман диаспорына интеграсијасы ваҹибдир.
Сөзүмүзүн ҹаны да елә будур. Азәрбајҹанчылыг фәалијјәтләриндә мәсәлән Тәбризә нә гәдәр јер верилиб? Дүнја шөһрәтли Ислам алимләри, милјонларла ардыҹылы олан шәхсијјәтләрә әјјаш һәјат јашајан бир мусигичи гәдәр әһәмијјәт верилибми?
Иранда јашајан азәри әсилли шәхсијјәтләр һеч заман мәмләкәтимизин талејинә биҝанә олмајыб. Онлар халгымызын хош ҝүнүнә севиниб, ағрыларындан үзүлүбләр.
Бу јахынларда Тәбриз әсилли бөјүк тәглид мәрҹә алими Ајәтуллаһ Сүбһани президент Илһам Әлијевә мүраҹиәт етди. Бөјүк әксәријјәтин мүсбәт гаршыладығы бу мүраҹиәтә бәзи анти-исламчы мәмурлар кобуд реаксија верди. Бир Ҹәфәр Сүбһанинин аз гала Азәрбајҹан әһли сајда мүгәллиди, фитвасына табе олан вар. Онун үрәк јанғысы илә дедији сөзләри пислијә јозмаг рәзаләтдән башга бир шеј дејил. Алим мәһз Азәрбајҹан дөвләтчилијинә һөрмәт ҝөстәрдији үчүн бу дөвләтин бејнәлхалг өһдәчиликләрини она хатырладыр. Јохса ҝүманымыз ағзыны мөһүрләдијимиз, һәбсханалара долдурдуғумуз вәтәндашлара ҝедир. Дин алимләринин сәсини јалныз өлүм уддура биләр. Бир овуҹ ермәнинин әлиндә әсир галанларын исә мүҹтәһид јахасына әли чатмаз. Дин алимләри илә дүшмән арасында милјонларла фәдаи мүгәллиддән уҹалмыш кечилмәз һасар вар.
Даһа бир нөгтә..., Хариҹдә јашајан азәрбајҹанлыларын өз әгидәси, өз бахышы, өз севҝиси вар. Онларын бир групу һәтта мөвҹуд режимдән инҹијиб вәтәни тәрк едәнләрдир. Бу инсанлары шаблон шүарлар әтрафында топламаг утопијадыр.
* * *
Бәшәр тарихиндә бүтүн варлығыны инсанларын доғру јола ҝәлишинә, һидајәтинә фәда етмиш бөјүк инсанлар вар. Онлар инсанлары азғынлыг јолундан гуртармаг үчүн һеч нәләрини әсирҝәмәмишләр. Бу зүмрәнин башында илаһи пејғәмбәрләр вә онларын ҹанишинләри ҝедир.
Бу инсанлардан бири дә ҹәнаб Ајәтуллаһ-үзма Һаҹы Шејх Ҹәфәр Сүбһани Тәбризидир. Бу фәдакар алим бүтүн өмрүнү дини елмләрин тәһсили, тәдрис, дини маарифин тәблиғи, арашдырма, китабларын тәртиб вә тәрҹүмәсинә сәрф етмишдир. О мүасир дөврүн танынмыш Ислам мүтәфәккирләриндән, фәгиһләриндәндир. Ајәтуллаһ-үзма Сүбһани риҹал тәфсирчиси, әдиб мүтәкәллим, философ кими дә мәшһурдур. Бу кичик мәгаләдә онун дәјәрли һәјатыны өтәри нәзәрдән кечирәҹәјик.
Бөјүк устад Сүбһани һиҹри-гәмәри 1347-ҹи ил (милади 1930) шәввал ајынын 28-дә Тәбриздә, елм, тәгва, фәзиләт оҹағында дүнјаја ҝәлмишдир. Онун атасы тәгвалы заһид мәрһум Ајәтуллаһ Һаҹы Шејх Мәһәммәд Һүсејн Сүбһани Хијабанидир. О, Тәбризин бөјүк фәгиһләриндән олмуш, өмрүнүн 50 илини тәдрис, тәртиб ишинә сәрф етмиш, инсанларын һидајәти үчүн чалышмышдыр. Бу шәхс ушаг јашларындан дини елмләри өјрәнмәјә башламыш, сонралар Ајәтуллаһ Һаҹы Сејјид Әбүлһәсән Әнҝәҹи, Әлламә Шејх Һүсејн Гараҹадағы, Мирза Әли аға Мүнҹим Ләнкәранинин һүзурунда өз биликләрини зәнҝинләшдирмишдир. 28 јашындан башлајараг дүнја шөһрәтли Нәҹәф алимләриндән фајдаланыб.
Мүасиримиз олан Ајәтуллаһ Сүбһани ибтидаи тәһсилини баша вурдугдан сонра мәрһум Мирза Мәһмуд Фазилин мәктәбиндә әдәбијјат охумуш, “Ҝүлүстан”, “Бустан”, “Тарихи мөҹәм”, “Нисабус-сибјан”, “Әбвабул-ҹинан” кими китаблары охумушдур. Сонра 14 јашында Тәбризин Талибијјә елм мәдрәсәсинә дахил олуб, мүгәддимә вә сәтһ дәрсләрини бу мәдрәсәдә әхз едиб. О, “Мүтәввәл”ин бир һиссәсини, “Мәнтиги-мәнзумә”ни, “Шәрһи-лүмә”ни “Рејһанәтул-әдәб” китабынын мүәллифи Әлламә Мирза Мәһәммәд Әли Мүдәррис Хијабанинин һүзурунда тәһсил алыб.
Бөјүк устад һәмин дөврдә ики әсәр гәләмә алыб: “Мејарул-фикр”, “Муһәззәбул-бәлағә” 17 јашлы ҝәнҹин гәләминдән чыхан бу ики әсәр онун парлаг ҝәләҹәјиндән данышырды.
Азәрбајҹанда иҹтимаи-сијаси сабитлијин позулмасы, Пишәвәри вә Гулам Јәһјанын рәһбәрлији илә советләр бирлијинә бағлы һөкумәтин јаранмасы тәһсил шәраитини мүрәккәбләшдирди вә устад бу илаһи сәфәрин давамы үчүн Гум Елм Һөвзәсинә үз тутду. Бөјүк устад 1947-ҹи илдә Гума ҝәлди, мәрһум Ајәтуллаһ Мирза Мәһәммәд Мүҹаһиди Тәбризи вә Ајәтуллаһ Һаҹы Мирза Әһмәд Кафинин һүзурунда тәһсилини давам етдирмәјә башлады. О, “Кифајәтул-үсул” китабыны мәрһум Ајәтуллаһ-үзма Голпајеганидән өјрәнир. Устад Гумда Ајәтуллаһ-үзма Бүруҹерди, Ајәтуллаһ Һаҹы Сејид Мәһәммәд Һөҹҹәт Куһкәмәри, Ајәтуллаһ-үзма Имам Хомејни кими шәхсијјәтләрин елминдән бәһрәләнир.
Ајәтуллаһ-үзма Сүбһани бу ҝүнә гәдәр һәр дөврәси 6 ил давам етмәклә 5 дәфә үсул дәрсләрини там тәдрис етмишдир. Һазырда 6-ҹы дөврә тәдрис едилир. О вахтлы-вахтында дәсрләрдә һазыр олур, фигһ, үсул, әгидә мөвзусунда ҝөзәл бәјанла өз елмини тәләбәләрә чатдырыр. Дәрсләрдә елми мәнбәләрә тәнгиди јанашылыр, бөјүк устад тәләбәләрдә арашдырма руһијјәсинин ҝүҹләнмәси үчүн сәј ҝөстәрир. О һәтта тәләбәләрин јазысына да диггәт јетирир. Тез-тез онлара белә төвсијјә етдијини ешидирсән: “Бураны абзсадан јазын, бу һиссә илә әввәлки һиссә арасында фасилә сахлајын...” Адәтән дәрсдән сонра әјләшиб тәләбәләрин суалларыны ҹавабландырыр. Чәршәнбә ҝүнләри мәсум имамлардан бир һәдис охујуб ону шәрһ
