Бисмиллаһир-рәһманир-рәһим “Даһа әввәлләр гәза вә гәдәр мөвзусу мәним үчүн чәтин вә анлашылмаз бир мөвзу иди. Буну ајдынлашдыраҹаг бир тәфсир тапа билмирдим. Бир тәрәфдән әһли-сүннә бахышында инсанын тәбиәтинә ујғун фелләрә јөнәлдилдијини вә Аллаһ тааланын һәр кәсә анасынын бәтниндә икән ики мәләк ҝөндәриб рузисини, әмәлини, шәгавәт вә ја сәадәт әһли олаҹағыны јаздығыны өјрәнмишдим. Бир тәрәфдән дә ағлым вә виҹданым Аллаһын адил олдуғуну вә гулларына зүлм етмәдијини дејирди. Неҹә ола биләр ки, Аллаһ Өзүнүн јазыб мәҹбур етдији феилдән өтрү инсанлары һесаба чәкиб ҹәзаландыра? Бир тәрәфдән фикирләширдим ки, Аллаһ таала һәгигәтән ҝүҹ саһиби вә Ҹәббардыр. Ондан нә едилдији сорушулмаз, онлар (мәхлугат) сорғуја чәкиләр. (Әнбија сурәси, ајә 23). “О истәдијини едәндир.” (Буруҹ сурәси, ајә 16.) “Мәхлугатын бир гисмини ҹәннәт үчүн, диҝәр бир гисмини ҹәһәннәм үчүн јаратмышдыр.” Диҝәр тәрәфдән “О гулларына гаршы Рәһман вә Рәһимдир, бир зәррә белә зүлм етмәз.” (Ниса сурәси, ајә 40.) “Сәнин Рәббин гуллара зүлм едән дејилдир.” (Фуссиләт сурәси, ајә 46). “Аллаһ инсанлара зүлм етмәз, фәгәт инсанлар өзләри-өзләринә зүлм едәрләр.” (Јунис сурәси, ајә 44) кими ајәләрлә гаршы-гаршыја галырдым. Фикирләширдим инсан етдикләринә ҹавабдеһдир. ”Һәр ким бир зәррә гәдәр хејир етсә ону ҝөрәҹәк вә һәр ким бир зәррә гәдәр шәр иш ҝөрсә әвәзини ҝөрәҹәк.” (Зилзал сурәси, ајә 7-8). Бәзән дә инсанын јөнләндирилдијини дүшүнүрдүм; ”Аллаһ истәдијини азғынлыға уғрадар вә истәдијини һидајәт едәр.” (Фатир сурәси, ајә 8). Бу гәза вә гәдәр барәдә алимләрә суал вердикдә онларын ҹаваб тапмадыгларыны вә буна ҝөрә дә бу мөвзуја чох далмамағы дејирдиләр. Һәтта буну бәһс етмәјин һарам олдуғуну дејирдиләр. ”Бир мүсәлман гәза вә гәдәрин Аллаһдан олдуғуна инанмалыдыр вә буну гәбул етмәлидир...” Онлара суал верәндә ки, неҹә олур Аллаһ бир гулу ҝүнаһ ишләмәјә мәҹбур едә вә сонра да ону ҹәһәннәмә ата?! Онда да мәни күфрлә тәһдид едиб горхудурдулар. Бу сәбәблә ағыллар чашыб, евләнмә бошанма, һәтта зинанын да гәдәрә бағлы олдуғуна инанылмаға башланмышди. Һәтта јемәк-ичмәк дә әввәлдән тәгдир едилмишдир. Һалбуки бу Гуранла зиддир. Чүнки Гуранда дејилир: ”Сиз хошунуза ҝәлән гадинларла евләнин.” (Ниса сурәси, ајә 3). Бу да евләнәркән һәјат јолдашынын сечиминин инсанин өз әлиндә олдуғуну билдирир. Бәгәрә сурәси 229-ҹу ајәдә исә “Бошамаг ики дәфә олур, ондан сонра ја ҝөзәлликлә гадыны сахламаг, ја да хошлугла бурахмаг” дејилир. Зинанын да инсанын өз әлиндә олдуғуну сөјләјән ајә вар. ”Вә зинаја јахын дүшмәјинки, о чох ајыб вә пис бир јолдур.” (Исра сурәси, ајә 32). Һәтта шәраб вә адам өлдүрмәјин дә ихтијари вә иради бир иш олдуғуну Аллаһ Гуранда бизә белә бәјан едир: ”Аллаһын һарам гылдығы нәфси һәр һансы бир һагг олмадыгда (гисас кими) өлдүрмәјин.” ”Јејин, ичин, амма исраф етмәјин; О исраф едәнләри севмәз.” (Әраф сурәси, ајә 31). Бу ајәләри дејәркән онлар да мәнә Али-Имран сурәси 26-ҹы ајәсини дәлил олараг ҝәтириб, һәр шејин Аллаһын әлиндә олдуғуну сүбут етмәјә чалышдылар: ”Деки: ”Еј Аллаһым, еј мүлкүн Саһиби, мүлкү истәдијинә верәр вә истәдијиндән дә мүлкү аларсан; исдәдијини әзиз едәр, истәдәјини зәлил едәрсән. Хејир сәнин әлиндәдир, Сән һәр шејә гадирсән.”” Мән дә ҹавабында дедимки, Аллаһын истәји мөвзусунда вә бир шеји етмәк истәдикдә инсан вә ҹинләрин она гаршы ҝәлә билмәјәҹәкләрини мән дә гәбул едирәм. Ихтилафымыз инсанларын әмәлләри мөхзусундадыр. Ондан сонра јенә ҹүрбәҹүр бәһанәләр ҝәтирди вә сонда “Сизин дининиз сизә мәним диним мәнә”-дејәрәк сөһбәти бағлады. Онда мән дедимки, сизин етигадиниза ҝөрә һәр шеји Аллаһ едир вә гулун сечмә һаггы јохдур. О һалда нәјә ҝөрә буну хилафәт һаггында демирсиниз? Јәни нәјә ҝөрә хилафәт барәдә дә һәр истәдијини едән одур, инсанларын сечмә һаггы јохдур демирсиниз. Онда мәнә: ”Бәли, Аллаһ әввәлҹә Әбубәкри, Өмәри, Османы вә даһа сонра да Әлини хилафәтә сечди. Әҝәр Әлини биринҹи истәсәјди Она һеч ким мане олмазды” -дејәрәк өзү дә билмәдән өзүнү чәтинә салмыш олду. Дедим: ”Онда ја Аллаһын илк 4 хәлифәни өзү сечдијини, сонракылары исә инсанларын ихтијарына бурахдығыны, ја да Рәсулаллаһ (с)-ин вәфатындан гијамәтә гәдәр бүтүн хәлифәләрин Аллаһын сечдијини гәбул етмәлисән.” О 2-ҹысини гәбул етдијини деди. Сонра она “Сизин сөзүнүздән белә чыхырки, султан вә падшаһлар тәрәфиндән төрәдилән ҝүнаһ вә азғынлыгларын фаили дә әстәғфируллаһ вә нәузубиллаһ Аллаһ тәрәфиндәндир?” “Бәли беләдир” -дејә мәнә ҹаваб верди. Һәтта Франсанын Туниси тутмасынын да бунунла әлагәдар олдуғуну тәсдиг етди. Она Әбубәкрин Сәгифәдә хәлифә сечилмәси һагында ајәми ендијини суал еләдим. Мәнә, “јох Пејғәмбәр (с)-дән сонра вәһј јохдур” деды. Амма Аллаһ онун сечилмәјини истәмәсәјди инсанлар бир шеј едә билмәздиләр. Вә мән она һеч ҹүр баша сала билмәдимки, Аллаһын инсанлары бир шејә мәҹбур етмәси башга шејди, амма бу иши инсанларын неҹә ҝөрәҹәјини өз елм сифәтилә әввәлҹәдән билмәси башга шејди. (Неҹәки Аллаһ намазы һамыја әмр едиб. Амма һамы гылмыр. Вә кимин гылыб гылмајаҹағыны Аллаһ өз елмијлә билир. Белә дејилки, онун намаз гылмамасыны әввәлдән гәдәриндә јазараг ону гылмамаға мәҹбур едиб. Белә бир иш Аллаһын әдаләтиндән узагдыр.) Бәли бир чохларынын мүдафиә етдији вә мәним дә сүнни олан заман инандығым гәза-гәдәр инанҹы бу иди. Бу сәбәблә инсанларын бөһрана ҝирәҹәји тәбии бир шејдир. Беләки инсанлар бир шеји етмәк истәдилкәри заман буну Аллаһын етмәсини ҝөзләјәр вә мәсулијјәти дә Онда ҝөрәр. Бу һалда оғурлуг едән, зина едән, гыз ушағына тәҹавүз едиб сонра өлдүрән бир адама “буну нијә етдин?” дејәндә, “һәр шеј Аллаһын әлиндәдир, Рәббим белә едибмиш” дејәҹәк. О заман Аллаһын гыз ушагларынын дири-дири торпаға басдырылмасыны истәјиб сонра да “Һансы ҝүнаһдан өтрү өлдүрүлмшдүр?” -дејә сорушмасы гәбул едилән дејил. Еј Рәббим сән белә бир ишдән мүнәззәһсән! Бир аз арашдырма апарсаг бунун әмәвиләрин ујдурмасы олдуғуну ҝөрәрик. Беләки, Аллаһ мүлкүнү онлара вериб халга һаким етдијини иддиа едәрәк халгын мүхалифәт етмәсинә мане олмаг вә белә бир мүхалифәтин Аллаһа вә Онун ирадәсинә гаршы чыхмаг олмасы вә ҹәзасынын өлдүрүлмәк олдуғуну ифадә едирдиләр. Беләликлә дә онларын һагсыз һакимијјәтинә гаршы чыханлары өлдүрмәји бир нөв сығорталајырдылар вә бу гәтлә һагг газандырырдылар. Бу сөзә сүбут олараг бир чох тарихчиләрдән дәлил ҝәтирмәк олар. ”Тарихи-Тәбәри”-дә гејд олунубки, Османа хилафәтдән әл чәкмәсини сөјләдикдә демишдир: ”Мән Аллаһын мәнә ҝејдирдији бир көјнәји чыхартмарам”. Бурадан белә чыхырки, бу хилафәти бир көјнәк кими Аллаһ она ҝејиндириб вә Ондан башга һеч ким ону ала билмәз. Мавијә халга белә деди: ”Мән сизинлә оруҹ тутуб зәкат верәсиниз дејә савашмадым. Мән сизләрә һөкм етмәк үчүн савашдым. Сиз истәмәсиниз дә Аллаһ бу мәгамы мәнә верды.” Бу хүтбәдән ҝөрүрүк ки, Мавијә бир аз да ирәли ҝедиб, халга һөкм етмәк үчүн мүсәлманларла савашыб, онлары өлдүрмәк дә Аллаһын она көмәкчи олдуғуну иддиа едир. (Чох мәшһур бир хүтбәдир.) Кәрбәла әсирләри мәлун Ибн Зијадын мәҹлисинә ҝәтириләндә, Ибн Зијад имам Зејнулабидинә (ә) ишарә едәрәк “бу кимдир?” дејә сорушду. Ҹаваб верәндәки һәзрәти Һүсејн (ә)-ын оғлу Әли (ә)-дыр, дедики, ”Аллаһ Һүсејнин оғлуну өлдүрмәди?” Онда Ханим Зејнәб (ә) она ”хејр, ону Аллаһын вә Рәсулунун (с) дүшмәнләри өлдүрдү.” ҹавабыны вермишдир. Бурадан ҝөрүрүк ки, етдикләри әмәлләри пәрдә архасына салмаг үчүн һәр васирәдән истифадә етмишләр. Беләликлә инсанларын ишләриндә мәҹбур олдуглары инанҹы Бәни Үмәјјә вә көмәкчиләринин ујдурмасы вә чиркин әмәлләрини һәјата кечирмәк үчүн бир васитәдир. Беләликлә истәдикләрини едиб сонра да бунун даһа әввәл Аллаһ тәрәфиндән јазылмыш олдуғуну демәклә, өзләринә бәраәт газандырырдылар. Инди исә нәзәр јетириб ҝөрәк Аллаһын һүҹҹәти, Пејғәмбәрин ағыр әманәти, елмин чырағы олан Әһли-бејт имамлары (ә) гәза-гәдәр һаггында нә дејир. Шиә алимләријлә таныш олдугдан вә китабларыны охудугдан сонра гәза-гәдәр һаггында санки јени бир елм тапдым. Бир нәфәр һәзрәти Әли (ә)-дан бу барәдә суал едәндә имам белә деди: ”Јазыглар олсун сәнә, сән гәза гәдәрин мүтләг бир шеј олдуғунуму санирсан? Белә олсајды артыг саваб вә ҹәза вермәјин бир мәнасы галмазды вә сөз верән бош јерә сөз вермиш оларды. Аллаһ таала гулларына ихтијарән әмр етмиш вә ихтијарән нәһј етмишдир. Онларын тәклифләрини асанлашдырмыш, чәтинләшдирмәмишдир. Аз бир әмәлә чох саваб вермишдир. Аллаһ таала мәғлуб олараг үсјан едилмәмиш, зорла да һеч кими итаәт етмәјә мәҹбур етмәмишдир. Пејғәмбәрләри ојунҹаг олсун дејә ҝөндәрмәмиш, китаблары бош јерә назил етмәмишдир. Ҝөјләри, јери вә онларын арасында оланлары бош јерә јаратмамышдыр. Бу кафирләрин хәјалыдыр. Ҹәһәннәм атәшиндән өтрү вај олсун кафирләрә.” Бу мөвзуда бунда даһа ачыг бир сөз вә даһа сағлам бир дәлил ҝөрмәмишдим. Әмәлләр сәрбәст вә ихтијарәндир. Аллаһ әмр етмиш амма сечими бизә бурахмышдыр. ”Аллаһ үсјан едиләрәк мәғлуб едилмәмишдир” сөзүнүн мәнасы будур ки, Аллаһ бир иши инсанлар үчүн мәҹбур гылсајды, аләм бирләшсәјди Она галиб ҝәлә билмәзди. Башга сөзлә инсанларын бир иши ҝөрмәмәји нәузубиллаһ Аллаһы мәғлуб етмәси дејил. Әксинә Аллаһын инсанлара итаәт вә үсјанда бир сәрбәстлик вә сечим һ
