Әһли Бејт (әлејһимус сәлам) Бејнәлхалг Хәбәр Аҝентлији – АБНА: Азәрбајҹан Конститусијасына әсасән үмуми орта тәһсил ушаглар үчүн иҹбаридирсә вә Азәрбајҹан өзүнү толерант дөвләт кими бәјан едирсә, дөвләтин һиҹабла бағлы мөвгеји нә дәрәҹәдә гануна ујғундур?
Бу, һәгигәтән дә бир-бири илә рәгабәт апаран конститусија принсипләринин тоггушмасындан гајнагланан мүрәккәб һүгуги суалдыр. Гыса ҹаваб будур ки, Азәрбајҹан дөвләтинин мөвгеји формал һүгуги бахымдан Конститусијанын 18-ҹи маддәсинә (дүнјәвилик принсипи) әсасланыр, лакин бу тәтбигин һәдди вә гејри-мүәјјәнлији ҹидди һүгуги вә инсан һаглары мүзакирәләринә сәбәб олур.
Конститусијада Ики Принсипин Тоггушмасы
Тәһсил һүгугу вә иҹбари тәһсил (Маддә 42): Конститусијанын 42-ҹи маддәсинә әсасән, һәр бир вәтәндашын тәһсил алмаг һүгугу вар вә дөвләт пулсуз иҹбари үмуми орта тәһсил алмаг һүгугуну тәмин едир. Бу, дөвләтин тәһсилә чыхышы тәмин етмәк өһдәлијидир.
Дүнјәвилик принсипи (Маддә 18): Конститусијанын 18-ҹи маддәси исә динин дөвләтдән ајры олдуғуну вә дөвләт тәһсил системинин дүнјәви характер дашыдығыны тәсбит едир. Назирләр Кабинетинин гәрары мәһз бу маддәјә әсасланыр.
Виҹдан вә дини етигад азадлығы (Маддә 48): Диҝәр тәрәфдән, Конститусијанын 48-ҹи маддәси һәр кәсин виҹдан вә дини етигад азадлығыны тәмин едир. Толерантлыг исә ајры-ајры маддәләрдә дејил, даһа чох дөвләтин үмуми сијаси принсипи кими чыхыш едир.
Гәрарын Һүгуги Әсасы вә Гејри-мүәјјәнлик
Назирләр Кабинетинин 21 сентјабр 2026-ҹы ил тарихли 309 нөмрәли Гәрары илә мүәјјән едилир ки, “үмуми тәһсилин дүнјәвилик принсипинә ујғун олмајан диҝәр ҝејим елементләриндән истифадә едилмәсинә јол верилмир”. Гејд етмәк лазымдыр ки, гәрарын мәтниндә “һиҹаб” сөзү ајрыҹа чәкилмир, лакин “дүнјәвилик принсипинә ујғун олмајан ҝејим елементләри” ифадәси ҝениш шәкилдә һиҹаба ишарә кими јозулур.
Бурадакы әсас һүгуги проблем гејри-мүәјјәнликдир: һансы ҝејим елементләринин “дүнјәвилијә ујғун олмадығы” конкрет ҝөстәрилмир. Һүгугда бу, “ганунун ајдынлығы” принсипинә зидд ола биләр, чүнки вәтәндашлар һансы давранышын гадаған олдуғуну дәгиг билмәлидир.
Әслиндә Аз. Ре-касынын Һиҹабла Бағлы Сәрт Мөвгеји Авропа Инсан Һүгуглары Мәһкәмәсиндән Гајнагланыр
Авропа Инсан Һүгуглары Мәһкәмәсинин (АИҺМ) тәҹрүбәси ҝөстәрир ки, мәктәбләрдә дини символларын гадаған едилмәси мүәјјән шәртләр дахилиндә мүмкүндүр. АИҺМ 2024-ҹү илдә мәктәбдә һиҹаб кими ҝөрүнән дини символларын гадаған едилә биләҹәјинә гәрар вериб. Бунунла јанашы, Франса кими өлкәләрдә тәтбиг едилән бу ҹүр гадағалар АИҺМ тәрәфиндән әсаслы сајылыб. Лакин һәр бир һалын конкрет шәртләри (мәсәлән, гадағанын мәгсәди, тәһсил һүгугуна тәсири) ајрыҹа гијмәтләндирилир.
Тәнгидләр вә Мүбаһисәли Мәгамлар
Азәрбајҹанда бәзи һүгугшүнаслар вә иҹтимаи фәаллар бу јанашманы тәнгид едәрәк һесаб едирләр ки, һиҹаблы гызларын мәктәбә бурахылмамасы Конститусијанын 42-ҹи маддәсинә (тәһсил һүгугу) вә Тәһсил Ганунуна зиддир. Јәни дөвләтин дүнјәвилији горумаг адына тәһсил һүгугуну мәһдудлашдырмасы, ики конститусија дәјәри арасында таразлығын позулмасы кими гијмәтләндирилир.
Диҝәр тәрәфдән, рәсми мөвге ондан ибарәтдир ки, бу, дини инанҹын мәһдудлашдырылмасы дејил, тәһсил мүһитинин тәрәфсизлијини вә сосиал бәрабәрлији горујан дүнјәви дөвләт механизмидир. Тәһсил експерти Әмраһ Һәсәнлинин мөвгеји дә бу хәтти тәкрарлајыр: мәгсәд шаҝирдләр арасында сосиал-дини ајры-сечкилијин гаршысыны алмагдыр.
Јекун Гијмәтләндирмә
Суалын һүгуги ҹавабы там ајдын дејил, чүнки:
1. Формал һүгуги бахымдан: Гәрар Конститусијанын 18-ҹи маддәсинә (дүнјәвилик) әсасланыр вә АИҺМ тәҹрүбәси илә ујғунлуг ҝөстәрир.
2. Инсан һаглары бахымындан: “Дүнјәвилијә ујғун олмајан ҝејим” ифадәсинин гејри-мүәјјәнлији вә тәһсил һүгугуна тәсири ҹидди проблем јарадыр. Гадағанын һәдди вә тәтбиги гајдасы ганунда дәгиг ҝөстәрилмәлидир.
3. Толерантлыг принсипи бахымындан: Азәрбајҹанын өзүнү толерант өлкә кими тәгдим етмәси илә мәктәбләрдә дини ҝејимә гојулан мәһдудијјәт арасында мүәјјән ҝәрҝинлик вар. Толерантлыг јалныз диҝәр динләрә гаршы дејил, һәм дә дөвләтин өз вәтәндашларынын дини ифадә формаларына мүнасибәтиндә өзүнү ҝөстәрмәлидир.
Бу мәсәлә Азәрбајҹанын һүгуг системинин үзләшдији даһа ҝениш бир дилемма-ны әкс етдирир: дүнјәви дөвләт модели ады алтында Мүсәлман ушагларыны тәһсилдән кәнарлашдырыр, ејни вахтда јәһудиләрә дини азадлыглар төһвә верәрәк онларын ушагларынын кепа илә мәктәбә ҝетмәсинә иҹазә верир. Һүгуги ҹәһәтдән буну неҹә таразлашдырмаг лазымдыр? Һүгуги бахымдан ән доғру јол, гадағанын конкрет һүдудларыны ганунда дәгиг мүәјјән етмәк вә әксәријјәти нәзәрә алараг Һиҹаблы шаҝирд вә мүәллимәләри дәрсә бурахмагдыр.
Sizin rəyiniz