?>
Арашдырма

Һамыны дүшүндүрән суала ҹаваб: "Ислам Дөвләти" вә “Талибан” арасында әсас фәрг нәдәдир?

Һамыны дүшүндүрән суала ҹаваб:

Гондарма “Ираг Шам Ислам Дөвләти-ИШИД” адлы бејнәлхалг екстремист вәһһаби террор тәшкилаты “Талибан”дан нә илә фәргләнир вә онлар нәдә бир-биринә бәнзәјир?

Әһли Бејт (әлејһимус-сәлам) Хәбәр Аҝентлији –АБНА-нын вердији хәбәрә әсасән, Әфганыстан террор груплашмасынын һакимијјәти әлә кечирмәјә чалышдығы илк өлкә дејил. Даһа әввәл бу һалла Ираг вә Сурија да үзләшиб. Ҹәми бир нечә ил әввәл онларын да әразиләриндә гондарма “Ираг Шам Ислам Дөвләти-ИШИД” адлы бејнәлхалг екстремист вәһһаби террор тәшкилаты чичәкләнмәјә башламышды. Бәс гондарма “Ираг Шам Ислам Дөвләти-ИШИД” адлы бејнәлхалг екстремист вәһһаби террор тәшкилаты “Талибан”дан нә илә фәргләнир вә онлар нәдә бир-биринә бәнзәјир? Инди бу суал Азәрбајҹанда вә дүнјада чохларыны дүшүндүрүр.

АБНА24.ҹом шәргшүнас Дмитри Вородинин бунунла бағлы фикирләрини тәгдим едир:

Онун сөзләринә ҝөрә, талибләрин әввәлки методлары “ИШИД-чи”ләрдән чох да фәргләнмирди.

“Һәм “Талибан”, һәм дә “Ираг Шам Ислам Дөвләти-ИШИД” өз мәгсәдләринә чатмаг үчүн силаһлы һүҹумлардан, террор актларындан вә едамлардан истифадә едирдиләр. Хатырламаг олар ки, талибләр 1996-ҹы илдә мүҹаһидләри мәғлуб едиб Кабили алдыгдан дәрһал сонра 1992-ҹи илдә Әфганыстанын пајтахтына мүҹаһидләрин ҝәлдији андан БМТ миссијасынын бинасында отуруб ордан чыхмајан кечмиш президент бәдбәхт Нәҹибуллаһы неҹә өлдүрдүләр. “ИШИД-чиләр” үмумијјәтлә едамларын мөһтәшәмлијинә вә публик олмасына диггәт јетирирдиләр, инсанлар үзәриндә јени-јени ритуал гисас актларыны видеоја чәкирдиләр”.

Анҹаг политолог гејд едиб ки, бу груплашмалар арасында принсипиал фәрг вар.

 

“Глобалистләр” вә “реҝионалистләр”

“Әлбәттә, “Талибан” хәлифәләрин идарә етдији дөврә ујғун әсл ислам дөвләти гураҹағыны елан едиб, анҹаг онлар буну јалныз Әфганыстан әразисиндә вә Пакистанын пушту әһалинин јашадығы шимал-гәрб бөлҝәләриндә етмәји бәјан етмәјибләр. Онлар универсалист лајиһәләр ирәли сүрмәдиләр, “Ираг Шам Ислам Дөвләти-ИШИД” адлы бејнәлхалг екстремист террор тәшкилатынын етдији кими, үмумдүнја, милләтләрүстү, етникүстү хилафәтин јарадылмасына чағырыш етмәдиләр”, – дејә експерт билдириб.

Онун сөзләринә ҝөрә, “Талибан” Әфганыстанда һәмишә пушту етник базасына, үстәлик ајры-ајры тајфа групларына истинад едиб, чүнки пуштулар арасында тајфа кимлији һәмишә етник мәнсубијјәтдән үстүн олуб.

“Пуштуларын сијаси-һүгуги мүстәгиллијинин бир тәзаһүрү тајфалар үчүн сон дәрәҹә әһәмијјәтли олан әнәнәви һүгуги мүнасибәтләрин горујуҹусу кими “Пуштунвалај” гајдасы (“шәрәф кодекси”) чыхыш едир. Ислам, исламдан әввәл мөвҹуд олан әнәнәләр (адәтләр) илә бирликдә бу кодекс үзәриндә доминант мөвге тутмајыб. Һәмин кодекс пушту кимлији кими даһа јүксәк идеоложи сәвијјәјә хидмәт едир. Һансы ки, јалныз хүсуси һалларда, тутаг ки, хариҹи мүдахилә (мәсәлән, “шурәви”ләрин – совет ордусунун 1979-ҹу илдәки ҝәлиши кими вә саир) кими хүсуси шәраитә вурғуну јөнәлдә биләр”, - дејә о гејд едиб.

Бунунла јанашы, о әлавә едиб ки, Әфганыстан һөкумәтләринин өлкәдә систем идарәчилијини тајфалара гәбул етдирмәк вә диҝәр халгларла сәрһәд гојмаг үчүн исламдан истифадә етмәсини сонадәк еффектив сајмаг олмаз. Онун сөзләринә ҝөрә, 1970-80-ҹи илләрдә фундаменталист груплар тајфалары өз тәсирләри алтына алмаг истәјәркән дә проблемләрлә үзләшмишдиләр, чүнки ислам фундаментализми клан “манеәләри"нин үстүндәки универсал бахышлары илә гәбилә һәјат тәрзинә зиддир.

““Ираг Шам Ислам Дөвләти-ИШИД” адлы бејнәлхалг екстремист террор тәшкилатынын Әфганыстан “филиалы” олан голу “Вилајәт Хорасан” тәрәфиндән инкишаф етдирилән идејалар әфганлар тәрәфиндән дәстәкләнмәди”, - дејә Вородин гејд едиб. “Бундан әлавә, әҝәр Ирагда “ИШИД”-ин инанылмаз еффективлији әсасән Сәддамдан сонракы Ирагда ачыг дискриминасијаја мәруз галан кечмиш “Бәәс”чиләр тәрәфиндән тәмин едилдисә, Әфганыстанда “ИШИД-чиләр”ин сыраларыны ҝүҹләндирә биләҹәк инсанлар садәҹә, јох иди”, - о дејиб.

Шәргшүнас, һәмчинин, ән ваҹиб суала ҹаваб вериб.

 

Бири илә данышыглар, диҝәри илә мүһарибә едирләр

“Нијә “ИШИД” илә дөјүшүрләр, талибләрлә исә јох? Әҝәр рәсми шәхсләрин чыхышларына бахсаг, онларын талибләрин, һәмчинин Әфганыстан әразисиндә ким “ИШИД-чи"ләрин өлдүрүлмәсинә көмәк едәҹәксә онларын симасында “даһа аз пислик” ҝөрдүкләрини ҝөрмәк олар. “Талибан” илк нөвбәдә өз өлкәләри үзәриндә нәзарәти әлә кечирмәјә ҹан атыр вә дүнјада ҹиһад етмәјә һазырлашмыр. Буна ҝөрә дә онун үчүн панисламист “ИШИД” груплашмасы мүәјјән әјаләтләр вә груплашмалар уғрунда мүбаризәдә лазымсыз рәгибдир. Бүтүн бунлар үмумдүнја контекстинә чыхмыр – талибләрин дүнјада леҝитимләшмәси сүрүнә-сүрүнә ҝедир” - дејә експерт вурғулајыб.

“ИШИД”-ә ҝәлдикдә исә Д.Вородин гејд едиб ки, о, талибләрин һәрәкәтләринин Пакистан Идарәләрарасы Кәшфијјат Хидмәти (ЫСЫ) тәрәфиндән Исламабаддан јөнәлдилдијини вурғулајараг, дәфәләрлә “Талибан”ын “леҝитимлијини” шүбһә алтына алыб.

“2021-ҹи илдә Әфганыстан “ИШИД-чи"ләри талибләрин мүлки әһалинин тәһлүкәсизлијини тәмин едә билмәјәҹәјини нүмајиш етдирмәк үчүн чахнашма вә хаос јаратмаға чалышыр. Анҹаг әҝәр “Талибан” дахили фикир ајрылыгларыны арадан галдыра, јердәки гәбилә вә клан лидерләри илә диалог гура вә тәсирли бир дөвләт машыны јарада билсә, “ИШИД”-ин мүбаризәни уғурла давам етдирмәк шансы аз олаҹаг. Әлбәттә, әҝәр онлара белә дәстәк верилмәсә, онлар һәтта талибләри кечмәк мәҹбуријјәтиндә галаҹаг”, - дејә Вородин резјумә едиб.

 

 

Диггәт: Хәбәрдән Истифадә Етдикдә Мәнбәјә Истинад Лазымдыр!


Нәзәрләринизи ҝөндәрин

Сизин е-маил адресиниз ҝөстәрилмәјәҹәк. Тәләб олунанлар бу “*” әламәтлә ишарәләниб

*