Нәјә ҝөрә Азәрбајҹанын али мәктәбләри гәрбин “голф мејданчасына” дөнүб? Бир овуҹ “зијалы” дини вә милли адәт-әнәнәләримизә зәрбә вурмаға чалышыр? Гәзет вә журналларымызда гејри-әхлаги мәсәләләр ҝүндән-ҝүнә ҝениш јер алыр, мәнәви дәјәрләрдән бәһс едән јазылар онларын көлҝәсиндә итиб-батыр? Анҹаг вә анҹаг Гәрбин сечдији вә бәјәндији идејалар вә әгидәләр (истәр игтисади, истәр иҹтимаи вә сијаси саһәләрдә) бизә јеҝанә дүзҝүн јол кими тәлгин олунур. Тәбии ки, бу мәсәләләр һәр бир азад дүшүнҹәли инсаны нараһат етмәјә билмәз.
Бу ҝүн мүсәлманлара гаршы мүбаризә апармаг үчүн Гәрбдә бир чох елми базалар фәалијјәт ҝөстәрир. Бу һагда сөһбәтә башламаздан әввәл бир аз кечмишә бојланмағымыз мүһүмдүр. Белә олса, бу ҝүн баш верән һадисәләр бизим үчүн даһа ајдынлыгла ҹилвәләнәр.
Италијалы мүтәфәккир Антонио Грамши 1889-ҹу илдә анадан олмуш, 1937-ҹи илдә дүнјасыны дәјишмишдир. О, 1926-ҹы илдә һәбс олунмуш, 1929-ҹу илин әввәлләриндән “Һәбсхана дәфтәрләри” јазыларыны јазмаға башлајыр. Бу јазылар чох чәтин дилдә јазылмағына бахмајараг, чохлу сајда мүтәхәссис мәтнин мәнасыны ачыглаја билибләр.
Тәсадүфи дејилдир ки, бу ҝун америкалылар бу тәлимлә әлагәдар нәһәнҝ елми базалар ачыблар.
Грамшијә ҝөрә ағалыг едәнләрин һакимијјәти тәкҹә ҝүҹ вә мәҹбур етмә методу илә дејил, һәм дә инандырмаг јолу иләдир. Беләликлә, һакимијјәт ики әсас үстүндә гурулур; ҝүҹ-гүввәт вә разылыг. Һеҝемонија лазым олан гәдәр разылыг әлдә олунан һалдыр. Һеҝемонија- бир јердә галан, сабит һал дејил, динамик вә даим һәрәкәтдә олан һалдыр. Бунунла бәрабәр һакимијјәт зор зиреһинә бүрүнмүш һеҝемонијадыр. Һеҝемонија садәҹә разылыг дејил, һәм дә арзуолунан разылыгдыр. Јәни, “гара ҹамаат” һакимијјәтдә оланлары гане едән шејләри истәјә биләрләр.
Јахшы, дејәк ки, һакимијјәтин әсасыны разылыг тәшкил едир - јәни, һеҝемонија, бәс онда иҹтимаи-сијаси сабитлији вә јахуд чеврилиши неҹә һәјата кечирмәли? Бу ишдә әсас ҹасус кимдир?
Грамшијә ҝөрә һеҝемонијаны гурмаг вә ја дағытмаг “молекулјар” сәвијјәдә олмалыдыр. Јәни, јаваш-јаваш һәр бир инсанын руһунда вә әһвал-руһијјәсындә дәјишиклик јаратмаг. Ејни фикри тәкрарламаг вә јенә дә тәкрарламаг. Јахшы, бәс онда күтләнин ичиндә бу “тәхрибаты” апаранлар, ҹамааты хариҹдә вә дахилдә отуран дүшмәнләрә көлә вәзијјәтинә салмаг истәјәнләр кимләрдир?
Грамши буна бирбаша ҹаваб верир: “Зијалылар.” О зијалылар ки, өзүнү халгдан ајырыр, вәзифә, вар-дөвләт јығмаг хәстәлијинә тутулублар. Бундан сонра А.Грамши зијалылар һаггында бөјүк бир бәһсә башлајыр. Шубһәсиз ки, зијалыларын сөзү ҹәмијјәт ичиндә һәмишә хүсуси нүфуза малик олуб.
Грамшијә ҝөрә, зијалылар һәмишә о тәрәфә мејл едирләр ки, орда өзләринә лазыми шәраит јарада вә вар-дөвләт әлдә едә биләрләр. Зијалы өз зеһнинин мәһсулуну сатыр. Бу ҝүн дә “базар игтисадијјаты” шәраитиндә бөјүмүш бәзы зијалылар үчүн ваҹиб дејил кимә сатылыр, онун үчүн мүһүмдүр ки, билсин-“нечәјә?”
Грамши јазыр: “Зијалылар ағалыг едән груплара хидмәтчилик едир, онларын иҹтимаи һеҝемонијасынын вә сијаси идарәсинин һәјата кечмәсиндә көмәк едирләр.”
Сосиологларын фикринә ҝөрә кечмиш Советләр мәканында мөвҹуд олан ҹәмијјәтләрин идарә формасы бу нәзәријјә әсасында гурулуб.
Бу нәзәријјәләр АБШ-да бир сыра институтларда ҝениш шәкилдә тәһлил олунур. Онлардан бири дә мәшһур Тависток институтудур. Тависток институту Икинҹи Дүнја Мүһарибәсиндән сонра мүхтәлиф халгларын психоложи портретини тәјин етмәклә, онларда өзүнәинам һиссини арадан апармагла мәшғул олур. Тезликлә, бу институтун онларла шөбәси фәалијјәт ҝөстәрмәјә башлајыр, чохлу сајда психологлар (мәхсусән, биһевиористләр) вә сосиологлар бурда ишә ҹәлб олунурлар.
Биһевиористләр һејванлар үзәриндә мүхтәлиф тәҹрүбәләр кечирмәклә әлә ҝәтирилән нәтиҹәләри ҹәмијјәтләрә тәтбиг едирләр. (Неодарвинизмдән тәлимләнән биһевиористләр әслиндә инсана һејванын икиајаглы нөвү кими бахырлар.) Бу тәҹрүбәләрдән бири беләдир: Бир дәстә тәҹрүбә сичовулуну гәфәсә салырлар. Бу сичовуллар анҹаг хүсуси дәстәјә тохунмагла јем ала биләрләр. Дәстәјә тохунанда диҝәр сичовуллар електрик гыҹыгландырыҹысы васитәсилә електрик зәрбәсинә мәруз галырлар. Бир мүддәт сонра сичовуллар өз һәмҹинсләринә әзијјәт вердикләрини һисс етдикләри үчүн јемәк тәләб етмәкдән әл чәкирләр. Чох аз сајда сичовул (бир вә ја ики) јем тәләб етмәкдә давам едир.
Демәли, нәтиҹә чыхыр ки, һәр бир ҹәмијјәтдә бу ҹүр сичовуллари тапмаг мүмкүндүр.
Тәәссүфләр олсун ки, бизим јашадығымыз ҹәмијјәтдә дә бу ҹүр сичовуллар тапылыр. Гәрбин тәҹрүбә гәфәсләриндән бурахылмыш бу сичовуллар ејбәҹәр сәсләри илә ҹијилдәјәрәк динә, мәнәвијјата вә мүгәддәс һиҹаба гаршы һүҹума кечибләр. Онларын шүарлары јалан вә ифтира, једикләри өлдүрүлмүш көрпәләрин ганы вә спиртли ичкиләрдән вә әхлаг позғунлуғундан хәстә олан гәрбин түпүрҹәји илә јоғрулмуш һарамлар, аллаһлары исә һуманизм бүтүдүр. Онлары һәрәкәтә ҝәтирән бир гүдрәт вар ки, о да нифрәтдир.
Бир ҝүн“алма гәзети”нә вә бу кими “информасија васитәләринә” баханда јалан вә ифтира базарыны ачыб, гәрбин чејнәјиб түпүрдүјүнү бизә уҹуз гијмәтә сатмаг истәјән сүрүнү сејр едәндә тәәҹҹүбләнмәјин...
Илаһијјатчы Орхан Мәммәдов
