Әһли Бејт -АБНА- хәбәр аҝентлијинин вердији хәбәрә әсасән бу ҝүн һүзүнлә долу ҝүнләрдән бири. Бәшәр вә Ҹин тафаларынын једдинҹи Имамы, Имам Мусаи Казымын (әлејһис сәлам) шәһадәт ҝүнүдүр. Биз АБНА олараг бу һүзнлә әлагәдар илк өнҹә Заманын Саһиби Имам Мәһди (Аллаһ онун зүһуруну тезләшдирсин), о һәзрәтин һагг наиби Имам Хаменеи вә бәшәријјәтә дәрин тәслијјәт вериририј.
Мөвзу илә бағлы зијарәтчиләримизә 7-ҹу Имам барәсиндә сил-силәвари гыса анлајыш веририк.
Имамын һәјаты барәдә гыса танышлыг:
О Һәзрәтин ады Муса, ләгәби Казим, анасы Һәмидә адлы чох фәзиләтли бир гадын, атасы исә алтынҹы Имам Һәзрәт Садиг (әлејһис сәлам) олмушдур. Имам Казим (әлејһис сәлам) һиҹрәтин јүз ијирми сәккизинҹи илиндә (Мәдинәнин јахын кәндләриндән бири олан) Әбва адлы бир јердә дүнјаја ҝәлмиш, һиҹрәтин јүз сәксән үчүнҹү (башга бир версијаја ҝөрә исә јүз сәксән алтынҹы) илиндә Аббаси Хәлифәси Һарун әр-Рәшидин (әлејһи ләнә) әли илә шәһид олмушдур.
Имамын һәјаты ики мәрһәләјә бөлүнүр:
1. Имамлыгдан габагкы дөвр, һиҹри 128-дән 148-ә гәдәр (20 ил)
2. Имамлыг дөврү, һиҹри 148-ҹи илдән 183-ҹү илә кими (35 ил). О һәзрәтин Имамлыг дөврү Аббаси хәлифәләри Мәнсур Дәванаги, Меһди Аббаси вә Һарун әр-Рәшидин (әлејһимул ләнә) һакимијјәтинә тәсадүф етмишдир. Онун Имамлыг дөврүнүн чоху исә (23 ил, 2 ај, 17 ҝүн) Һарунун (әлејһи ләнә) хилафәти дөврүнә тәсадүф едиб.
Имам Казимин (ә) һәмәсри олмуш хәлифәләр
Һиҹрәтин јүз гырх сәккизинҹи илиндә Имам Садиг (ә) шәһид олдугдан сонра Имам Казимин (ә) Имамлыг дөврү башламышдыр. О Һәзрәт Имам олдуғу бу отуз беш (ја да отуз сәккиз) ил әрзиндә ашағыда адлары чәкилмиш хәлифәләр онун һәмәсри олмушдур:
Мәнсур Дәваниги (137-158 һ.г);
Мәһди ады илә танынмыш Мәһәммәд. (158-169);
Һади (169-170);
Һарун (170-193).
Имам Садиг (ә) шәһид олан заман Мәнсур Дәваниги өз һакимијјәтинин кулминасија мәрһәләсини јашајырды. Мәнсур елә бир шәхсијјәт иди ки,өз һакимијјәт дајагларыны мөһкәмләндирмәкдән өтрү сајсыз-һесабсыз инсанлары гәтлә јетирирди. О, бу ишдә тәкҹә шиәләри дејил, еләҹә дә, онунла мүхалиф олан сүнни мәзһәбинин фәгиһ вә диҝәр бөјүк шәхсијјәтләринә ағыр әзаблар верирди. Белә ки, Әбу Һәнифәни (Абдуллаһын оғлу вә Ирагда Аббасиләр гијамынын мүхалифләринин башчысы олан) Ибраһими һимајә едәрәк онун (Мәнсурун) әлејһинә фәтва вердијинә ҝөрә шаллаг вурдурараг һәбс етдирмишди.1
Имам Казим (ә) атасынын вәфатындан сонра ијирми јашында Ислам һөкумәтинин (бүтүн хилафәт әразисинин) хәлифәси сајылан белә бир залым һакимлә үзләшмишди. Мәнсур (Мәдинә һакими олан) Мәһәммәд ибн Сүлејмандан Имам Садигин (ә) вәфат хәбәрини ешитдикдән сонра она бир мәктуб јазыб билдирди ки, әҝәр Ҹәфәр ибн Мәһәммәд (Имам Садиг (ә)) өз јеринә бир нәфәр ҹанишин тәјиб едибсә, ону чағыртдыр вә бојнуну вур! Чох чәкмәди ки, Мәдинә һакими Бағдада (Мәнсура) ашағыдакы мәзмунда бир мәктуб јазды: "Ҹәфәр ибн Мәһәммәд рәсми шәкилдә јазмыш вәсијјәтнамәсиндә беш нәфәри өз ҹанишини тәјин етмишдир. О беш нәфәр бунлардыр:
Дөврүн хәлифәси – Мәнсур Дәваниги;
(Мәдинә һакими вә мәктубу јазанын өзү) Мәһәммәд ибн Сүлејман;
Абдуллаһ ибн Ҹәфәр ибн Мәһәммәд (Имам Казимин (ә) бөјүк гардашы);
Муса ибн Ҹәфәр (Имам Казим (ә));
Һәмидә (Имам Садигин (ә) һәјат јолдашы);"
Мәдинә һакими бунлары јаздыгдан сонра гејд етмишди ки, бунлардан һансыны чағырыб бојнуну вурдурум?
Вәзијјәтин белә алынаҹағыны ҝүманына белә ҝәтирмәјән Мәнсур һәддән артыг бәрк гәзәбләниб гышгырыр ки, бунлары өлдүрмәк олмаз!
Имам Садигин (ә) бу вәсијјәтнамәси тамамилә сијаси бир һәрәкәт иди. Чүнки Имам Садиг (ә) өзүндән сонракы Имамы вә өз ҹанишинини габагҹадан шиәләрә танытдырмыш, лакин Мәнсурун бу ҹүр тәһлүкәли планларындан хәбәрдар олдуғу үчүн једдинҹи Имамын ҹаныны горумаг мәгсәдилә вәсијјәтини бу шәкилдә јазмышды.
Ҹәфәри мәктәбинин һамиси
О дөврүн вәзијјәтинә нәзәр салдыгда мәлум олур ки, Мәнсур һөкумәтинин әввәлҹәдән үзәриндә нәзарәти олан һәр һансы бир гәти иш вә програмы һәјата кечирмәк мәсләһәт олмамышдыр. Буна ҝөрә дә, Имам Казим (ә) атасынын тутдуғу елми јолу давам етдирәрәк бөјүк елм оҹағы (лакин Имам Садигин (ә) тәшкил етдији елм оҹағындан кичик) јарадыб танынмыш елмли вә фәзиләтли шәхсијјәтләри јетишдирмәјә башлајыр.
Сејјид ибн Тавус јазыр: "Имам Казимин (ә) хүсуси достларындан бөјүк бир гисми вә һәмчинин, Бәни-Һашим гәбиләсинин бөјүк шәхсијјәтләри о Һәзрәтин әтрафына јығышараг онун дүрәфшан кәламларыны, суаллара вердији ҹаваблары вә ирәли чыхан мәсәләләр һаггында вердији һөкмләри гејд едирдиләр. "
Сејјид Әмир Әли јазыр: "Һиҹрәтин јүз гырх сәккизинҹи илиндә Имам Садиг (ә) Мәдинә шәһәриндә вәфат етди. Анҹаг хошбәхтликдән онун тәшкил етдији елм оҹағы бағланмады, әксинә о Һәзрәтин ҹанишини – оғлу Имам Казимин (ә) рәһбәрлији саһәсиндә бу елм ағаҹы өз парлаглығыны даһа да горуду. "
Муса ибн Ҹәфәр (Имам Казим (ә)) өз дөврүнүн бүтүн алимләрини һејрәтә ҝәтирмәклә јанашы, һәм дә әхлаги дәјәрләр вә али инсани сифәтләр бахымындан да ад чыхармышды. Белә ки, о Һәзрәтин ифтихар долу һәјаты илә танышлығы олан алимләрин һамысы онун әхлагы гаршысында баш әјирләр.
Сүнни мәзһәбинин ҝөркәмли һәдисчиси вә алими ибн Һәҹәр Һејтәми јазыр: "Мусеји-Казим (ә) атасынын елм вә билијини ирс апармыш,атасынын фәзиләт вә камалына малик олмушдур. О,(ҹаһил вә надан инсанларла) фөвгәладә ҝүзәшт вә сәбрлә даврандығына ҝөрә Казимләгәбини алмыш, онун дөврүндә һеч ким Илаһи маариф вә билик бахымындан она чатмамышдыр."
Имам Казимин (ә) дөврүндә хилафәтин ҝөрдүјү чиркин ишләр 1. Мәһди Аббаси Чиркин нәтиҹәләри Ислам мәмләкәтинин һәр јеринә зијан вурмуш Мәнсурун хәлифәлик дөврү, онун өлүмү илә баша чатыр вә ҹамаат ијирми ики ил әзаб-әзијјәтә гатлашдыгдан сонра раһат нәфәс алмаға башлајыр.
Мәнсур өлдүкдән сонра онун Мәһди ады илә танынмыш оғлу Мәһәммәд һакимијјәт башына ҝәлир. Мәһди илк хәлифәлик чағларында ҹамаатын ҝур алгышлары илә үзләшди. Чүнки о,һакмијјәтә ҝәлдији илк вахтда "Јашыл бағ"да ҹамаат гаршысында үмуми әфв етмә (амнистија) гәрары чыхарыб бүтүн сијаси мәһбуслары (истәр Бәни-Һашимдән олсун, истәрсә дә гејри Бәни-Һашимдән) азад едәрәк ҹамаатын әзаб-әзијјәтинә вә гырғынына сон гојду. Һәмчинин, атасы Мәнсурун ҹамаатдан мүсадирә етдији дашынан вә дашынмаз әмлакы өз саһибләринә гајтарды вә бејтүл-малдан олан ҝәлирин әксәријјәтини ҹамаат арасында бөлүшдүрдү.
Ҝөркәмли тарихчи Мәсудинин јаздығына әсасән, Мәнсурун ҹамаатдан зорла топладығы әмлакын дәјәри алты јүз милјон дирһәм вә дөрд јүз милјон динар иди. Бу мәбләғ Мәнсурун хәлифә олдуғу мүддәтдә јығдығы торпаг верҝиси вә кәндлиләрдән алдығы верҝидән әлавә иди. Јығылан бу әмлак Мәнсурун әмринә әсасән, "мәзлумларын бејтүл-малы" ады илә хүсуси јердә сахланылдығындан вә һәр әмлакын үстүндә онун саһибинин ады јазылдығындан Мәһди онларын һамысыны ајырыб өз саһибләринә, ја да онларын варисләринә гајтарды.
Мәһдинин белә бир аддым атмасындан мәгсәд бәлкә дә, бу олмушдур ки, һакимијјәт башына ҝәләркән Әләвиләрин (Әлинин (ә) нәслиндән оланларын) тәҹавүзкар һакимләрә гаршы етдикләри етиразларын гаршысыны алыб нисби сакитлик јаратсын. Бир сөзлә, бу азадлыг, әмнијјәт вә игтисади рифаһ ҹәмијјәтдәки мүхтәлиф дәстәләрин разылығына сәбәб олараг иҹтимаи вә игтисади һәјатда јени бир мәрһәлә ачыр. Тәбии ки, әҝәр бу иш беләҹә давам етсәјди, бир чох парлаг нәтиҹәләр верәрди, анҹаг тәәссүфләр олсун ки, чох чәкмәди ки, програм дәјишди вә јени хәлифә өзүнүн һәгиги симасыны ҝөстәрди. Беләликлә дә, өтән хәлифәләрин Ислама зидд олан һәрәкәтләри јенидән иҹра олунмаға башлады.
Фәсад вә әјјашлыг мәркәзи Мәһди хәлифә олдуғу илк вахтларда дашүрәкли вә дүшүнҹәсиз Мәнсурун сараја ҹәлб етдији, сарајда әсасән, ејш-ишрәт ишләринә бахан позғун үнсүрләрин сараја ҝирмәсинә јол вермир вә ејш-ишрәтә јахын дүшмүрдү. Анҹаг бир ил кечдикдән сонра тутдуғу мөвгеји дәјишиб ејш-ишрәт мәҹлисләри тәшкил едәрәк позғун үнсүрләрә хүсуси гајғы ҝөстәрмәјә башлајыр. Хејирхаһ,ағыллы вә хош нијјәтли олан адамлар Мәһдијә бу ишин пис вә аҹынаҹаглы сонуҹларла нәтиҹәләнәҹәјини десәләр дә, бу, онда һеч бир тәсир бағышламыр. Мәһди онларын ҹавабында дејир: "Инсанын о вахты хошдур ки, кеф-дамағла кечсин, нәдим адамларсыз һәјат мәнә ширин ҝәлмир." О, бу ишә о гәдәр ифратла јанашырды ки, һәтта өз ағыллы вә фәзиләтли вәзири Јәгуб ибн Давудун нәсиһәтләринә белә гулаг асмырды. Дөвләт ишләриндә Јәгубун сөзләриндән бир аддым да кәнара чыхмајыб онун дедикләрини јүз фаиз дәгигликлә јеринә јетирән Мәһди ејш-ишрәтдән сөз дүшдүкдә, Јәгубун мәнтиги вә гәрәзсиз дејилән сөзләринә гулаг асмырды.
Хилафәт сарајынын вә еләҹә дә, хәлифәнин позғунчулуг,ејш-ишрәтлә ҝүн кечирмәсиндән ҹидди нараһат олан Јәгуб Мәһдинин әтрафындакыларынын Ислам һөкумәти сарајында вә хәлифәнин һүзурунда кеф мәҹлисләри тәшкил етмәләрини мүшаһидә етдикдә дејирди: "Бу ишләрдән өтрү мәни вәзир тәјин едиб бураја гојмусан? Ҝүндә беш дәфә ҹами мәсҹидиндә (мәркәз мәсҹидиндә) ҹамаат намазы гылдыгдан сонра шәраб сүфрәсинин башында отурмағын дүзҝүндүрмү?" Мүсәлманларын бејтүл-малы һесабына кеф мәҹлисләри кечирмәјә адәт етмиш позғун, нәдим адамлар Јәгубун бу сөзләринә истеһза едиб Мәһдини бадә галдырмаға ҹәлб едәрәк бәзи вахтлар шерлә дејирдиләр ки, Јәгубун сөзләрини гулаг ардына вур вә ҝөзәл шәрабла кефини көкәлт.
Мәһдинин белә мөвге тутмасы Ислам ҹәмијјәтиндә позғунлуг вә әхлагсызлығын артмасына сәбәб олур,Бәшшар кими шаирләрин кеф һаггында дедикләри әдәб пәрдәсини гырмыш шер вә гәзәлләри ағыздан-ағыза ҝәзир вә иффәт, паклыг хырманына од вуруб јандырырды. Бунун нәтиҹәсиндә дә һәр тәрәфдән гејрәтли инсанларын етираз сәдалары уҹалмаға башлајырды.
Башы өз кефинә гарышан хәлифә ҹамаатын вәзијјәтиндән тамам хәбәрсиз олду. Бунун нәтиҹәсиндә дә, фәсад, рүшвәтхорлуг баш алыб ҝетди, верҝи мүффәттишләри ҹамааты һәддән артыг сыхышдырмаға башладылар. Хәлифәнин өзү дә, ҹамааты сыхышдырмаға башлајараг илк дәфә олараг Бағдад базарларына верҝи гојур. Әкинчиләрин вәзијјәти олдугҹа ағырлашыр вә чәтинлик һамыны һиддәтә ҝәтирир.
Һәзрәт Әлинин (ә) нәслиндән оланлара гаршы һәддән артыг тәзјигләр Мәһдинин рәфтары атасы Мәнсурдан мүхтәлиф ҹәһәтләрә ҝөрә фәргләнирди. Анҹаг онларын һәр икисинин мүштәрәк бир ҹәһәти вар иди ки, о да һәр икисинин Әләвиләрә (Әлинин (ә) нәслиндән оланлара) гаршы һәддән артыг тәзјиг ҝөстәрмәси иди. Мәһди дә Мәнсур кими Бәни-Һашимә гаршы олунан тәзјигләрдә әлиндән ҝәләни әсирҝәмир, һәтта бәзи вахтлар онлары Мәнсурдан да чох тәзјигләрә мәруз гојурду. Әлинин (ә) өвладларыны һәр ан өз һөкумәти үчүн тәһлүкә һесаб едән Мәһди онларын башчылығы илә олан һәр һансы бир етиразын гаршысыны алмаға чылышырды. О,шиәчилијә јөнәлмә вә Әләви рәһбәрләри илә һәмкарлыг етмәјә гаршы ҹидди мүбаризә апарырды. Тарихчиләр јазырлар: "Гасим ибн Мәҹаши Тәмими өләркән бир вәсијјәтнамә јазыб хәлифәјә измалатдырмаг үчүн Мәһдинин јанына ҝөндәрир. Мәһди вәсијјәтнамәни охумаға башлајыр. Елә ки Гасимин Аллаһын тәклијинә вә Ислам Пејғәмбәринин Пејғәмбәрлијинә етирафындан сонра Әлини (ә) Имам вә Пејғәмбәрин (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) ҹанишини кими танымасы ҹүмләсинә чатыр, вәсијјәтнамәни јерә туллајыб ону ахыра гәдәр охумур.
Гуранда шәрабын һарам едилмәси Мәһдинин шиәчилијә гаршы ҝүҹлү мүбаризәсинә даир башга бир нүмунә, онун Мәдинәдә Имам Казим (ә) илә сөһбәтидир. Мәһди хәлифә олдуғу илләрин бириндә Мәдинә шәһәринә ҝәлиб Пејғәмбәрин (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) гәбрини зијарәт етдикдән сонра Имам Казим (ә) илә ҝөрүшүб өз фикриндә о Һәзрәтин елмини јохламаг мәгсәдилә, Гуранда шәрабын һарам едилмәси мәсәләсини ортаја атыб сорушду: "Шәраб Гуранда һарам едилибми?" Даһа сонра әлавә едиб деди: "Ҹамаатын әксәријјәти шәрабын Гуранда гадаған олунмасыны билир, анҹаг бу гадағанын мәнасынын һарам олдуғуну билмир."
Имам Казим (ә) бујурду: "Бәли, шәрабын һарам олмасы Гуранда ачыг-ашкар бујурулмушдур."
— Гуранын һарасында?
— Аллаһын (Пејғәмбәрә хитаб едәрәк) бујурдуғу "Де ки: Рәббим јалныз ашкар вә ҝизли алчаг ишләри [зина етмәк, лүт ҝәзмәк вә с., һәр ҹүр ҝүнаһы, һагсыз зүлмү... һарам бујурмушдур." ајәсиндә.
Имам Казим (ә) бу ајәдә диҝәр һарам бујурулмуш шејләр барәдә данышдыгдан сонра бујурду: "Аллаһын бу ајәдә һарам бујурдуғу "һәр ҹүр ҝүнаһ" ифадәсиндән мәгсәди шәрабдыр. Чүнки Аллаһ Өзү башга бир ајәдә бујурур: [Ја Мәһәммәд!] Сәндән ички вә гумар һаггында суал едәнләрә сөјлә: "Онларда һәм бөјүк ҝүнаһ, һәм дә инсанлар үчүн мәнфәәт (дүнја мәнфәәти) вардыр. Лакин ҝүнаһлары мәнфәәтиндән даһа бөјүкдүр." "Әраф" сурәсиндә ачыг-ашкар һарам бујурулмуш "һәр ҹүр ҝүнаһ" ифадәси "Бәгәрә" сурәсиндә шәраб вә гумара аид едилмишдир. Буна әсасланыб дејирик ки, шәраб Гуранда ачыг-ашкар һарам бујурулмуш вә гадаған олунмушдур." Мәһди, Имам Казимин (ә) бу истинад вә сүбутуна һејран галыб ихтијарсыз олараг (орада олан) Әли ибн Јәгтинә деди: "Анд олсун Аллаһа ки, бу, Һашими фәтвасыдыр." (Јәни бу, Бәни-Һашим тајфасындан олан шәхсин фәтвасыдыр, бу ҹүр фәтваны јалныз Бәни-Һашимдән оланлар верә биләрләр.) Әли ибн Јәгтин дә, өз нөвбәсиндә деди: "Сизә – Пејғәмбәр (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) аиләсинә белә елм вермиш Аллаһа шүкр олсун!"
Мәһди, Әли ибн Јәгтинин бу ҹавабындан нараһат олуб өз гәзәбини ҝүҹлә боғдуғу бир һалда деди: "Еј рафизи, дүз дејирсән! "
2. Һади Аббаси Һиҹрәтин јүз алтымыш доггузунҹу или Ислам тарихи үчүн бөһранлы, гаранлыг, гејри-сабит вә гәмли бир ил олмушдур. Чүнки һәмин ил Мәһди Аббасинин өлүмүндән сонра онун кефҹил, хам вә мәғрур оғлу Һади Аббаси һакимијјәтә ҝәлир. Онун һакимијјәт дөврү Ислам ҹәмијјәти үчүн баһа баша ҝәлән аҹы һадисәләр дөврү олмушдур.
Һадинин атасынын јеринә кечмәси һеч дә тәзә мәсәлә дејилди. Чүнки һәлә узун мүддәт ондан әввәл Ислам һөкумәти залым хәлифәләр тәрәфиндән ирси режими (мүтләг монархија) шәклинә дүшәрәк Әмәви вә Аббаси хәлифәләри арасында фырланмыш, ҹамаатын аҹы вә мәҹбури сүкутуну ардынҹа дашыјан һакимијјәтин бу јолла дәјишилмәси ади бир һала чеврилмишди. Тәкҹә тәзә олан бир мәсәлә мүсәлманларын талејинин Һади кими хам,сәлаһијјәтсиз вә кефли бир ҝәнҹ адама тапшырылмасы иди. О, һакимијјәт башына ҝәләркән һәлә ијирми беш јашы тамам олмамыш, чох мәсулијјәтли хәлифәлик вә Ислам мәмләкәтинин идарәчилик мәгамыны әлә кечирмәјә гәтијјән сәлаһијјәти јох иди. О, шәрабхор,дардүшүнҹәли, лагејд бир ҝәнҹ олдуғуна ҝөрә һакимијјәтә ҝәлдикдән сонра да, габагкы ишләрини тәрк етмәди. О, һәтта хәлифәлијин заһири гајда-ганунларына да әмәл етмирди. Үстәлик дашүрәкли, тәрбијәсиз, әзазил вә надүрүст адам иди.
Һади Аббасиләр сарајынын позғун мүһитиндә тәрбијә алмыш вә белә бир өзүнүсевәр, залым вә мәнәм-мәнәм дејән режимин "сүдүнү әммиш"ди. Белә тәрбијә нәтиҹәсиндә әҝәр хәлифәлик мәгамы она чатмасајды, о да фикри-зикри анҹаг кеф ардынҹа олан, мәнәм-мәнәм дејән, лакин күтбејин ҝәнҹләрин сырасында оларды.
Ејш-ишрәт мәҹлисләри
Һади атасынын һакимијјәти дөврүндә гардашы Һарунла бирҝә бәзи ханәндәләри мүсәлманларын бејтүл-малы һесабына тәшкил етдији ејш-ишрәт мәҹлисләринә чағыртдырараг шәраб ичмәк вә кеф чәкиб әјләнмәклә мәшғул олурдулар. О, бу ишдә о гәдәр ифрата вармышды ки,бәзи вахтлар атасы Мәһди буна дөзә билмәјиб Һадинин хошладығы ханәндәләри данлајырды. Һәтта бир дәфә о дөврүн мәшһур ханәндәси Ибраһим Муселини Һадинин мәҹлисиндә иштирак етмәкдән чәкиндирмиш, Һади исрар етдикдә, Ибраһими тутуб һәбс етдирмишди. Атасынын һакимијјәти дөврүндә бәзи вахтлар пис һәрәкәтләринә ҝөрә атасынын мүхалифәтчилији илә үзләшән Һади һакимијјәтә ҝәлдикдән сонра ачыг-ашкар әјјашлыг едир вә мүсәлманларын үмуми бејтүл-малыны ҝеҹәләр ејш-ишрәт мәҹлисләринә сәрф етмәјә башлајыр. Тарихчиләрин дедијинә ҝөрә, Һади, Ибраһим Муселини сараја дәвәт едәрәк саатларла онун маһныларына гулаг асарды. Һади, Ибраһими чох истәдијиндән она һәддән артыг пул, мал-дөвләт вермишди. Һәтта бир дәфә Ибраһим хәлифәдән јүз әлли мин динар пул алмышды. Ибраһимин оғлу дејирди: "Әҝәр Һади бундан чох јашасајды, биз евимизин диварларыны да гызыл-ҝүмүшдән дүзәлтдирәрдик." Бир ҝүн Ибраһим Мусели Һади үчүн бир нечә маһны охујуб ону бәрк һәјәҹанландырды. Һади ону алгышлајыб маһныны бир нечә дәфә тәкрар етмәсини истәди. Мәҹлис гуртардыгдан сонра Һади хидмәтчиләрдән биринә деди ки, Ибраһими бејтүл-малын хәзинәсинә апарсын, о, (мүсәлманларын үмуми малындан) нә гәдәр истәсә, ҝөтүрсүн, әҝәр бүтүн бејтүл-малы ҝөтүрмәк истәсә дә, ону азад бурахсын.
Ибраһим дејир ки, мән бејтүл-малын хәзинәсинә ҝириб јалныз әлли мин динар пул ҝөтүрдүм.
Һадинин бу ҹүр һәрәкәтләриндән мәлум иди ки, о, ағыр мәсулијјәти олан Ислам ҹәмијјәтини идарә етмәјин өһдәсиндән ҝәлмәјәҹәк. Мәһз буна ҝөрә дә, онун һакимијјәти дөврүндә әввәл-әввәл бир аз сакит олан вә бүтүн вилајәтләри мәркәзи һөкумәтә табе олан Ислам мәмләкәти, Һадинин алчаг вә шәриәтдән кәнар һәрәкәтләри нәтиҹәсиндә әхлагсызлыг вә позғунлуглара мәруз галдығы үчүн нәһајәт, һәр тәрәфдән үмуми етираз сәдалары уҹалмаға башлајыр. Дүздүр, бу етиразлара бир чох амилләр сәбәб олмушду, лакин ҹамаатын етиразына сәбәб олан ән әсас амил Һадинин Бәни-Һашим вә Әлинин (ә) өвладларына гаршы ҹидди тәзјиги иди. О, елә һакимијјәтә ҝәлдији илк чағлардан Бәни-Һашимдән оланлары ҹидди тәзјигләрә мәруз гојуб атасы Мәһдинин дөврүндән онлар үчүн бејтүл-малдан ајрылмыш һүгугу кәсди. Һәмчинин, онлары тәгиб едәрәк онларда бәрк горху јаратмыш вә әмр вермишди ки, онлары һарада тутсалар, Бағдада ҝөндәрсинләр.
Ганлы Фәхх фаҹиәси
Бу тәзјигләр Бәни-Һашимин ҹәсур вә иҝид кишиләрини гәзәбләндириб онлары залым Аббаси һөкумәтинин арамсыз вә сәрт јүрүшләринә гаршы мүгавимәт ҝөстәрмәк мәҹбуријјәтиндә гојур. Бу өзбашналыға ҹаваб олараг јаваш-јаваш Аббаси һөкумәтинә гаршы Имам Һәсәнин (ә) нәвәләриндән олан Фәхх саһиби (Фәхх шәһиди) Һүсејнин рәһбәрлији алтында гијам шөләси аловланмаға башлајыр. Бу гијам һәлә башламамыш вә јалныз һәҹҹ мөвсүмү вахты онун башланмасы үчүн мүнасиб иди. Анҹаг Мәдинә шәһәринин валисинин ағыр тәзјигләри бу гијамын даһа тез башламасына сәбәб олду. Пејғәмбәр (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) сүлаләсинин мүхалифләриндән олан Мәдинә валиси хилафәт мәркәзинә олан сәдагәтини вә өз вәзифәсини лајигинҹә јеринә јетирдијини сүбут етмәк үчүн һәр ҝүн Бәни-Һашимин адлы-санлы шәхсијјәтләрини бир бәһанә илә инҹидирди. О ҹүмләдән, о, бу шәхсијјәтләрдән һәр ҝүн шәһәрин һөкумәт бинасына ҝәлиб өзләрини тәгдим етмәләрини тәләб едир, бунунла кифајәтләнмәјиб онлардан бирини диҝәринин ҝәлмәсинә замин едир вә бири ораја ҝәлмәдикдә, онун јеринә замин дурмуш шәхси инҹидирди. Бир ҝүн Мәдинә валиси Фәхх шәһиди Һүсејн вә Јәһја ибн Абдуллаһы Бәни-Һашим бөјүкләриндән биринин һөкумәт бинасына ҝәлмәдији үчүн тутуб әзијјәт верәрәк ҝиров ҝөтүрүр. Онун бу һәрәкәти барыт анбарына вурулмуш од кими аловланыб Һашимиләрин гәзәбләнмәсинә, бунун нәтиҹәсиндә дә, онларын гијамынын вахтындан тез башлајыб Мәдинәдә дөнүш јаратмасына сәбәб олду.
Фәхх шәһиди кимдир?
Гејд етдијимиз кими бу һәрәката "Фәхх шәһиди" ады илә танынмыш Һүсејн ибн Әли – Имам Һәсәнин (ә) нәвәси башчылыг едирди. О, Бәни-Һашим тајфасынын сечилмиш,фәзиләтли, ҹәсур вә һөрмәтли кишиләрдән бири олуб тәгвалы, сәхавәтли вә јүксәкмәгамлы бир шәхс иди. Һүсејн ибн Әли јүксәк инсани сифәтләр бахымындан танынмыш вә сечилмиш сималардан бири һесаб олунурду. О, өз јүксәк инсани сифәтләри сајәсиндә "зөвҹи-салеһ" ләгәби илә танынмыш пак, тәгвалы вә фәзиләтли ата-анадан дүнјаја ҝәлмиш, фәзиләт, тәгва вә һүнәр аиләсиндә тәрбијә алмышдыр. Онун атасы, дајысы, бабасы,анасынын әмиси вә диҝәр јахын гоһумлары Мәнсур Дәванигинин әмри илә шәһадәтә јетирилмиш, Ислам дүшмәнләри илә мүбаризәдә нечә-нечә оғлуну гурбан вермиш бу бөјүк аилә әбәди вә дәрин гәм дәрјасына гәрг олмушду.Белә бир аиләнин тәрбијәсини ҝөрмүш Һүсејн (Фәхх шәһиди) Мәнсурун ҹәлладлары тәрәфиндән гәтлә јетирилмиш атасынын вә диҝәр гоһумларынын өлүмүнү һеч вахт унутмур, онларын шәһадәт хатирәси онун Аббасиләрә гаршы зиддијјәтлә долу олан бөјүк вә горхмаз руһуну бәрк нараһат едирди. Анҹаг вәзијјәт вә шәраити мүнасиб олмадығындан, о,зилләтли сүкута мәҹбур иди.
Һади Аббасинин, хүсусән дә, Мәдинә һакиминин өзбашыналыглары үрәји дағланмыш Һүсејнин сәбр касасыны долдурмуш, ону Һадинин һөкумәтинә гаршы гијам етмәк астанасына ҝәтириб чыхармышды.
Һәрәкатын мәғлубијјәти Һүсејн гијам едән кими Бәни-Һашим тајфасынын вә һәмчинин, Мәдинә ҹамаатынын бөјүк әксәријјәти она бејәт едиб Һадинин гүввәләринә гаршы мүбаризә етмәјә башлады. Һадинин Мәдинәдәки гошунуну ҝери отуртдугдан сонра бир нечә ҝүн фасилә вериб јени гүввәләр топлады. О, мүсәлманларын һәҹҹ мөвсүмүндә Мәккәјә јығышмасындан истифадә едиб бу шәһәри һәрәкатын мәркәзи гәрар верәрәк мүбаризәни даһа да ҝенишләндирмәк мәгсәдилә Мәккәјә тәрәф һәрәкәт етди. Мәдинәдәки дөјүшүн вә Һүсејнин ордусунун Мәккәјә тәрәф һәрәкәт етмәсини Һадијә чатдырдыгда, о, онлара гаршы вурушмаг үчүн бир орду ҝөндәрди. Фәхх адлы јердә ики орду бир-бири илә үзләшди вә гызғын дөјүш баш верди. Дөјүш заманы Һүсејн вә Бәни-Һашим тајфасынын адлы-санлы шәхсләриндән бир нечәси шәһид олду. Һүсејнин ордусунун бир һиссәси дағылды вә бир һиссәси дә, әсир дүшәрәк Бағдада ҝәтирилиб гәтлә јетирилди.
Онлары өлдүрмәклә кифајәтләнмәјән ҹәлладлар ҹәназәләри басдырмајыб башлары бәдәнләрдән ајырараг Һадинин һүзуруна ҝөндәрдиләр. Бәзи тарихчиләрин дедијинә ҝөрә едам олунанларын сајы јүз нәфәрдән артыг иди.
Фәхх шәһидинин мәғлуб едилмәси чох аҹы вә кәдәрли бир фаҹиә иди. Бу фаҹиә бүтүн шиәләрин, хүсусән дә, Пејғәмбәр (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) аиләсинин гәлбини бәрк јаралады вә јаддашларда бир даһа Кәрбәла фаҹиәсини хатырлатды.
Бу фаҹиә о гәдәр үрәкағрыдыҹы вә фәлакәтли иди ки, Имам Ҹавад (ә) (Имам Мәһәммәд Тәги (ә)) бу һадисәдән нечә ил кечдикдән сонра бујурмушдур: "Кәрбәла фаҹиәсиндән сонра бизим үчүн һеч бир фаҹиә Фәхх фаҹиәси кими дәһшәтли олмамышдыр."
Једдинҹи Имам вә Фәхх шәһиди Бу фаҹиә һеч дә Имам Казим (ә) илә әлагәсиз олмамышдыр. Чүнки Имам Казим (ә) бу мүбаризәнин јаранмасындан тәшәккүл тапана гәдәр нә тәкҹә ондан хәбәрсиз олмамыш, һәтта Фәхх шәһиди Һүсејнлә сых әлагәдә олмушдур. Имам Казимин (ә) гијамын мәғлуб едиләҹәјини габагҹадан билмәсинә бахмајараг, о, Һүсејнин өз мәгсәди уғрунда мөһкәм дурдуғуну ҝөрдүкдә она бујурур: "Бахмајараг ки сән шәһид олаҹагсан, анҹаг ҹиһад вә мүбаризәдә јенә мөһкәм ол! Бунлар (хәлифә вә онун ордусу) чох пис адамлардыр. Заһирдә өзләрини иманлы ҝөстәрир, һәгигәтдә исә һеч бир әгидә вә иманлары јохдур. Бу јолда мән сәнин әҹр вә савабыны Аллаһ-тааладан истәјирәм."
Диҝәр тәрәфдән дә, Һади Аббаси, Имам Казимин (ә) Пејғәмбәр (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) аиләсинин ән бөјүк шәхсијјәти олмасына вә Бәни-Һашимин диҝәр шәхсијјәтләринин онун мәсләһәтләриндән илһам алдығыны билдији үчүн Фәхх фаҹиәсиндән сонра бәрк әсәбләшди. Она ҝөрә ки, онун фикринҹә пәрдә архасында олса да, бәзи ҹәһәтләрдән бу әмәлијјата Имам Казим (ә) башчылыг етмишдир. Буна ҝөрә дә, о, Һәзрәти өлүмлә һәдәләјиб деди: "Анд олсун Аллаһа, Һүсејн (Фәхх шәһиди) Муса ибн Ҹәфәр әлејһиссәламдан ҝөстәриш алараг мәнә гаршы мүбаризәјә галхыб она итаәт етмишдир. Чүнки бу тајфанын (Бәни-Һашимин) башчы вә Имамы мәһз Муса ибн Ҹәфәр әлејһиссәламдыр. Әҝәр мән ону сағ гојсам, Аллаһ мәни өлдүрсүн!"
Бу тәһдидләрә Имам Казим (ә) сојугганлы јанашса да,Пејғәмбәр (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) аиләси, шиәләр вә о Һәзрәтин тәрәфдарлары чох горхуја дүшдүләр. Анҹаг Һади өз чиркин мәгсәдини һәјата кечирмәмиш өмрү сона јетди вә онун өлүм хәбәри Мәдинәдә севинҹ вә фәрәһ руһијјәси јаратды.
3. Һарун әр-Рәшид Әсрләрлә Ислам ады алтында мүсәлманлара һаким кәсилмиш Әмәви вә Аббаси хәлифәләри өз һакимијјәт дајагларыны мөһкәмләтмәк вә ҹамаат арасында нүфузларыны артырмаг үчүн гәлбләрә мәнәви нүфуз тапыб ҹамаатын јанында етимадларыны доғрултмаг фикриндә идиләр ки, бәлкә бу јолла мүсәлманлар онларын һакимијјәтини сидг үрәкдән гәбул едиб онлара итаәт етмәји өзләринә шәри бир вәзифә билсинләр. Әгидә, зор ҝүҹү илә јарадыласы, јахуд да арадан апарыласы бир шеј олмадығындан, онлар мәнәви нүфуз тапмаг үчүн алдадыҹы јоллардан истифадә етмәк мәҹбуријјәтиндә галмышдылар. Бу саһәдә заһири нөгтеји-нәзәрдән Аббасиләрин бәхтләри ҝәтирмиш вә әлләриндә бир бәһанәләри вар иди ки, бу да онлары Әмәвиләрдән тамамилә фәргләндирирди. О да онларын Ислам Пејғәмбәри (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) илә олан гоһумлуг әлагәләри иди. Ислам Пејғәмбәринин (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) әмисинин (Аббас ибн Әбдүлмүттәлибин) нәслиндән олан Бәни-Аббас сүлаләси Пејғәмбәрлә (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) олан гоһумлугларындан тәблиғ ҹәһәтиндә истифадә едиб өзләрини хәлифәлик мәгамынын вариси һесаб едирдиләр. Буна бахмајараг, онларын бу гәдәр апардығы тәблиғат шиә мәзһәбинин пак Имамлары гаршысында чох тәсирсиз иди. Чүнки әввәла, хәлифәлик мәсәләсиндә варис олмаг мәсәләси нәзәрә алынмыр вә ән әсас шеј рәһбәр вә хәлифәнин өз сәлаһијјәти,паклығы вә әзәмәтидир. Икинҹиси, лап хәлифәлик мөвзусунда варис олмаг нәзәрә алынса да, јенә Әлинин (ә) өвладлары һамыдан үстүндүрләр. Чүнки онлар Пејғәмбәрә (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) даһа јахын олублар. Һәм шәхси ләјагәтләри олан, һәм дә Пејғәмбәрә (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) даһа јахын олан шиәнин мәсум Имамлары һәмишә ҹамаатын нәзәриндә олмуш, ҹамаат даима онлара һөрмәт етмишдир. Әмәви вә Аббаси хәлифәләринин мәнәви нүфуз тапмалары үчүн апардыглары сәјләрә бахмајараг, тарих ҝөстәрмишдир ки, үмуми мәһәббәтин өлчүсү һәмишә Имамларын тәрәфиндә олмушдур.
Гәлбләрә һаким олмаг Бу мәсәлә Аббаси хәлифәләри арасында һамыдан чох Һарун әр-Рәшидин дөврүндә өзүнү ҝөстәрмишдир. Һөкумәт даирәсинин бу гәдәр ҝенишлији вә һәмчинин, имканларынын чох олмасына бахмајараг, гәлбләрин һәлә дә, Имам Мусеји-Казим (ә) илә олмасыны билән Һарун бу мәсәләдән чох нараһат олур вә о Һәзрәтин мәнәви нүфузунун азалмасы үчүн ҝизли һијләләрини ишә салырды. "Ҹамаат өз хүмс-зәкатыны ҝизли шәкилдә Муса ибн Ҹәфәр әлејһиссәлама верир вә бу һәрәкәт илә һәгигәтдә онун хәлифә олдуғуну рәсмијјәтлә танымыш, Аббаси һөкумәтини исә гејри-гануни һөкумәт билир" – хәбәринин һәр ҝүн Һаруна чатдырылмасы онун үчүн дөзүлмәз иди. Елә буна ҝөрә дә, Һарун бир дәфә Имам Казими (ә) Кәбәнин кәнарында ҝөрдүкдә, она дејир: "Ҹамаатын ҝизлиҹә бејәт едиб рәһбәр билдикләри шәхс сәнсән?" Имам Казим (ә) бујурду: "Мән ҹамаатын гәлб вә руһуна һакимәм, сән исә онларын гуру бәдәнләринә һакимсән."
Пејғәмбәр өвлады кимдир? Јухарыда гејд етдик ки, Һарун Пејғәмбәрлә (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) олан гоһумлуг әлагәсинә ачыг-ашкар архаланыб јери ҝәлдикҹә ондан истифадә едирди. О,бир ҝүн Мәдинә шәһәринә ҝәлиб Пејғәмбәр (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) мәзарынын зијарәтинә ҝедир. Орада Гүрејш вә диҝәр гәбиләләрдән чохлу сајда адам топлашмышды. Һарун Пејғәмбәрин (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) һәрәминә чатдыгда, үзүнү о Һәзрәтин мүгәддәс мәзарына тутуб деди: "Салам олсун сәнә, еј Аллаһын Пејғәмбәри! Салам олсун сәнә, еј әми оғлу!" О, ҹамаатын арасында Пејғәмбәрлә (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) әмиоғлу олдуғуну ҹамаата ешитдириб биләрәкдән бунунла фәхр едир вә истәјирди ки, гој ҹамаат хәлифәнин Пејғәмбәрлә (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) әмиоғлу олдуғуну билсин. Бу заман ҹамаатын арасында олан Имам Казим (ә) Һарунун бу фикрини баша дүшүб Пејғәмбәрин (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) гәбринә јахынлашараг уҹа сәслә бујурур: "Салам олсун сәнә, еј Аллаһын Пејғәмбәри! Салам олсун сәнә, еј ата!" Һарун бу сөздән бәрк гәзәбләнди. Белә ки, рәнҝи дәјишиб ихтијарсыз олараг деди: "Доғрудан да бу бир шәрәфдир."
О, тәкҹә Пејғәмбәрлә (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) олан гоһумлуг әлагәсини ҹамаата чатдырмагла кифајәтләнмир, үстәлик Имамларын Пејғәмбәр (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) өвлады олмаларыны да, бир васитә илә инкар етмәк истәјирди. О, бир ҝүн Имам Казимә (ә) деди: "Сиз Әлинин өвладлары олдуғунуз бир һалда, нәјә ҝөрә Пејғәмбәр (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) өвлады олдуғунузу иддиа едирсиниз? Чүнки һәр бир шәхс ана бабасына дејил, ата бабасына нисбәт верилир." Имам Казим (ә) онун ҹавабында ашағыдакы ајәни гираәт етди: "Биз Исһагы вә Јәгубу она әта етдик. Онларын һәр бирини һидајәтә [пејғәмбәрлијә]чатдырдыг. Бундан әввәл Нуһу вә онун нәслиндән олан Давуду, Сүлејманы,Әјјубу, Јусифи, Мусаны вә Һаруну да һидајәтә говушдурмушдуг. Биз јахшы иш ҝөрәнләри [јахшылыг едәнләри] белә мүкафатландырырыг. Зәкәријјаны,Јәһјаны, Исаны, Илјасы да [һидајәтә чатдырдыг]. Онларын һамысы әмәлисалеһләрдән иди." Имам Казим (ә) сонра әлавә едиб бујурду: "Бу ајәдә Иса (ә) кечмиш бөјүк пејғәмбәрләрин өвладларындан һесаб олунуб, һалбуки, онун атасы олмамыш вә јалныз анасы Мәрјәмин васитәсилә пејғәмбәрләрә гоһумлуг әлагәси чатыр. Демәли, бу ајәјә әсасән, гыз тәрәфдән олан ушаглар да өвлад сајылыр. Биз дә анамыз Фатимә васитәсилә Пејғәмбәрин (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) өвладлары һесаб олунуруг."
Һарунун белә мәнтиги бир сүбутун гаршысында сүкут етмәкдән башга чарәси галмады.
Имам Казимин (ә) Һарунла буна бәнзәр башга бир әтрафлы мүбаһисәсиндә Һарун о Һәзрәтә дејир ки, нәјә ҝөрә сизи Әлинин (ә) өвладлары јох,Пејғәмбәрин (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) өвладлары адландырырлар? Имам Казим (ә) онун ҹавабында бујурур: "Әҝәр Пејғәмбәр (сәлләллаһу әлејһи вә алиһи вә сәлләм) дирилиб сәнин гызынла евләнмәк истәсә, гызыны она верәрсәнми?" Һарун деди: "Нә тәкҹә гызымы верәрәм, һәлә үстәлик бу гоһумлуғу бүтүн әрәб вә гејри-әрәб арасында өзүмә бөјүк бир фәхр биләрәм."
Имам Казим (ә): "Анҹаг бу мәсәлә мәнә аид едилә билмәз. Нә Пејғәмбәр мәним гызымы истәмәз, нә дә мән гызымы она вермәрәм."
Һарун: "Нәјә ҝөрә?"
Имам Казим (ә): "Чүнки мән өзүм онун нәслиндәнәм вә бу евләнмә һарамдыр. Анҹаг сән онун нәслиндән дејилсән."
Һарун: "Афәрин, тамамилә доғрудур!"
Бу сарај киминдир? Бир ҝүн Имам Казим (ә) Һарунун Бағдаддакы бөјүк вә тәм-тәраглы сарајларындан биринә дахил олур. Өз гүдрәт вә һөкумәтинә ујмуш Һарун сарајыны ҝөстәрәрәк тәкәббүрлә сорушду: "Бу сарај киминдир?" Һарунун бу ҹүр демәкдән мәгсәди гүдрәт вә имканатыны Имама ҝөстәрмәк иди. Имам Казим (ә) Һарунун бәр-бәзәкли сарајына һеч бир әһәмијјәт вермәдән сон дәрәҹә ҹәсарәтлә бујурду: "Бу ев фасигләрин евидир. Һансы ки, Аллаһ-таала онларын һаггында бујурур: "Јер үзүндә һагсыз јерә [лајиг олмадыглары һалда] тәкәббүрлүк едәнләри ајәләрими анламагдан јајындыраҹағам [мане олаҹағам]. Онлар нә мөҹүзә ҝөрсәләр, она инанмазлар. Онлар һагг јолу ҝөрсәләр, ону гәбул етмәз, азғынлыг јолуну ҝөрсәләр, ону өзләринә јол сечәрләр. Бунун сәбәби исә онларын ајәләримизи јалан һесаб етмәләри вә ондан гафил олмаларыдыр."
Һарун бу ҹавабдан бәрк нараһат олуб өз гәзәбини ҝүҹлә боғуб гызармыш һалда сорушду: "Онда бу ев киминдир?" Имам Казим (ә) бујурду: "(Әҝәр һәгигәти билмәк истәјирсәнсә) бу ев бизим шиәләримизиндир, анҹаг башгалары зорла ону гәсб едиб саһиби олмушлар."
Һарун: "Әҝәр бу ев шиәләриндирсә, бәс, онда нә үчүн евин (әсл) саһиби ону тәләб етмир?"
Имам Казим (ә):" Бу ев әсл саһибиндән абадлыг дөврүндә алынмышдыр, инди онун саһиби нә вахт ону абад етмәк игтидарында олса, ону јенидән ҝери алаҹаг."
Һарун – нечәүзлү инсан Һәр бир инсанын әхлаги дәјәрләр вә дүшүнҹә тәрзи ҹәһәтиндән өзүнәмәхсус мөвгеји вардыр. Онун әхлаги хүсусијјәтләр вә рәфтары өзүнәмәхсус симасы кими мүәјјән бир шәхсин рәфтарындан хәбәр верир. Анҹаг бир сыра инсанлар вардыр ки, тәрбијә чатышмазлығы вә ја башга сәбәбләр үзүндән руһи зиддијјәтә малик олуб өз шәхсијјәт вә тәфәккүрүндә бәзи ујуғунсузлуглар јарадыр. Бу ҹүр шәхсләр шәхсијјәт бахымындан һеч дә тәкшәхсијјәтли адамлар дејилләр, әксинә, онлар ики шәхсијјәтли, икиүзлү вә һәтта бир нечә шәхсијјәтли, бир нечә үзлү адамлардыр. Елә буна ҝөрә дә, бәзи һалларда онлар инсаны тәәҹҹүбләндирән зиддијјәтли һәрәкәтләр едирләр. Белә бир зиддијјәти илк бахышдан гәбул етмәк бир аз чәтиндир, анҹаг бәшәрин хүсусијјәтләринә нәзәр салдыгда, мәлум олур ки, нәинки бу иш мүмкүндүр, һәтта бир чохлары бу ҹүр хүсусијјәтләрә маликдирләр. Мүасир дөврүмүздә психологларын китабларында охујуруг: "...Инсан чох асанлыгла јаланчы, гејри-сабит вә одлу һәвәсләринин һиссијатынын гурбаны ола биләр. Јәни, чох меһрибан олдуғу һалда мәһәббәтсиз, дүзҝүн вә садиг олдуғу һалда јаланчы, ријакар олмадығы бир һалда ријакар олуб өзүнү белә, алдада биләр. Бунлар бир-биринә зидд олан елә хүсусијјәтләрдир ки, нә тәкҹә бунларын һамысы инсанда ола биләр, һәтта бунлар инсан руһунун "аҝаһ" вә "хәбәрсиз" һиссләринин хүсусијјәтләриндәндир."
Бу ҹүр шәхсләр јаланчы вә бир-биринә зидд олан хүсусијјәтләрә малик олдугларындан рәфтарлары бир-бирилә зиддир; ејш-ишрәт пәрәстишкары олдуглары һалда, бир дә ҝөрүрсән ки, заһид вә суфилик һәјаты сүрмәјә башлајыр, тәфәккүрүнүн јарысы дин тәлим-тәрбијәси алтында олдуғу бир һалда, тәфәккүрүн диҝәр бир һиссәси мадди вә ләззәт аләминдә ҹөвлан вурур. Мәсҹидә јоллары дүшдүкдә абидләр сырасында дурур, шәраб мәҹлисинә ҝәлдикдә исә боғазларыны јашлајырлар. Бир тәрәфдә зүлм вә һагсызлығын һәддини ашыр, башга бир тәрәфдә исә рәһмлә долу ҝөз јашы ахыдырлар.
Арды вар
Диггәт: Хәбәрдән истифадә етдикдә мәнбәјә истинад лазымдыр
