Азәрбајҹанда дини дурум

  • Хәбәрин коду : 187669
  • Мәнбә : haqqyolu.com

 Азәрбајҹан рәсми ислам өлкәси олмаса да, әһалисинин бөјүк әксәријјәти ислам дининә ситајиш едир. Бу бахымдан Азәрбајҹаны ислам өлкәләри сырасына аид етмәк олар. Доғрусу, гардаш Түркијәјлә мүгајисәдә Азәрбајҹан ислам еһкамларынын һәјата кечирилмәси вә әмәл олунмасы бахымындан хејли ҝеридә олса да, һәр һалда бурада да ҹидди мүсәлманлар, бу динә бу вә ја диҝәр сәвијјәдә пәрәстиш едән мүәјјән гәдәр тәрәфдар тапмаг мүмкүндүр. Тарихи бахымдан ҝөтүрсәк Азәрбајҹан Ислам динини диҝәр шәрг өлкәләриндән даһа тез гәбул едән вә бу динин даһа тез бәргәрар олдуғу өлкәләрдәндир. Өлкәмиз Ислам дүнјасына һәр заман јүксәк тәфәккүрлү дин вә елм хадимләри, мүтәффәкирләр бәхш етмәси илә фәргләнмишдир. Она ҝөрә дә заман-заман буранын өз Ислам һәјат тәрзи вә Ислама өз бахышы олмушдур. Даһа дәгиг десәк, ҹәмијјәт дахилиндә Исламын әнәнәви ики ҝениш јајылмыш Ислам мәзһәбләри олан сүннилик вә шиәлијин һөкм сүрмәси тарих боју мүшаһидә олунмушдур.

ХЫХ- әсрин әввәлләриндә Азәрбајҹанын Русија тәрәфиндән ишғалы вә бу өлкәнин ики јүз илә јахын мүстәмләкә шәртләри дахилиндә јашамасы тәбии ки өлкәнин милли вә мәнәви абу-һавасына тәсир етмәјә билмәзди. Рус империјасынын јеритдији руслашдырма, христианлашдырма, мүсәлман мәзһәбчилији вә сонралар атеизм сијасәти өлкәмиздәндә јан кечмәмишдир. Бу да өз нөвбәсиндә Азәрбајҹан ҹәмијјәтинин узун әсрләр формалашмыш мәнәви шүуруну бүтрәтмиш, һәјат тәрзиндә вә шүурунда мүәјјән бошлуглар јаратмышдыр. Совет режиминин динсиз хүсусилә Исламсыз ҹәмијјәт формалашдырмаг истәји өз тәсирләрини ҝөстәрсәдә ҹәмијјәтимиз мүәјјән истисналар нәзәрә алынмагла бу ајры-сечкилик сијасәтинин архасынҹа ҝетмәди. Әксинә гәдимдән инанҹларына бағлы вә толерант бир мүһитә садиг галдығыны исбатлады. Амма проблемләр вар вә сөзсүз ки, адларын чәкдијимиз аллаһсыз сијасәтин изләри сајәсиндә бу ҝүн ҹәмијјәтимиздә динимизин тәмәл принсипләри барәдә кифајәт гәдәр мәлумат јохдур. Әһали Аллаһы таныдығыны дөнә-дөнә вурғуласада, Аллаһы дәрк едиб танымағын нәдән ибарәт олмасыны, һансы мәрһәләләрдән кечмәсини билмәмәси ҹәмијјәтимиздә мүәјјән идеоложи бошлуглар јарадыр ки, буда һәлә ки проблем олараг галмагдадыр. Азәрбајҹанын үчрәнҝли истиглал бајрағынын јашыл рәнҝи Исламы билдирсәдә, диҝәр рәнҝләрин маһијјәтини дүзҝүн өјрәнмәдијимиз кими, јашыл рәнҝиндә маһијјәтини дашыдығы Исламын нәләрдән ибарәт олдуғу күтләмиз тәрәфиндән јетәринҹә өјрәнилмәјиб. Ваһид милли вә мәнәви консепсијаларын өјрәнилмәмәси вә ишләнмәмәсидә бу типли дүшүнҹә ҝериләмәсинин әсасыны гојур. Бунунла әлагәдар олараг өлкәмизә ајаг ачан мүхтәлиф гејри-әнәнәви үнсүрләрин јајылмасы вә мүтәшшәкил формаја кечмәси үчүн зәмин јараныр. Мүстәгиллијимизин илк илләриндә, дөвләтин Азәрбајҹанда дини вәзијјәтә нәзарәт етмә тәҹрүбәси олдугҹа аз олдуғундан, јад тәригәтләрин өлкәдә баш верән сијаси чәкишмәләрдән вә халгын дини савадсызлығындан суи- истифадә едиб төрәмә тәшкилатлар јаратмаглары бир о гәдәр һисс олунмурду. Бунун нәтиҹәсиндә ҹәмијјәт арасында јени ифадәләр вәһһабиләр, нурчулар, хариҹиләр, кришначылар, јеһова шаһидләри, христиан тәмајүллү диҝәр мәзһәб адлары вә с. ишләнмәјә башлады. Дүшүнҹә вә ҝејим тәрзи бахымындан фәргләнәнләр әһали арасында ҝөрүнмәјә башлады. Хүсусилә вәһһабиләр дедијимиз исламын гејри-әнәнәви фиргәси өзүнү даһа ачыг вә даһа фәал ҝөстәрмәјә чалышды. Илк өнҹә "Ләзҝи” мәсчидиндә фәалијјәт ҝөстәрән вәһһабиләр сонра мадди имканлары һесабына даһа артыг тутумлу мәсчид тикдирмәји гәрара алдылар. Нәһајәт 1996-ҹы илдә "Әбу-Бәкр” ады илә мәшһурлашан вә архитектура гајдалары бахымындан диҝәр мәсчидләримиздән фәргләнән јени бир мәсчид инша едилди. Әҝәр "Ләзҝи” мәсчидиндә инсанлар ибадәт етмәјә чәтинлик чәкирдиләрсә, "Әбу-Бәкр” мәсчидиндә бу чәтинлик арадан галдырылды. Ҹүмә ҝүнләриндә 6-7 минлик күтләнин ибадәт етдији бир мәсчид мүасир Азәрбајҹан реаллығында демәк оларки надир мүшаһидә олунмушду. Бураја ҝәләнләрин арасында сөзсүз ки, әсл ибадәт етмәјә ҝәләнләрлә јанашы бизнес мараглары наминә идеолоҝијаларыны јајан инсанларда мөвҹуд иди.(мәлум һадисәләрлә әлагәдар мәсчидин фәалијјәти дајандырылмышдыр) Малијјә мәнбәләри һеч кәсә сирр дејил ки, Сәудијјә Әрәбистаны краллығы вә Күвејт әмирлији иди. Бу өлкәләри тәмсил едән һуманитар тәшкилатлар өлкәмиздә јаранмыш гејри-сабит сосиал-игтисади вәзијјәтдән мәһарәтлә истифадә етмәјә чалышырдылар. Онлар, һуманитар фәалијјәтлә бәрабәр, дини маарифләндирмә ишләри тәшкил едир, Ислам тарихиндән, Ислам һүгугундан, шәриәт гајда-ганунларындан мүсабигәләр тәшкил едир вә галиб ҝәлән ҝәнҹләрә пул мүкафатлары тәјин едирдиләр. Вәһһабиләр дини әдәбијјат јајыҹылығы илә дә күтләви шәкилдә мәшғул олур вә өлкәдә әгидә вәзијјәтини өз хејирләринә дәјишмәјә чалышырдылар. Ҹәмијјәт дахилиндә Ислам гајдалары вә дөвләтчилик бахымындан рәдд едилән бир чох радикал һәрәкәтләрә вә ихтилаф салыҹы тәблиғата јол вердијинә ҝөрә өлкә зијалылары, дин хадимләри вә вәтәндашларын хаһиши илә һөкүмәт органлары тәрәфиндән фәалијјәтләри хејли мәһдудлашдырылмышдыр. Әввәлләр гыса шалварда вә саггалда чох ҝөрүнән вәһһабиләрә, инди надир һалларда раст ҝәлинир. Чүнки инди онлар ҹәмијјәтә интеграсија етмәјә чалышырлар. Амма дини әнәнәләрдән аз да олса башлары чыхан адамлар онларын мәһз вәһһаби олмасы барәдә јекдил рәјә ҝәлә биләрләр. Бәлкәдә вәһһабиләрин Азәрбајҹан ҹәмијјәтилә гајнајыб-гарышмасы арзуолунан кими ҝөрүнә биләр. Онларын радикал дүшүнҹәләри һардаса архаикләшәр. Амма илләрлә өз идеолоҝијасыны дахилиндә јашадыб нә вахтса зорла-террорла ҹәмијјәтин бејнинә јеритмәј истәјән ваһабиләрдәндә јан кечилмәмәлидир. Вәһһаби мәзһәбинин әсасы ХВЫЫЫ-әсрдә јашамыш әрәб шејхи Әбдүл-Вәһһабын оғлу Шејх Мәһәммәд ибн Әбдүл Вәһһаб тәрәфиндән јарадлмышдыр. Онун фикирләри һәлә сағлығында аилә үзвләри, атасы, гардашы, һәмјерлиләри вә бүтүн әһли-сүннә алимләри тәрәфиндән инкар едилиб. Һәтта гардашы Шејх Сүлејман дин алимләри арасында илк дәфә Мәһәммәд ибн Әбдүл Вәһһаба гаршы "әс-Сәваиг әл-бәһијјә фи-р-рәдд әлә-л-вәһабијјә”( Вәһһабилијә ҹаваба даир парлаг илдырым зәрбәләри) адлы әсәр јазмыш вә вәһһаби фиргәсинин бүтүн әһли-сүннә мәзһәбләринә, һәнәфилијә, һәнбәлилијә, малики вә шафеилијә зидд олдуғуну ҝөстәрмишдир. Узун мүддәт тәгибләрлә үз-үзә галан ибн Әбдүл Вәһһаб сонда индики Сәудијјә Әрәбистаны кралларынын әҹдадлары олан Мәһәммәд ибн-Сәуд тәрәфиндән һимајәјә ҝөтүрүлүр. Онун һимајәси вәһһаби фиргәсинин һәм јајылмасына һәмдә онун өз әмирлијинин ҝүҹләнмәсинә сәбәб олду. Вәһһаби идеолоҝијаснын гәддар ганунлары бу дөврдән етибарән тәтбиг олунмаға башлады. Онлар мүсәлманлары јолундан азмышлыгда иттиһам едир, онларын ганыны вә малыны һалал һесаб едирдиләр. Вәһһәбиләрә ҝөрә мүсәлманлар пирләри, Ислам өвлијаларынын, Мәһәммәд пејғәмбәрин гәбини зијарәт етмәклә Аллаһа шәрик(ширк) гошур, мәрһумлар үзәриндә Гурандан сурәләр охумаға бидәт кими јанашыр, халгын нијјәт едәрәк нәзир етмәсини, гурбан кәсмәсини гондарма һесаб едир, гијамәт ҝүнү Аллаһын инсан формасында азаҹыг ҝөрүнәҹәјини иддиа едирләр. Тәбии ки, онларын бу иддиалары әксәр бөјүк Ислам алимләри тәрәфиндән дәгиг елми сүбутларла рәдд едилмиш, вәһһабилијин мүсәлманлар арасында әдавәт салан бир фиргә олдуғу бәјан едилмишдир. Белә радикал дини ҹәрәјанлардан бири дә хариҹилик(хәвариҹ) фиргәсидир. Хариҹилик хариҹ олма-диндән чыхма мәнасында ишләнир. Хариҹилијин тарихи ВЫЫ-әсрдән башлајыр. Хариҹиләр Сиффејн мүһарибәсиндә Мүавијјә ибн Әбу Суфјана гаршы вурушан Исламын дөрдүнҹү хәлифәси Әлинин (ә) ордусундан ајрыланлардыр. О ҝүндән етибарән, һәмин бир груп инсана Ислам тарихиндә верилмиш аддыр. Ону да гејд едәк ки, Османын вә Әлинин өлдүрүлмәсин дә бирбаша хариҹиләр тәрәфиндән төрәдилдији билдирилир. Дини консепсија бахымындан вәһһабиләрә чох јахын фиргә олан хариҹилик бәзи шәриәт мәсәләләриндә кәскин мөвгедән чыхыш едирләр. Онлар дүнјәви дөвләт гурулушуну кафир һакимијјәт һесаб едир, вә бу һакимијјәтлә тәмасда олан истәнилән фәрди вә ја ҹәмијјәти кафир адландырырлар. Онларын ваһабиләрлә әсас фәргләриндән бири Ислам идеаллары олан Әлини, Өмәри, Аишәни кафир һесаб етмәкдир. Бу хәвариҹ тәригәтинә олан тарихи-елми бахышдыр. Чохлары Әбу-Бәкр мәсчидиндә гумбара партладылмасындан сонра, бүтүн бунларын мәһз хәвариҹләр тәрәфиндән төрәдилдијини иддиа едирди. Һәгигәтдә исә, индики хәвариҹләрлә Һәзрәти Әли, Һәзрәти Өмәр, вә Һәзрәти Аишәни гәбул етмәјән хәвариҹләри ејниләшдирмәк олмаз. Чүнки мәсчиддә төрәдилән партлајышларын мәһз һәмин хәвариҹләр тәрәфиндән төрәдилмәси инандырыҹы ҝөрүнмүр. Чүнки, сәјјар мүшаһидәләрлә алдығымыз мәлуматлара әсасән партлајышда ады һалланан јени хәвариҹләр аландырылан бу груплашманын јухарыда адларыны чәкдијимиз Ислам идеалларыны гәбул етмәмәси инандырыҹы дејилдир. Чүнки, онларда вәһабиләр кими ејни идеолоҝија дашыјыҹыларыдыр. Јәни Ибн Һәнбәлә сөјкәнән вә даһада радикаллаш


قدس راه شهداء
Ексклүзив Бурахылыш Ислам Сәрдарлары Һаҹ Гасым Сүлејмани вә Әбу Меһди әл Муһәндисин Шәһадәти
We are all zakzaki
conference-abu-talib