Әһли-Бејт (әлејһимус сәлам) – Бејнәлхалг Хәбәр Аҝентлији- АБНА: Инсанлар ҹәмијјәтдә низам-интизам јаратмаг вә хошбәхтлијә наил олмаг үчүн һүгуг вә гајдалар мүәјјәнләшдирмәјә еһтијаҹ дујурлар. Лакин бу һүгуг вә гајдаларын мәнбәји бүтүн инсанлар үчүн үмуми вә ортаг олмалыдыр. Бәс инсан белә үмуми мәнбәни мүәјјәнләшдирәрәк онун әсасында универсал инсан һүгуглары системи јарада биләрми?
Бу суала мәнфи ҹаваб верилир. Чүнки инсан тәбиәт етибарилә диҝәр инсанларла там бирлик вә һәмрәјлик ичиндә дејил. Бу ҝүн дүнја инсанларыны бирләшдирән амилләрин мүһүм һиссәсини мадди васитәләр тәшкил едир. Һалбуки мадди аләм мүхтәлифлијин вә фикир ајрылыгларынын мәнбәјидир, бирлик вә вәһдәтин дејил. Инсан јалныз вәһјин рәһбәрлији илә мадди чохлуг вә мүхтәлифликдән узаглаша биләр. Буна ҝөрә дә инсан мөвҹуд мадди фәрглиликләр шәраитиндә бүтүн бәшәријјәт үчүн ваһид вә үмуми һүгуг системи јаратмаг имканына малик дејил.
Диҝәр тәрәфдән, инсан һүгугларындан данышмаг үчүн илк нөвбәдә һүгугларын субјекти олан инсаны танымаг лазымдыр. Инсан һүгугларыны мүәјјәнләшдирмәјә чалышан шәхсләр өзләринин маһијјәтини там шәкилдә дәрк етмәјибләр. Һалбуки дүнјада мүхтәлиф халглар, иргләр вә инсан груплары мөвҹуддур. Инсан вә диҝәр инсан груплары һаггында кифајәт гәдәр мәлумат әлдә етмәдән белә бир һүгуг системи формалашдырмаг дүзҝүн дејил.
Инсанын кечмишинин неҹә олдуғу, ҝәләҹәјинин нәдән ибарәт олдуғу вә һансы истигамәтдә һәрәкәт етмәли олдуғу барәдә суаллара да јалныз инсанын өз имканлары чәрчивәсиндә там вә гәти ҹаваб вермәк мүмкүн дејил.
Бундан башга, ағыл саһибләринин вә алимләрин коллектив дүшүнҹәси һәр мәсәләдә мүтләг вә гәти дәлил һесаб едилә билмәз. Дүнјаҝөрүшү вә етигад мәсәләләри инсан ағлынын мүстәгил шәкилдә там һәлл едә билмәдији саһәләрдәндир. Инсан һүгугларынын мәнбәјинин вә әсасларынын мүәјјәнләшдирилмәси дә дүнјаҝөрүшү илә бағлы мәсәләдир. Буна ҝөрә дә јалныз ағыллы вә елмли олмаг инсанлара инсан һүгугларынын әсасларыны мүәјјәнләшдирмәкдә мүтләг һагг газандырмыр.
Диҝәр проблем исә инсанын өзүнә үстүнлүк вермәси вә шәхси истәкләринин тәсири алтында галмасыдыр. Өзүнү мәркәзә гојан инсан һәгигәтин гаршысында дајана вә јанлыш оланы доғру кими тәгдим едә биләр. Инсан тәбиәт етибарилә өз мәнфәәтинә мејилли олса да, фитрәтән Аллаһа јөнәлмиш варлыгдыр. Бу ики мејл арасында даим мүбаризә ҝедир. Инсанларын әксәријјәти өз тәбии истәкләринә даһа чох мејл етдијиндән, өзүнүмәркәзчилик чох вахт илаһи јөнәлиш үзәриндә үстүнлүк газана билир.
Инсан вә ҹәмијјәт өз еһтијаҹларынын тәмин едилмәсини тәләб едир. Лакин бүтүн еһтијаҹларын һәгиги вә дүзҝүн олуб-олмадығыны мүәјјәнләшдирмәк инсан үчүн асан дејил. Буна ҝөрә дә инсаны бүтүн хүсусијјәтләри илә таныјан вә онун һәгиги еһтијаҹларыны билән бир мәнбәнин һансы еһтијаҹларын реал, һансыларынын исә сахта олдуғуну мүәјјәнләшдирмәси зәруридир.
Инсан бәшәр тарихинин чох узун бир дөврүнү ҝеридә гојуб вә гаршысында һәлә там ајдын олмајан бир ҝәләҹәк дајаныр. Инсан һаггында һөкм вермәк истәјән шәхс һәм инсанын, һәм дә дүнјанын кечмишини вә ҝәләҹәјини билмәли, инсанла каинат арасындакы әлагәни дәрк етмәлидир. Инсан диҝәр варлыглардан тәҹрид олунмуш шәкилдә мөвҹуд дејил. Ону дүзҝүн танымаг үчүн каинатын диҝәр һиссәләрини вә онларын кечмишини дә нәзәрә алмаг лазымдыр.
Инсан һүгугларынын мүәјјәнләшдирилмәси исә инсан һаггында һөкм вермәји тәләб едир. Бунун үчүн зәрури олан һәртәрәфли вә мүтләг биликләри инсанын өз имканлары илә там әлдә етмәси мүмкүн дејил.
Инсан һүгугларынын мүәјјәнләшдирилмәси просесиндә инсан өзүнү јахшы илә писин, дәјәрли илә дәјәрсизин мејарына чевирир. Һалбуки инсан каинатдакы бүтүн варлыгларын вә јарадылыш системинин там мејары ола билмәз. Каинат јалныз инсанын мәнафејинә хидмәт едән бир систем кими гијмәтләндирилә билмәз вә инсан јарадылышын сајсыз-һесабсыз һиссәләриндән јалныз биридир.
Бәшәри ганунвериҹиликдә исә адәтән чохлуғун гәбул етдији гајдалар ганун кими мүәјјәнләшдирилир. Лакин бу јанашма һәмишә әдаләтли нәтиҹә вермир. Чүнки гәбул едилмиш ганунлар һәмин ганунлара гаршы чыхан инсанларын, еләҹә дә мүхтәлиф сәбәбләрдән гәрарларын гәбулунда иштирак едә билмәјән шәхсләрин истәк вә мәнафеләрини нәзәрә алмаја биләр.
Диҝәр тәрәфдән, ҝәләҹәк нәсилләрин нијә әввәлки нәсилләрин онларын иштиракы олмадан гәбул етдији ганунлара табе олмалы олдуғу суалы да ортаја чыхыр. Әҝәр бунун сәбәби иҹтимаи зәрурәт һесаб едилирсә, белә вәзијјәтин јаранмасынын әсас сәбәби ганунвериҹилијин сечилмиш үсулу вә гејри-илаһи әсаслара сөјкәнмәсидир.
Инсан тәбиәт етибарилә башгалары үзәриндә һөкмранлыг етмәјә мејллидир. О, имкан тапдыгда әмәкдашлыгдан даһа чох башгаларына гаршы үстүнлүк газанмаға чалышыр. Бу бахымдан сивилизасија инсанын өз тәбиәтиндән ирәли ҝәлән нәтиҹә дејил, мүәјјән мәнада она тәтбиг едилән бир низам кими тәгдим олунур. Инсанлар башгаларынын да тәҹавүзкар давранышларыны ҝөрдүкләри үчүн ганунлар васитәсилә бу давранышлара мүәјјән сәрһәдләр гојмаға вә онлары мәһдудлашдырмаға чалышырлар.
Лакин бурада сөһбәт инсанын тәбиәтиндән, онун фитрәтиндән ҝетмир. Инсан фитрәтән ганунаујғун вә сивил варлыгдыр, лакин тәбиәт етибарилә тәҹавүзә вә вәһшилијә мејллидир.
Гурани-Кәримдә дә инсанын бу ики хүсусијјәти мүхтәлиф ајәләрдә ифадә олунур. Аллаһ-Тәала бујурур:
“Һәгигәтән, Мән палчыгдан бир инсан јарадаҹағам. Мән ону дүзәлдиб Өз руһумдан үфүрдүјүм заман...”
(Сад сурәси, 71-72-ҹи ајәләр).
Бу ајәләрдән белә нәтиҹә чыхарылыр ки, инсанын бир тәрәфи палчыгдан јаранмыш мадди тәбиәтлә, диҝәр тәрәфи исә илаһи руһла бағлыдыр. Инсандакы фәзиләтләр онун фитрәтиндән, мәнфи хүсусијјәтләри исә тәбии мејлләриндән гајнагланыр.
Буна ҝөрә дә инсан тәбиәт етибарилә өзбашына бурахылдыгда тәҹавүзә вә һөкмранлыға мејлли олдуғундан, онун үчүн кәнардан мүәјјән едилән вә даһа үстүн мәнбәјә әсасланан ганунвериҹилијә еһтијаҹ вардыр.
Истинад:
Гурани-Кәрим, “Сад” сурәси, 71-72-ҹи ајәләр.
Әли Әсҝәр Рзвани, Исламшүнаслыг вә шүбһәләрә ҹаваблар, Мүгәддәс Ҹәмкәран мәсҹиди, Гум, 1386 (2007), 3-ҹү нәшр, с. 539.
Sizin rəyiniz